AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThe study therefore does not advocate replacing the mufti with AI; rather, it proposes positioning AI as an assistive system that safeguards izzah through responsibility, source transparency, moral discipline, and epistemic humility.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
The primary objective of this study is to examine the phenomenon of value loss experienced by Muslim individuals and societies under the pressures of globalization, modernization, and secularization through the conceptual framework of izzah (dignity) and dhillah (humiliation), and to relate this framework to contemporary debates on AI-assisted fatwa generation. Employing a qualitative research design, the study combines conceptual analysis, literature review, and comparative model evaluation. It examines classical and modern Islamic scholarship in which izzah is associated with faith, piety, wisdom, morality, justice, and unity, whereas dhillah is linked to ignorance, fragmentation, oppression, excessive attachment to worldly gains, and alienation from truth. It also evaluates recent academic studies on the use of artificial intelligence in fatwa production. The study argues that modern secularization has intensified moral and spiritual erosion in Muslim societies, and that uncontrolled, ungrounded, and hallucination-prone AI use may deepen this erosion by producing a new form of epistemic humiliation. By contrast, source-grounded hybrid models based on Retrieval-Augmented Generation, enriched with reranking, verification layers, transparent presentation of madhhab differences, and human oversight, may function as beneficial support tools for religious knowledge access. The study therefore does not advocate replacing the mufti with AI; rather, it proposes positioning AI as an assistive system that safeguards izzah through responsibility, source transparency, moral discipline, and epistemic humility.
Özet
Bu çalışmanın temel amacı, Müslüman bireylerin ve toplumların küreselleşme, modernleşme ve sekülerleşme süreçleriyle etkileşimleri sonucunda ortaya çıkan değer kaybı olgusunu, izzet ve zillet kavramsal çerçevesi üzerinden incelemek ve bu çerçeveyi yapay zekâ destekli fetva üretimi tartışmalarıyla ilişkilendirmektir. Nitel araştırma desenine dayanan çalışma; kavramsal analiz, literatür taraması ve karşılaştırmalı model değerlendirmesi yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Bir yandan İslam düşüncesinde izzetin iman, takva, hikmet, ahlak, adalet ve birlik ile; zilletin ise cehalet, tefrika, zulüm, dünya sevgisi ve hakikatten kopuş ile ilişkilendirildiği klasik ve modern literatür incelenmekte, diğer yandan fetva üretiminde yapay zekâ kullanımına dair güncel akademik çalışmalar değerlendirilmektedir. Çalışma, modern sekülerleşme süreçlerinin Müslüman toplumlarda ahlaki ve manevi erozyonu derinleştirdiğini; buna paralel olarak yapay zekânın denetimsiz, kaynaksız ve hallüsinasyona açık biçimde kullanılması hâlinde bu erozyonu daha da artırabilecek yeni bir epistemik zillet alanı üretebileceğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık güvenilir kaynaklara dayalı, Retrieval-Augmented Generation (RAG) mimarisiyle desteklenen, yeniden sıralama ve doğrulama katmanları içeren, mezhep farklılıklarını şeffaf biçimde gösteren ve insan denetimini muhafaza eden hibrit yapay zekâ modellerinin dinî bilgiye erişimi kolaylaştıran faydalı destek araçları olabileceği görülmektedir Sonuç olarak çalışma, yapay zekânın doğrudan müftü yerine ikame edilmesini değil; izzeti koruyan, sorumluluk bilincini güçlendiren, kaynak şeffaflığı sağlayan ve ahlaki-epistemik bütünlüğü önceleyen bir yardımcı sistem olarak konumlandırılmasını önermektedir.