SavedAdd your journal

Journals / Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 25

THE HISTORICAL JOURNEY OF THE BONITO (SARDA SARDA) POPULATION IN THE BLACK SEA FROM ANCIENT TIMES TO THE PRESENT

KARADENİZ’DEKİ PALAMUT (SARDA SARDA) POPULASYONUNUN ANTİK DÖNEMDEN GÜNÜMÜZE TARİHSEL YOLCULUĞU

Mustafa Zengin(TRABZON SU ÜRÜNLERİ MERKEZ ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ)0000-0003-0225-9182
Aylin Ulman0000-0002-1904-8050
Pages
1–24
Publication Date
2026-06-29
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Although this species continues to be well-studied, many of the historical anecdotes reported by philosophers, geographers, travellers and writers hold important historical value and help better understand bonito history and its changing trajectories through both time and space.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Bonito (Sarda sarda) is an important food source for communities surrounding the Black Sea, Aegean and Mediterranean coasts since archaic times.
📊
Key Findings & Data:According to local sales records for the Istanbul fish market of the early 20th century, 1940, with 6 million fish, had the highest bonito sales for the period between 1928 and 1952.
💡
Conclusion & Impact:Although this species continues to be well-studied, many of the historical anecdotes reported by philosophers, geographers, travellers and writers hold important historical value and help better understand bonito history and its changing trajectories through both time and space.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Bizans · İstanbul · Palamut

Abstract

Bonito (Sarda sarda) is an important food source for communities surrounding the Black Sea, Aegean and Mediterranean coasts since archaic times. It is a fastgrowing species, reaching adult length in a relatively short time. Fishing it is easy and can be achieved through simple techniques. It is consumed year-round, not only fresh in season, but also salted, a traditional storage method, and bonito brine was a popular and important ancient commodity. Schools of bonito that once stocked the Bosphorus and the Golden Horn during their migration season were historically a prominent symbol of the region. Fish and fisheries hold very strong cultural significance in present day Istanbul, formerly known as Byzantium and later as Constantinople. According to local sales records for the Istanbul fish market of the early 20th century, 1940, with 6 million fish, had the highest bonito sales for the period between 1928 and 1952. In the 1950s, the stock was so healthy that in just one day, 600,000 bonito and 240,000 larger-sized torik (Turkish for adult bonito) were caught. However, after the early 1960s, torik numbers began to decrease gradually and bonito became dominant. Torik were last reported in Turkey in 1991, representing 41 tons. In the last few decades, no bonito spawning stock has been caught during its spring northern migration route to the Black Sea, as stock size and distribution have drastically decreased. The present study reveals the historical story of bonito’s biology, ecology, migration and catches, and links historical information to modern scientific data. Although this species continues to be well-studied, many of the historical anecdotes reported by philosophers, geographers, travellers and writers hold important historical value and help better understand bonito history and its changing trajectories through both time and space.

Özet

Palamut (Sarda sarda), antik çağlardan beri Karadeniz, Ege ve Akdeniz kıyılarını çevreleyen topluluklar için önemli bir besin kaynağını oluşturur. Hızlı büyüyen bir balık türüdür ve kısa sürede avlanma büyüklüğüne erişir. Avlanması kolaydır ve basit yöntemlerle gerçekleştirilebilir. Sadece mevsiminde taze olarak değil, aynı zamanda geleneksel bir saklama yöntemi olan tuzlanmış olarak da yıl boyunca tüketilir. Palamut salamurası eski çağlarda çok popüler ve önemli bir ticari maldı. Göç mevsiminde Boğaz ve Haliç'i dolduran palamut sürüleri, tarihsel olarak bölgenin önemli bir sembolüydü. Balık ve balıkçılık, günümüz İstanbul'unda (eskiden Bizans ve daha sonra Konstantinopolis olarak bilinen) çok güçlü bir kültürel öneme sahiptir. 20. yüzyılın başlarındaki İstanbul balık pazarının yerel satış kayıtlarına göre, 1940 yılında 6 milyon balıkla, 1928-1952 yılları arasındaki dönemde en yüksek palamut satışları gerçekleşmiştir. 1950'lerde stok o kadar sağlıklıydı ki sadece bir günde 600.000 palamut ve 240.000 daha büyük torik (yetişkin palamut) avlanmıştır. Ancak 1960'ların başlarından sonra torik sayısı kademeli olarak azalmaya başlamış ve toriğin genç bireyleri palamut baskın hale gelmiştir. Torik, Türkiye'de en son 1991 yılında 41 ton olarak kaydedilmiştir. Son yıllarda ilkbaharda Karadeniz'e yaptıkları kuzey göçü sırasında kontrolsüz avlandıklarından üreyen stok ve populasyon sayısı önemli ölçüde azalmıştır. Bu çalışma, palamutun biyolojisi, ekolojisi, göçü ve avlanma yöntemlerinin tarihsel hikâyesini ortaya koymakta ve tarihsel bilgileri modern bilimsel verilerle ilişkilendirmektedir. Bu tür üzerinde kapsamlı çalışmalar devam etse de filozoflar, coğrafyacılar, gezginler ve yazarlar tarafından aktarılan birçok tarihi anekdot önemli tarihsel değere sahip olup palamut balığının tarihini, zaman ve mekân içindeki değişen göçlerini daha iyi anlamamıza yardımcı olmaktadır.

🔖

Cite This Article

Zengin, M., Ulman, A. (2026). THE HISTORICAL JOURNEY OF THE BONITO (SARDA SARDA) POPULATION IN THE BLACK SEA FROM ANCIENT TIMES TO THE PRESENT. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 25, 1–24. https://doi.org/10.31765/karen.1514360

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (79)

  1. Aca, Mustafa (2016), Denizin Çocukları: Giresun ve Trabzon Yöresi Balıkçılarının Meslek Folkloru, İstanbul: Türkiye Âlim Kitapları.
  2. Ak, Orhan-Selen, Hüseyin-Genç, Yaşar and Dağtekin, Murat (2015), Trabzon Kıyılarında Yumurtadan Ergin Bireye İstavrit (Trachurus mediterraneus, Steindachner, 1868) Yaş, Büyüme, Ölüm Oranları ve Üreme, Pro-je Sonuç Raporu, Trabzon Su Ürünleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Proje No: TAGEM/HAYSÜD /2011/09/02/07. Anderson, Jeffrey C. (1978), Cod. Vat. Gr. 463 and an Eleventh-Century Byzantine Painting Center, Dum-barton Oaks Paper, 32, 177-196.
  3. Atüz, İlham, M. (1958), “Torik-Palamutların (Sarda sarda) Mevsim ve Senelere Bağlı Av Periyotları”, Et ve Balık Kurumu, Balıkçılık Araştırma Merkezi Raporları, İstanbul, Seri: Deniz Araştırmaları B. No: 3.
  4. Balfaur, Henry (1922), “Fishing from the Earliest Times”, Nature 110, 534–537, https://doi.org/10.1038/110534a0.
  5. Berker-Nielsen, Tonnes and Bernal-Casasola, Dario (eds.) (2010), Fishing nets in the ancient world: the historical and archaeological evidence: 441: 55-88, Cádiz: Servicio de Publicaciones de la Universidad de Cádiz.
  6. Berdowski, Piotr (2008), “Heroes and Fish in Homer. Palamedes”, A Journal of Ancient History 3, 73-91. Bober, Phyllis Pray (2003), Antik ve Ortaçağda Yemek Kültürü: Sanat, Kültür ve Mutfak, İstanbul: Kitap Yayınevi.
  7. Busbecg-Ogier, Ghiselin De Languag (1939), Türkiye’yi Böyle Gördüm, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser. Can, Kadir (2013), Balık Ağlara Takıldı, İstanbul: Ekin Yazım Merkezi.
  8. Çakırlar, Canan and Salima, İkram (2014), “New Evidence for Fish Processing in the Ancient Eastern Med-iterranean: Formalised Epinephelus Butchery in Fifth Century BC Kinet Höyük, Turkey”, International Journal of Osteoarchaeology, 26 (1), 3-16.
  9. Dağlı, Yücel and Kahraman, Seyit-Ali (eds) (2005), Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Bursa-Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit, 2. Cilt 1. Kitap 2, İstanbul: YKY Yayınları. https://guzelbahcekoleji.com/gk/gunumuz_turkcersiyle_evliya_celebi_seyahatnamesi.pdf#:~:text=Evliyâ%20Çelebi%20Seyahatnamesi%3A%20(2.%20Kitap)%2C,haz.%3A%20S.%20A.%20Kahraman%20%2D%20Y.
  10. Dagron, Gilbert (1995), Poissons, pêcheurs et poissonniers de Constantinople. In: Mango, C. & Dagron, G. (eds): Constantinople and Its Hinterland, Routledge, London, 57-77.
  11. Dagron, Gilbert (2002), “The Urban Economy, Seventh-Twelfth Centuries”. In: Laiou, A. (ed.): The Eco-nomic History of Byzantium, From the Seventh through the Fifteenth Century, Washington: Dumbarton Oaks (Dumbarton Oaks Series 39), 392-461.
  12. Dalby, Andrew (2010), Tastes of Byzantium: The Cuisine of a Legendary Empire, I.B. Tauris & Co Ltd. https://www.scribd.com/document/419280601/Andrew-Dalby-Tastes-of-Byzantium-pdf, ISBN: 978 1 84885 165 8.
  13. Daskalov, Georgi (2012), “Ecosystem shifts in the Black Sea”, In: Regime shifts in marine ecosystems, 83-122. Directorate General for Internal Policies, European Parliament Policy Department, Structural and Co-hesion Policies Fisheries.
  14. Daskalov, Georgi, Boicenco, Laura-Grishin, Alexandre N., Luminita Lazar, Mihneva, Vesselina, Shlyakhov and Zengin, Mustafa (2016), “Architecture of collapse: regime shift and recovery in an hierarchically struc-tured marine ecosystem”, Global Change Biology, 23 (4), 17. https://doi.org/10.1111/gcb.13508
  15. Delehaye, Hippolytus (1933), “Recherches sur le Légendier Romain”, Analecta Bollandiana 51, 34–98. Demir, Muzaffer (1957), “Migrations of Sarda sarda Bloch in the Marmara and Aegean Seas; The Probable Spawning Places and Time”, GFCM Technical Paper, 18, 27.
  16. Demir, Muzaffer and Demir, Necla (1961), “Palamut-Torik (Sarda sarda Bloch) Yumurtaları Hakkında”, Hidrobiyoloji Mecmuası, Seri A, Cilt VI.1-2, 21-29.
  17. Deniz, İsmail (2012), Amazon Sinop: Bir Sinop Monografisi, İstanbul: Çatı Kitapları.
  18. Deveciyan, Karakin (2006), Türkiye’de Balık ve Balıkçılık, İstanbul: Aras Yayıncılık.
  19. Di Natale, Antonio (2014), “The Ancient Distribution of Bluefin Tuna Fishery: How Coins Can Improve Our Knowledge”, Collect. Vol. Sci. Pap. ICCAT 70 (6), 2828-2844.
  20. Doğan, Faruk (2011), “Osmanlı’da Boğaziçi’nde Balıkçılık (18. Yüzyıl-20. Yüzyıl)", Tarih Okulu Dergisi, X, 39-57.
  21. Dumont, Jacques (1976), “La pêche du thon à Byzance à l’époque hellénistique”, Revue des Etudes Anciennes, 78-79, 96-119. https://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1976_num_78_1_4011
  22. Egerton, Frank N. (2012), Roots of Ecology: Antiquity to Haeckel, Oakland: University of California Press. Ermin, Rasih (1956), “Karadeniz ve Balıkları”, Balık ve Balıkçılık Dergisi IV(1), 2-8.
  23. Fetvacı, Emine (2009), “The Production of the Sehname-i Seliman”, Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World XXVI, 263-315.
  24. Galili, Ehud and Rosen, Baruch (2008), “Fishing Gear from a 7th-Century Shipwreck off Dor, Israel”, The International Journal of Nautical Archaeology 37(1), 67–76.
  25. Gyllius, Petrus (2000), İstanbul Boğazı, Özbayoğlu, E. (ed.), İstanbul: Eren Yayıncılık.
  26. Gilles, Pierre (2011), The Antiquities of Constantinople by Pierre Gilles, 1490-1555, BALL, J. (ed.): London.
  27. Gücü, Ali Cemal, Ok, Meltem and Sakınan, Serdar (2016), “Recent changes in the spawning grounds of Black Sea anchovy, Engraulis encrasicolus”, Fisheries Oceanography, 25, 67-84.
  28. Hastings, James A. (1906), A Dictionary of Christ and the Gopels, Edinburg: T & T Clark.
  29. Ivanov, L. and Beverton, R. J. H. (1985), The Fisheries Resources of the Mediterranean, Part 2: Black Sea, Food and agriculture organization, Etudes et Revues 60, 45-56, Rome: Conseil général des pêches pour la méditerranée.
  30. Kahraman, Abdullah Ekrem, Göktürk, Didem, Yıldız, Taner and Uzer, Uğur (2014), “Age, growth and re-productive biology of the Atlantic bonito (Sarda sarda Bloch, 1793) from the Turkish coast of the Black Sea and the Sea of Marmara”, Turkish Journal of Zoology, 38, 614-621.
  31. Kala, Ahmet (2007), “Tarihi Süreç İçinde Kapalı Çarşı ve Hanlar Bölgesinde Üretim: Geleneksel Kapalıçarşı Modelinin Geçmişten Günümüze Yeri”, II. Uluslararası Eminönü Sempozyumu (Tebliğler Kitabı), İstan-bul: Eminönü Belediyesi Yayınları, 170-171.
  32. Kara, Faruk (1979), “Observations on growth and relationship between length and weight of Sarda sarda (Bloch)”, Investigaciones Pesqueras, 43, 95–105.
  33. Kocabaş, Ufuk (2015), Geçmişe Açılan Kapı Yenikapı Batıkları, İstanbul: Ege Yayınları.
  34. Kocabaş, Ufuk and Kızıltan, Zeynep (2010), İstanbul Arkeoloji Müzeleri Marmaray- Metro Kurtarma Kazıları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 5–6 Mayıs 2008 / Istanbul Archaeological Museums, Proceedings of the 1st Symposium on Marmaray-Metro Salvage Excavations 5th–6th May 2008, İstanbul: İstanbul Arkeoloji Müzesi.
  35. Kömürcüyan, Eremya Çelebi (1988), İstanbul Tarihi, XVII. Asırda Istanbul (first published 1913), İstanbul: Eren Yayıncılık.
  36. Kütükoğlu, Mübahat S (2018), Osmanlı’nın Sosyo-Kültürel ve İktisadi Yapısı, Ankara: TTK Yayınları.
  37. Laiou, Angeliki E. (2002), The Agrarian Economy, Thirteenth-Fifteenth Centuries, In: Laiou, A. (ed.): The Economic History of Byzantium, From the Seventh through the Fifteenth Century, Washington: Dumbarton Oaks (Dumbarton Oaks Series 39), 311-375.
  38. Lytle, Ephraim (2016), “One Fish, Two Fish, Bonito, Bluefish: Ancient Greek ἀμία and γομφάριον”, Mne-mosyne, A journal of Classical Studies, 69, 249-261. DOI: 10.1163/1568525X-12341818
  39. Majorova, A. and Tkacheva, K. S. (1960), “Distribution and Conditions of Reproduction of Pelamid (Sarda sarda) in the Black Sea According to Data of the Period 1956-1957”, Rapp. Comm. Int. Mer Méditerranée, 15.3, 17-23.
  40. Maniatis, George C. (2000), “The Organizational Setup and Functioning of the Fish Market in Tenth-Century Constantinople”, Dumbarton Oaks Paper, 54, 13-42.
  41. Matschke, Klaus-Peter (2002), “The Late Byzantine Urban Economy, Thirteenth-Fifteenth Centuries.” In The Economic History of Byzantium: From the Seventh Through the Fifteenth Century, Edited by Angeliki E. Laiou, Washington DC: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, 463-495.
  42. Mayer, Wendy and Silke, Trzcionka (2005), Feast, fast or famine: food and drink in Byzantium, Leyden, Boston: Brill.
  43. Mazzocchina, Stefania and Cipriano, Silvia (2018), “The fishing economy in ancient times: Goods and am-phorae for the Adriatic trade”, Regional Studies in Marine Science, 21, 17-20.
  44. Nicolov, Dimitry (1960), “Biologie des Pelamiden (Sarda sarda, Bloch, 1793) im Schwarz meer”, Travaux de l’Institut de Recherches Scientifiques sur la Pêche et les Indus- tries Rattachant, 3, 91-115.
  45. Nümann, W. (1953), “Torik ve Palamutların Bioloji ve Göçlerine Dair Tetkikler”, Balık ve Balıkçılık Dergisi, 195, 1-22.
  46. Nümann, W. (1955), “Croissance et migrations des Pélamides (Sarda sarda) dans les eaux de la Turquie”, GFCM Technical Paper, 3, 377–379.
  47. Oğuz, Temel and Velikova, Violeta (2010), “Abrupt transition of the northwestern Black Sea shelf ecosystem from a eutrophic to an alternative pristine state”, Marine Ecology Progress, 405, 231-242.
  48. Ostrogorsky, Georgy (2015), Bizans Devleti Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  49. Pauly, Daniel, Christensen, Villy, Dalsgaard-Froese, Johanne Rainer and Torres, Francisco Jr. (1998), “Fishing Down Marine Food Webs”, Science, 279, 860–863.
  50. Pektaş, Hüseyin (1957), “Bu mevsim kaç defa torik yediniz”, Balık ve Balıkçılık Dergisi, 5/3, 15-17.
  51. Radclife, William (1921), Fishing from the earliest times, London: John Murray.
  52. Rautman, Marcus Louis (2006), Daily Life in the Byzantine Empire, Westport: Greenwood Press.
  53. Robinson, David Moore (1906), “New Inscriptions from Sinope”, American Journal of Philology, 27, 447-450.
  54. Rondelet, Guillaume (1558), La première [-seconde] partie de l’histoire entière des Poissons, 2 parts in 1, Lyon.
  55. Royce, William F. (1985), “Historical Development of Fisheries Science and Management. A history of fish-ery science and management with emphasis on the socioeconomic aspects, in addition to the biological or ecological aspects of the resources”, Centennial Lecture IV, History of NOAA Fisheries in the Northeast.
  56. Ruyt, Claire (1983), Macellum, marché alimentaire des Romains. Institut supérieur d’archéologie et d’histoire de l’art de l’UCL. (Publications d’histoire de l’art et d’archéologie de l’Université Catholique de Louvain XXXV), Louvain-la-Neuve.
  57. Slastenenko, E. (1956), Karadeniz Havzası Balıkları, İstanbul: Et ve Balık Kurumu.
  58. Socrate (2022), The Ecclesiastical History of Socrates (1892), Pranave Books, Classic Edition.
  59. Stolba, Vladimir F. (2005), Fish and Money: Numismatic Evidence for Black Sea Fishing, In: Bekker-Nielsen, T. (ed.): Ancient Fishing and Fish Processing in the Black Sea Region, Black Sea Studies, Aarhus: Aarhus University Press, 115-132.
  60. Tekbaş, Serap Irlayıcı, (2008), Surname-i Vehbi Minyatürlerindeki Eğlence Sahnelerinin Resim Eğitimi Açısından İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
  61. Tekin, Oğuz (1995), “The Pelamydes of Byzantium and Golden Horn”, Tarih ve Toplum, 135, 43-46.
  62. Tekin, Oğuz (2010), Eskiçağda İstanbul’da Balık ve Balıkçılık, İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.
  63. Tezel, Rıdvan (1956), “Eskiden Balığı Kimler ve Nasıl Yerlerdi”, Balık ve Balıkçılık Dergisi, 4(1), 19-23.
  64. Tkacheva, K. C. (1958), “Conditions of pelamid stocks in the Black Sea and fishery prospectives”, Rybn. Khoz, 34(12), 10-13.
  65. Tören, Tolga (2007), Yeniden Yapılanan Dünya Ekonomisinde Marshall Planı ve Türkiye Uygulaması, haz. Serap Kurt, İstanbul: SAV Sosyal Araştırmalar Vakfı Yayınları 13, (Küreselleşme Dizisi-6).
  66. Türgan, G. (1958), “Palamut ve Torikte Yaş Tesbiti”, Balık ve Balıkçılık Dergisi 6(3), 18-20.
  67. Türkmen, Cemil (1953), “1928-1952 Yılları Arasında İstanbul Balıkhanesinde Satılan 13 Balık Cinsinin Miktarı ve Grafikleri”, Balık ve Balıkçılık Dergisi, 18, 3–17.
  68. Ulman, Aylin and Pauly, Daniel (2016), “Making History Count: The Shifting Baselines of the Turkish Fish-eries”, Fisheries Research, 183 (Nov. 2016), 74-79.
  69. Ulman, Aylin, Zengin, Mustafa, Demirel, Nazlı and Pauly, Daniel (2020), “The Lost Fish of Turkey: A Re-cent History of Disappeared Species and Commercial Fishery Extinctions for the Turkish Marmara and Black Seas”, Front. Mar. Sci., 7, 650.
  70. Üner, Sıtkı (1959), “Palamut ve torik avcılığı”, Balık ve Balıkçılık Dergisi, VII (5), 10-12.
  71. Artun, Ünsal (2010), Bogaz’ın Beş Efendisi: Lüfer, Palamut, Levrek, Tekir ve Istavrite, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  72. Ünver, Süheyl (1952), Türkiye Gıda Hijyeni Tarihinde Fatih Devri Yemekleri, İstanbul: İÜ Tıp Tarihi Enstitüsü.
  73. Villiani, Eva (2007), “Un Lessico Etimologico Bizantino”, Aevum, 81(2), 405-427.
  74. Vodianıtskii, V. A. and Kazanova I. I. (1954), Определитель пелагических икринок и личинок рыб Черного моря,, VNIRO 28, 240-323.
  75. Yerasimos, Marianna (2005), 500 Yıllık Osmanlı Mutfağı, İstanbul: Boyut Yayınları.
  76. Zitsev, Y. and Mamaev, V. (1997), Marine biological diversity in the Black Sea: a study of change and de-cline, (Black Sea environmental series), New York: United Nations Publications.
  77. Zengin, Mustafa (2019), “Karadeniz Türk Balıkçılıgının Yüz Yıllık Tarihine Genel Bir Bakış”, Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 5(7), 31–67.
  78. Zengin, Mustafa and Dinçer, Ahmet Cemal (2006), “Distribution and seasonal movement of Atlantic Bonito (Sarda sarda) populations in the Southern Black Sea Coasts”, Turkish Journal of Fisheries and Aquatic Sci-ences, 6, 57-62.
  79. Zengin, Mustafa, Karakulak, Saadet and Oray, Işık (2004), “Investigations on Bonitos (Sarda sarda, Bloch, 1793) on the Southern Black Sea of Turkey”, International Commission for the Conservation of Atlantic Tu-nas, Collective volume of scientific papers, Madrid, 57, 510-516.