AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThis finding brings a crucial observation to the field of academic Tafsīr regarding the interaction between early Tafsīr schools and the circulation of narrations.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study compares two pivotal figures of early Tafsīr (Qur’anic exegesis) scholarship, Qatāda b. Diʿāma (d. 118/736) and Muqātil b. Sulaymān (d. 150/767) through the lens of similarities in their narrative transmissions (naql). Muqātil b. Sulaymān holds a significant position in the history of early Tafsīr as the author of the earliest complete Tafsīr work that has survived to the present day. Qatāda b. Diʿāma, on the other hand, is recognized as one of the famous exegetes in Basra during the Tābiʿūn period and is the scholar from whom the largest number of Tafsīr narrations/transmissions are reported among the Tābiʿūn exegetes. Muqātil b. Sulaymān explicitly states which exegetes he utilized while composing his Tafsīr, mentioning that he took exegesis from 30 individuals—12 from the Tābiʿūn and 18 from the Tabaʿ al-Tābiʿīn—and specifically names Qatāda among the Tābiʿūn scholars. This suggests that Muqātil b. Sulaymān used and benefited from Qatāda as a source for his Tafsīr. Proceeding from this fact, this study endeavors to examine the issue of source utilization in Muqātil b. Sulaymān's Tafsīr, which holds a distinct and unique value for early Tafsīr activities, by focusing on his reliance on Qatāda. In this context, our work offers a unique and important contribution to the literature by illuminating both Muqātil's conception of sourcing and the question of his Tafsīr being a reliable source that genuinely reflects the knowledge of the first period, despite existing negative criticisms. By revealing the systematic relationship between the exegetical corpus of these two scholars, the study provides crucial data regarding the formation process of early Tafsīr literature. The primary aim of the study is to comparatively explain, based on concrete data, the extent to which Muqātil b. Sulaymān, a significant representative of the early Tafsīr heritage, benefited from the exegetical narrations of Qatāda b. Diʿāma, a leading exegete of the Tābiʿūn generation. To achieve this, a comparative textual analysis focusing on the Sūrahs al-Baqarah and Āl-i ʿImrān found in Muqātil's Tafsīr was targeted, comparing them with Qatāda's narrations regarding the same Sūrahs (particularly from fundamental sources such as ʿAbd al-Razzāq al-Ṣanʿānī, Ibn Jarīr al-Ṭabarī, and Ibn Abī Ḥātim). The research employs textual/document analysis and content analysis, which are among the qualitative research methods. All Qatāda narrations in the relevant Sūrahs were identified and compared with Muqātil's statements. The identified Tafsīr similarities were categorized into two main types to understand the nature of the relationship in depth: Identical Wording: Complete overlap of the narrations at the word and sentence level. Additional Wording: Overlap in core meaning and primary wording, but with the presence of extra explanatory phrases. As a result of the detailed comparative analysis, it is strongly revealed that Muqātil b. Sulaymān’s Tafsīr utilized the narrations of Qatāda b. Diʿāma to a significant extent, both quantitatively and in terms of content. The fact that the similarities are not limited to the semantic level but are concentrated in identical wording strongly indicates that this relationship is not coincidental and that Qatāda's exegetical corpus holds a fundamental place among Muqātil's sources. This finding brings a crucial observation to the field of academic Tafsīr regarding the interaction between early Tafsīr schools and the circulation of narrations.
Özet
Bu çalışma, erken dönem tefsir ilminin iki kilit ismini, Katâde b. Diâme (ö. 118/736) ve Mukâtil b. Süleyman’ı (ö. 150/767), nakil benzerlikleri üzerinden karşılaştırmaktadır. Zira Mukâtil b. Süleyman, günümüze ulaşan ilk tam tefsir eserinin müellifi olması yönüyle erken dönem tefsir tarihi açısından mühim bir yer işgal etmektedir. Katâde b. Diâme ise tâbiîn döneminin Basra’da bulunan meşhur müfessirlerden birisi olarak tanımlanmakta olup tâbiîn müfessirleri içerisinden kendisinden en fazla tefsir rivâyeti/nakli aktarılan bir âlim konumunda yer almaktadır. Mukâtil b. Süleyman, tefsirini telif ederken hangi müfessirlerden yararlandığını açık bir şekilde dile getirmekte, 12’si tâbiînden 18’i ise tebe-i tâbiînden olmak üzere 30 kişiden tefsir aldığını zikretmekte ve tâbiîn âlimleri içerisinde Katâde’yi de anmaktadır. Anlaşılan o ki Mukâtil b. Süleyman, Katâde’yi tefsiri için bir kaynak olarak kullandığını ve ondan yararlandığını ifade etmektedir. Biz de bu durumdan hareketle ilk dönem tefsir faaliyetleri açısından ayrı ve özgün bir değere sahip olan Mukâtil b. Süleyman’ın tefsir eserinde kaynak kullanımı meselesini, Katâde’yi esas alması bakımından incelemeye gayret edeceğiz. Bu bağlamda çalışmamız, Mukâtil’in hem kaynak telakkisini hem de olumsuz eleştirilere rağmen aslında ilk dönemin bilgilerini yansıtan güvenilir bir tefsir kaynağı olması meselesini aydınlatması bakımından literatüre özgün ve önemli bir katkı sunmaktadır. Çalışma, bu iki ismin tefsir birikimi arasındaki sistematik ilişkiyi ortaya koyarak erken dönem tefsir edebiyatının teşekkül sürecine dair önemli veriler sağlamaktadır. Çalışmanın temel amacı ise erken dönem tefsir birikiminin önemli temsilcilerinden Mukâtil b. Süleyman’ın tefsirinde, tâbiûn neslinin önde gelen müfessirlerinden Katâde b. Diâme’nin tefsir rivâyetlerinden ne ölçüde istifade ettiğini somut veriler üzerinden mukayeseli bir şekilde açıklamaktır. Bu amaç doğrultusunda, Mukâtil’in tefsirinde yer alan Bakara ve Âl-i İmrân sûreleri esas alınarak, Katâde’nin aynı sûrelere dair nakillerinin (özellikle Abdürrezzâk es-Sanânî, İbn Cerîr et-Taberî ve İbn Ebî Hâtim gibi temel kaynaklar üzerinden) karşılaştırmalı bir metin analizine tabi tutulması hedeflenmiştir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden metin/doküman analizi ile içerik analizi yöntemlerine başvurulmuştur. İlgili sûrelerdeki bütün Katâde nakilleri tespit edilmiş ve Mukâtil’in ifadeleriyle kıyaslanmıştır. Tespit edilen tefsir benzerlikleri, ilişkinin doğasını derinlemesine anlamak amacıyla iki ana kategoriye ayrılmıştır: 1. Aynı Lafız: Nakillerin kelime ve cümle düzeyinde tamamen örtüşmesi. 2. İlave Lafız: Temel anlam ve lafız örtüşürken ek açıklayıcı ifadelerin bulunması.Yapılan detaylı karşılaştırmalı analiz neticesinde, Mukâtil b. Süleyman’ın tefsirinde Katâde b. Diâme’nin rivâyetlerinden sayısal ve içeriksel olarak büyük ölçüde yararlandığı güçlü bir şekilde açığa çıkmaktadır. Özellikle benzerliklerin sadece anlam düzeyinde kalmayıp, “aynı lafızlarda yoğunlaşması”, bu ilişkinin rastlantısal olmaktan ziyade, Katâde’nin tefsir birikiminin Mukâtil'in kaynakları arasında temel bir yere sahip olduğuna işaret etmektedir. Bu bulgu, erken dönem tefsir ekollerinin birbirleriyle etkileşimine ve nakil döngüsüne dair önemli bir tespiti akademik tefsir sahasına kazandırmış olmaktadır.