Journals / Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi / 2026 / Sayı: 2

Foreigners' Educational Activities in the Ottoman Empire and the Prevention of Muslim Children from Attending Foreign Schools

Osmanlı Devleti’nde Yabancıların Eğitim Faaliyetleri ve Müslüman Çocukların Ecnebi Mekteplerden Sakındırılması

Ferdi Gökbuğa(KARABÜK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-1861-3388
Pages
1–23
Publication Date
2026-06-15
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

In addition to the relevant literature, the study draws upon information and documents preserved in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study examines, within the context of the nineteenth-century Ottoman modernization process, the tendency of the Muslim population to turn toward foreign schools (ecnebi mektepleri) through a multidimensional framework.
📊
Key Findings & Data:It demonstrates that this phenomenon was not a simple matter of preference, but rather a complex process shaped at the intersection of structural constraints, social expectations, and international dynamics.
💡
Conclusion & Impact:In addition to the relevant literature, the study draws upon information and documents preserved in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Osmanlı · Ecnebi Mektep · Hristiyan

Abstract

This study examines, within the context of the nineteenth-century Ottoman modernization process, the tendency of the Muslim population to turn toward foreign schools (ecnebi mektepleri) through a multidimensional framework. It demonstrates that this phenomenon was not a simple matter of preference, but rather a complex process shaped at the intersection of structural constraints, social expectations, and international dynamics. In particular, the numerical and qualitative inadequacy of official Ottoman schools, along with administrative weaknesses and the decline in educational standards, rendered foreign schools a compelling alternative for Muslim families. Moreover, the economic and social advantages provided by foreign language instruction further increased this tendency; thus, foreign schools functioned not only as educational institutions but also as instruments of social mobility and prestige. The fact that even state officials and prominent statesmen preferred these schools reveals certain contradictions between official educational policies and social realities. On the other hand, the activities of foreign schools extended beyond the sphere of education, acquiring political, cultural, and religious dimensions; this situation evolved into an issue of identity and security from the perspective of the Ottoman administration. This study demonstrates that the question of foreign schools constitutes a significant example reflecting the possibilities and limitations of Ottoman modernization and offers important insights for the history of Turkish education. In addition to the relevant literature, the study draws upon information and documents preserved in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye.

Özet

Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı modernleşme süreci bağlamında Müslüman ahalinin ecnebi mekteplere yönelimini çok boyutlu bir çerçevede ele alarak, söz konusu olgunun basit bir tercih değil; yapısal zorunluluklar, toplumsal beklentiler ve uluslararası dinamiklerin kesişiminde şekillenen karmaşık bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle resmî Osmanlı mekteplerinin sayı ve nitelik bakımından yetersizliği, idari zafiyetler ve eğitim kalitesindeki düşüş, ecnebi mektepleri Müslüman aileler için güçlü bir alternatif haline getirmiştir. Bununla birlikte yabancı dil öğretiminin sağladığı ekonomik ve toplumsal avantajlar, bu okullara yönelimi daha da artırmış; böylece ecnebi mektepler yalnızca eğitim kurumu olarak değil, sosyal hareketlilik ve prestij aracı olarak da işlev görmüştür. Devlet memurlarının ve ileri gelen devlet adamlarının bile bu okulları tercih etmesi, resmî eğitim politikaları ile toplumsal gerçekler arasında birtakım çelişkiler bulunduğunu ortaya koymaktadır. Öte yandan ecnebi mekteplerin faaliyetleri, eğitim alanını aşarak siyasi, kültürel ve dini boyutlar kazanmış; bu durum Osmanlı yönetimi açısından bir kimlik ve güvenlik sorunu haline gelmiştir. Bu çalışma, ecnebi mektepler meselesinin Osmanlı modernleşmesinin imkân ve sınırlarını yansıtan önemli bir örnek olduğunu göstermekte ve Türk eğitim tarihi açısından önemli ip uçları sunmaktadır. Çalışmada konuyla ilgili literatürün yanı sıra Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan bilgi ve belgelerden yararlanılmıştır.

🔖

Cite This Article

Türkkan, H., Gökbuğa, F. (2026). Foreigners' Educational Activities in the Ottoman Empire and the Prevention of Muslim Children from Attending Foreign Schools. Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, Sayı: 2, 1–23. https://doi.org/10.7596/abbad.1951533

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (71)

  1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi
  2. BOA, A] MKT.MHM, 700-5, L. 2, Tarih: 03.06.1311.
  3. BOA, A] MKT.MHM, 700-5, L. 2,11, 13, Tarih: 03.06.1311.
  4. BOA, A}MKT. MHM, 612-13, L7,8, Tarih: H.29.04.1321.
  5. BOA, A}MKT. MHM., 612-13, L5, Tarih: H.29.04.1321.
  6. BOA, A}MKT. MHM., 679-5, Tarih: H. 04.04.1314.
  7. BOA, A}MKT.MHM, 466-61, Tarih: 23.08.1290.
  8. BOA, BEO, 2892-218854, Tarih: 01.06.1324.
  9. BOA, DH.MKT, 511-48, L 2, Tarih: 17.02.1320.
  10. BOA, DH.MKT., 1049-29, Tarih: 19.12.1323.
  11. BOA, DH.MKT., 1089-1-0, Tarih: 19.04.1324.
  12. BOA, DH.MKT., 1797-68, Tarih: 24.05.1308.
  13. BOA, DH.MKT., 2735-69, Tarih: H.18.01.1327.
  14. BOA, DH.ŞFR., 254-73, Tarih: R.30.09.1316.
  15. BOA, DH.TMIK.M., 98-21, Tarih: 27.08.1318.
  16. BOA, HR.TH., 379-93, Tarih: m.17.08.1909.
  17. BOA, İ.DH., 1066-83576, Tarih: H.11.05.1305.
  18. BOA, MF.İBT., 413-38, L5, Tarih: 01.03.1331.
  19. BOA, MF.MKT, 13-90, Tarih: H.10.08.1290.
  20. BOA, MF.MKT, 624-30, Tarih: H.24.01.1320.
  21. BOA, MF.MKT., 109-89, Tarih: H.06.11.1306.
  22. BOA, MF.MKT., 186-85, L1, L2, Tarih: H.29.04.1311.
  23. BOA, MF.MKT., 205-13, Tarih: H.29.10.1311.
  24. BOA, MF.MKT., 246-66, L 4, Tarih: 01.08.1312.
  25. BOA, MF.MKT., 294-13, L 3, 4, Tarih: 12.06.1313.
  26. BOA, MF.MKT., 309-6, Tarih: H.21.10.1313.
  27. BOA, MF.MKT., 314-47, L 1, 2, Tarih: H.24.11. 1313.
  28. BOA, MF.MKT., 327-41, Tarih: 15.02.1314.
  29. BOA, MF.MKT., 582-32, Tarih: H.13.06.1319.
  30. BOA, MF.MKT., 584-31, Tarih: 24.06.1319.
  31. BOA, MF.MKT., 599-49, Tarih: H.11.10.1319.
  32. BOA, MF.MKT., 613-12, Tarih: 28.11.1319.
  33. BOA, MF.MKT., 910-66, H.19.12.1323.
  34. BOA, MF.MKT., 916-4, Tarih: H.12.01.1324.
  35. BOA, MF.MKT., 943-20, H.01.06.1324.
  36. BOA, MV, 90-75, L2, Tarih: H.29.07.1314.
  37. BOA, MVL, 959-109, Tarih: 29.12.1280.
  38. BOA, Ş.D., 2284-11, L4, Tarih: H.11.07.1312.
  39. BOA, ŞD, 2755-55, L.1, 2, Tarih: H.27.03.1324.
  40. BOA, TSMA.e, 1386-30, L 1, 3, Tarih: H.10.11.1311.
  41. BOA, YEE, 5-128, Tarih: H. 01.04.1317.
  42. BOA, YEE.KP., 8-798, Tarih: 28.08.1316.
  43. BOA, YPRK. BŞK, 12-85, Tarih: H.29.06.1305.
  44. BOA, YPRK. BŞK, 60-24, Tarih: H.04.04.1317.
  45. BOA, YPRK-BŞK, 13-82-0, Tarih: H.30.12.1305.
  46. Araştırma ve Tetkik Eserler
  47. Aksu, A. (2022). Yabancı okullar. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/yabanci-okullar
  48. Alan, G. (2022). Protestan mektepleri. Türk Maarif Ansiklopedisi. Türk Maarif Vakfı Yayınları. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/protestan-mektepleri/#yazar-1
  49. Baltacı, C. (2004). Osmanlılarda mektep. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 6–7).
  50. Çetin, A. (2011). Maarif Nazırı Ahmed Zühdü Paşa’nın Osmanlı İmparatorluğu’ndaki yabancı okullar hakkında raporu. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (10–11), 189–219.
  51. Eren, E. (2017). Osmanlı Devleti’nde yabancı okullar. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, (Özel Sayı), 87–102.
  52. Eş-Şeyh Yusuf bin İsmail en-Nebhânî. (1904). İrşadü’l-hayârâ fî tahzîri’l-müslimîn min medârisi’n-nasara. Kahire.
  53. Gökçe, F., & Oğuz, N. (2010). Minority and foreign schools on the Ottoman education system. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 1(1), 42–57.
  54. Güzey, A. R. (2017). Osmanlı Devleti’nde yabancılar ve okullaşma çabaları. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 6(16), 69–89.
  55. Güzey, A. R. (2020). Osmanlı Devleti’nde azınlık ve yabancı okullar ile Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Tanzimat sonrası eğitim. Akademik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(44), 124–144.
  56. Haydaroğlu, İ. (2006). Osmanlı Devleti’nde yabancı okullarda denetim ve Cumhuriyet dönemine yansımaları. Tarih Araştırmaları Dergisi, 25(39), 149–160.
  57. Işık, R. (2010). 1820–1950 yılları arasında Suriye ve Lübnan’da Protestan misyonerlerin kadınlara yönelik faaliyetleri. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15(2), 167–187.
  58. İnan, U. (2022). Osmanlı Devleti’nde Alman Protestan misyonerler tarafından açılan Diyakonez Okulu (Talitha Kumi Kız Okulu). Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (14), 289–310.
  59. Karataşer, B., & Tabakoğlu, A. (2025). Osmanlı Devleti’nde azınlık ve yabancı okulların Osmanlı eğitim sistemine etkisi. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 20(2), 869–885.
  60. Kocaoğlu, B. (2024). Keskin Erkek Rüşdiye Mektebi (1872-1913), Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, Cilt 11, Sayı 30, s. 413-438.
  61. Mutlu, Ş. (2009). Beyrut Vilayeti’nde Amerikan misyoner okulları ve Suriye Protestan Koleji. Tarih Dergisi, (46), 107–128.
  62. Özçelik, İ. (2005). Ermeni sorunu ve gerçekler. Gündüz Eğitim ve Yayıncılık.
  63. Özervarlı, M. S. (2006). Nebhânî, Yûsuf b. İsmâil. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 32, ss. 471–472).
  64. Patrick, M. M. (2009). Son sultanların İstanbul’unda siyaset, modernleşme, yabancı okullar (A. Aksu, Çev.). Dergâh Yayınları.
  65. Polat, H. (2021). 1869 Maarif Nizamnamesi’ne göre Osmanlı Devleti’nin azınlık ve yabancı okulları denetim altına alma girişimleri. Asia Minor Studies, 9(2), 775–785.
  66. Tekin, Z., & Göksal, E. (2017). II. Abdülhamid İstanbul’unda yabancı okullara genel bir bakış. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 6(3), 318–336.
  67. Türkkan, H. (2026). Ecnebi mekteplerin gayrimüslim Osmanlı çocuklarına yönelik faaliyetleri ve Osmanlı Devleti’nin ecnebi mekteplere karşı mücadele politikaları (1880–1920). Vakanüvis Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 11(1), 783–823.
  68. Türkkan, H. (2026, 23–25 Ocak). 19. yüzyılda Beyrut ecnebi mekteplerinin Osmanlı devlet ve toplumuna etkileri. 4. Uluslararası Ege Bilimsel Araştırma Kongresi (ss. 307–315), İzmir.
  69. Uyanık, E. (2017). Yabancı okullarda eğitim gören Osmanlı’nın Müslüman çocukları (1865–1908). Diyalektolog Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (14), 1–29.
  70. Zengin, S. Z. (2007). II. Abdülhamid döneminde yabancı ve azınlık mekteplerinin faaliyetleri. Belleten, 71(261), 613–652.
  71. BOA, DH.TMIK.M., 98-21, Tarih: 27.08.1318.