SavedAdd your journal

Journals / Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi / 2026 / Cilt: 7 Sayı: 1

GRAMSCI AND ALTHUSSER’S CONTRIBUTIONS TO POLITICAL SOCIOLOGY

GRAMSCİ VE ALTHUSSER’İN SİYASET SOSYOLOJİSİNE KATKILARI

Murat Yüksel(Ordu Üniversitesi Sosyoloji Bölümü)0000-0003-4448-4062
Muhammet Safa Taşkıran0000-0001-8437-8761
Pages
23–48
Publication Date
2026-06-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Taken together, their theoretical legacies offer complementary resources for grasping the dialectic between structural determination and freedom.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:This study comparatively examines the contributions of Antonio Gramsci’s theories of hegemony and praxis and Louis Althusser’s theory of Ideological State Apparatuses (ISAs) and interpellation to political sociology.
📊
Key Findings & Data:The analysis demonstrates a clear divergence in their conceptualizations of the political potential of agency: while Gramsci theorizes agency as a terrain of struggle that harbors counter-hegemonic possibilities, Althusser conceptualizes the subject as surrounded by an apparent autonomy that ultimately secures structural inertia through objective necessity.
💡
Conclusion & Impact:Taken together, their theoretical legacies offer complementary resources for grasping the dialectic between structural determination and freedom.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Gramsci · Althusser · İdeoloji

Abstract

This study comparatively examines the contributions of Antonio Gramsci’s theories of hegemony and praxis and Louis Althusser’s theory of Ideological State Apparatuses (ISAs) and interpellation to political sociology. The primary aim is to investigate two distinct epistemological orientations in the Marxist debate on the superstructure and to elucidate the irreducible theoretical tension between their approaches to the ontology of social change and the political potential of agency. Methodologically, the research is grounded in a critical comparative conceptual analysis that focuses on a limited set of core categories to ensure analytical depth. Within this framework, Gramsci’s praxis-centered understanding of collective action, rooted in humanist Marxism, is contrasted with Althusser’s structuralist, anti-humanist theory of ideology along the axes of structure–agency and hegemony–reproduction. The analysis demonstrates a clear divergence in their conceptualizations of the political potential of agency: while Gramsci theorizes agency as a terrain of struggle that harbors counter-hegemonic possibilities, Althusser conceptualizes the subject as surrounded by an apparent autonomy that ultimately secures structural inertia through objective necessity. Nevertheless, both perspectives converge in rejecting economism and in affirming the central and autonomous role of ideology in the functioning of social order. The study concludes that Gramsci’s lens provides critical tools for analyzing political contingency and the exceptional dimensions of power, whereas Althusser’s framework illuminates structural continuity and the mechanisms of power reproduction. Taken together, their theoretical legacies offer complementary resources for grasping the dialectic between structural determination and freedom.

Özet

Bu çalışma, Antonio Gramsci’nin hegemonya ve praksis kuramları ile Louis Althusser’in Devletin İdeolojik Aygıtları (DİA) ve çağırma teorisinin siyaset sosyolojisine katkılarını karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Çalışmanın temel amacı, Marksist üstyapı tartışmasındaki iki farklı epistemolojik yönelimi inceleyerek, toplumsal değişmenin ontolojisine ve failliğin politik potansiyeline dair yaklaşımlar arasındaki indirgenemez kuramsal çatışmayı çözümlemektir. Araştırma, analitik derinliği sağlamak amacıyla sınırlı sayıda temel kavrama odaklanan eleştirel karşılaştırmalı kavramsal çözümleme yöntemine dayanmaktadır. Bu bağlamda, Gramsci’nin hümanist Marksizm’den beslenen praksis merkezli kolektif hareket anlayışı ile Althusser’in yapısalcı Marksizm çerçevesinde geliştirdiği anti-hümanist ideoloji kuramı, yapı–fail ve hegemonya–yeniden üretim eksenlerinde karşılaştırılmıştır. Analiz, iki teorinin failliğin politik potansiyeline ilişkin belirgin bir ayrışma sergilediğini ortaya koymaktadır. Gramsci’de faillik, ideolojiyi karşı-iktidar imkânlarını barındıran ve sürekli bir mücadele alanı olarak kavramsallaştırmaktadır. Buna karşılık Althusser’de özne, görünürde bir özerkliğe sahip olsa da nihayetinde yapısal ataleti garanti altına alan nesnel bir zorunluluk tarafından çevrelenmiştir. Bununla birlikte, her iki yaklaşım da ekonomizme karşı çıkarak ideolojinin toplumsal düzenin işleyişinde merkezi ve özerk bir rol oynadığını vurgulamaktadır. Sonuçta, bu çalışma, Gramsci’nin merceğinin politik imkânı ve iktidarın istisnai boyutlarını; Althusser’in çerçevesinin ise yapısal sürekliliği ve iktidarın yeniden üretim mekanizmalarını analiz etmek için tamamlayıcı araçlar sunduğunu ileri sürmektedir. Bu kuramsal mirasın birlikte okunması, yapısal belirlenim ve özgürlük arasındaki diyalektiği kavramak için teorik çerçeve sunmaktadır.

🔖

Cite This Article

Yüksel, M., Taşkıran, M. S. (2026). GRAMSCI AND ALTHUSSER’S CONTRIBUTIONS TO POLITICAL SOCIOLOGY. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İnsan Bilimleri Dergisi, Cilt: 7 Sayı: 1, 23–48. https://doi.org/10.51533/insanbilimleri.1877960

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (89)

  1. Ali̇ağaoğlu, A., & Özkan, O. (2020). Antik Yunan Kentlerinin (Polis) Kentsel Ekoloji Perspektifiyle Değerlendirmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 1-12.
  2. Althusser, L. (1995). Kapitali Okumak (C. A. Kanat, Çev.). Belge Yayınları.
  3. Althusser, L. (1996). Gelecek Uzun Sürer (İ. Birkan, Çev.). Can Yayınları.
  4. Althusser, L. (2000). Özeleştiri Ögeleri (L. Targu, Çev.; 2. Baskı). Belge Yayınları.
  5. Althusser, L. (2002a). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (Y. Alp & M. Özışık, Çev.; 5. Baskı). İletişim Yayınları.
  6. Althusser, L. (2002b). Marx İçin (I. Ergüden, Çev.). İthaki Yayınları.
  7. Althusser, L. (2004). Lenin ve Felsefe (B. Aksoy, Çev.). İletişim Yayınları.
  8. Althusser, L. (2005a). Montesquieu Siyaset ve Tarih (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
  9. Althusser, L. (2005b). Yeniden-Üretim Üzerine (A. I. Ergüden, Çev.). İthaki Yayınları.
  10. Althusser, L. (2006). Makyavel’in Yalnızlığı ve Başka Metinler/"Althusser’in Mirası" (T. Ilgaz, Çev.). Epos Yayınları.
  11. Althusser, L. (2008). Felsefi ve Siyasi Yazılar (İ. Keskinoğlu, Çev.; C. 3). İthaki Yayınları.
  12. Althusser, L. (2009). Felsefi ve Siyasi Yazılar (A. Tümertekin, Çev.; C. 4). İthaki Yayınları.
  13. Althusser, L. (2010). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları (A. Tümertekin, Çev.; 4. Baskı). İthaki Yayınları.
  14. Althusser, L. (2012). Felsefi ve Siyasi Yazılar (Y. C. Uslu, Çev.; C. 6). İthaki Yayınları.
  15. Anderson, P. (1988). Gramsci Hegemonya Doğu/Batı Sorunu ve Strateji (T. Günersel, Çev.). Alan Yayıncılık.
  16. Anderson, P. (2007). Batı Marksizmi Üzerine Düşünceler (B. Aksoy, Çev.; 2. Baskı). Birikim Yayınları.
  17. Aslan, S. (2010). Sivil Toplum: Kavramsal Değişim ve Dönüşüm. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 9(33), 188-212.
  18. Avenas, D., Bensaid, D., Brohm, J.-M., Brossat, A., Colliot-Thelene, C., Löwy, M., Mandel, E., Poiron, J. M., Vincent, J.-M., & Binatlı, O. S. (2010). Althusser’e Karşı Marx İçin. Yazın Yayıncılık.
  19. Bachelard, G. (2008). Yeni Bilimsel Tin (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
  20. Backer, D. (2022). Althusser and Education (First edition). Bloomsbury Academic. https://doi.org/10.5040/9781350101517
  21. Balibar, E. (1978). From Bachelard to Althusser: The concept of ‘epistemological break’. Economy and Society, 7(3), 207-237.
  22. Balibar, E. (1991). Althusser İçin Yazılar (H. Tufan, Çev.). İletişim Yayınları.
  23. Benton, T. (1984). The Rise and Fall of Structural Marxism: Althusser and his influence. St. Martin’s Press.
  24. Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (2015). Yeniden Üretim: Eğitim Sistemine ilişkin Bir Teorinin İlkeleri (A. Sümer, L. Ünsaldı, & Ö. Akkaya, Çev.). Heretik Yayınları.
  25. Butler, J. (2014). Cinsiyet Belası: Feminizm ve Kimliğin Altüst Edilmesi (B. Ertür, Çev.; 4. Baskı). Metis Yayınları.
  26. Collier, D. (1993). The Comparative Method. İçinde A. W. Finifter (Ed.), Political Science: The State of the Discipline II: II (II, ss. 105-119). American Political Science Association.
  27. Çeli̇kçi̇, A., & Kakişim, C. (2015). İtalyan Faşizmi ve Tarihsel Gelişimi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(2), 83-99.
  28. Dağdevi̇ren, T. (2020). Gramscı’nin Sivil Toplum Kavramına Bakışı. İş ve Hayat, 6(11), 156-167.
  29. Davidson, A. (2016). Antonio Gramsci: Towards An Intellectual Biography. Brill.
  30. Davidson, A. (2017). Antonio Gramsci: Towards an Intellectual Biography. Brill.
  31. Erdem, D. F. (2015). Antonio Gramsci’nin Kuramında Faşizm Çözümlemeleri. Gazi Akademik Bakış, 9(17), 295-314.
  32. Erdem, D. F., & Erdem, Ç. (2016). İtalya’da Faşizmin Yükselişi ve Antonio Gramsci’nin Faşizm Karşıtı Strateji Ve Taktikleri. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(1), 103-127.
  33. Filippini, M. (2017). Using Gramsci: A New Approach (P. J. Barr, Çev.). Pluto Press.
  34. Fiori, G. (2014). Antonio Gramsci: Bir devrimcinin yaşamı (K. Emiroğlu, Çev.; 2. Baskı). İletişim Yayınları.
  35. Gillot, P. (2010). Althusser ve Psikanaliz (N. Başer, Çev.). Epos Yayınları.
  36. Glassman, J. (2003). Rethinking Overdetermination, Structural Power, and Social Change: A Critique of Gibson-Graham, Resnick, and Wolff. Antipode, 35(4), 678-698.
  37. Gramsci, A. (1967). Aydınlar ve Toplum (V. Günyol, F. Edgü, & B. Onaran, Çev.). Çan Yayınları.
  38. Gramsci, A. (1975). Felsefe ve Politika Sorunları (A. Cemgil, Çev.). Payel Yayınevi.
  39. Gramsci, A. (1977). Selections from Political Writings (1910-1920) (J. Mathews, Çev.). Lawrence and Wishart.
  40. Gramsci, A. (1978). Selections from Political Writings (1921-1926) (Q. Hoare, Çev.). Lawrence and Wishart.
  41. Gramsci, A. (1989). İtalya’da İşçi Konseyleri Deneyimi (Y. Alp, Çev.). Belge Yayınları.
  42. Gramsci, A. (2011). Hapishane Defterleri (J. A. Buttigieg, Ed.; E. Ekici, Çev.; C. 1). Kalkedon Yayınları.
  43. Gramsci, A. (2012a). Hapishane Defterleri (J. A. Buttigieg, Ed.; B. Baysal, Çev.; C. 2). Kalkedon Yayınları.
  44. Gramsci, A. (2012b). Hapishane Defterleri (J. A. Buttigieg, Ed.; B. Baysal, Çev.; C. 3). Kalkedon Yayınları.
  45. Gramsci, A. (2014a). Hapishane Defterleri (J. A. Buttigieg, Ed.; B. Baysal, Çev.; C. 4). Kalkedon Yayınları.
  46. Gramsci, A. (2014b). Hapishane Defterleri (A. Cemgil, Çev.; 7. Baskı). Belge Yayınları.
  47. Hall, S. (1985). Signification, representation, ideology: Althusser and the post‐structuralist debates. Critical Studies in Mass Communication, 2(2), 91-114.
  48. Hall, S., Lumley, B., & Gregor, M. (1985). Siyaset ve İdeoloji: Gramsci (S. Emrealp, Çev.). Birey ve Toplum Yayınları.
  49. Heywood, A. (2017). Siyaset Teorisine Giriş (H. M. Köse, Çev.; 8. Baskı). Küre Yayınları.
  50. Hirst, P. Q. (1976). Althusser and the Theory of Ideology. Economy and Society, 5(4), 385-412.
  51. Jessop, B. (2005a). Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleşme Ekseninde Kapitalist Devlet (B. Yarar & A. Özkazanç, Çev.). İletişim Yayınları.
  52. Jessop, B. (2005b). Kapitalist Devlete Dair Yeni Kuramlar. İçinde B. Yarar & A. Özkazanç (Ed.), Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleşme Ekseninde Kapitalist Devlet (ss. 35-72). İletişim Yayınları.
  53. Krips, H. (2007). Interpellation, Populism, and Perversion: Althusser, Laclau and Lacan. Filozofski Vestnik, 27(2), 81-101.
  54. Laclau, E., & Mouffe, C. (2012). Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Doğru (A. Kardam, Çev.; 2. Baskı). İletişim Yayınları.
  55. Layder, D. (2014). Sosyal Teoriye Giriş (Ü. Tatlıcan, Çev.; 4. Baskı). Küre Yayınları.
  56. Lears, T. J. J. (1985). The Concept of Cultural Hegemony: Problems and Possibilities. The American Historical Review, 90(3), 567-593.
  57. Lijphart, A. (1971). Comparative Politics and the Comparative Method. American Political Science Review, 65(3), 682-693.
  58. Lijphart, A. (1975). II. The Comparable-Cases Strategy in Comparative Research. Comparative Political Studies, 8(2), 158-177. https://doi.org/10.1177/001041407500800203
  59. Maglaras, V. (2013). Consent and Submission: Aspects of Gramsci’s Theory of the Political and Civil Society. SAGE Open, 3(1), 1-8.
  60. Mann, M. (2015). Faşistler (U. Bayraktar, Çev.). İletişim Yayınları.
  61. Marx, K., & Engels, F. (1992). Alman İdeolojisi (Feuerbach) (S. Belli, Çev.; 3. Baskı). Sol Yayınları.
  62. Marx, K., & Engels, F. (2011). Komünist Manifesto ve Komünizmin İlkeleri (M. Erdost, Çev.; 9. Baskı). Sol Yayınları.
  63. Montag, W. (2018). Althusser: Structuralist or Anti-Structuralist? İçinde D. H. Richter (Ed.), A Companion to Literary Theory (ss. 229-237). John Wiley & Sons, Ltd.
  64. Mouffe, C. (1979). Introduction: Gramsci Today. İçinde C. Mouffe (Ed.), Gramsci and Marxist Theory (ss. 1-18). Routledge.
  65. Murthy, V. (1999). Leftist Mourning: Civil Society and Political Practice in Hegel and Marx. Rethinking Marxism, 11(3), 36-55.
  66. Nash, K. (2010). Contemporary political sociology: Globalization, politics, and power (2nd ed). Wiley-Blackwell.
  67. Oçak, Z. (2018). İdeoloji Kavramına Marksist ve Post Marksist Yaklaşımlar: Karl Marks, Antonio Gramsci Ve Louis Althusser. Dördüncü Kuvvet Uluslararası Hakemli Dergi, 1(2), 56-74.
  68. Okur, M. A. (2015). Gramsci, Cox ve Hegemonya: Yerelden Küresele, İktidarın Sosyolojisi Üzerine. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 12(46), 129-151.
  69. Piaget, J. (2007). Yapısalcılık (A. Ş. O. Yener, Çev.). Doruk Yayımcılık.
  70. Poster, M. (1974). Althusser on History without Man. Political Theory, 2(4), 393-409.
  71. Poulantzas, N. (1980). Faşizm ve Diktatörlük (A. İnsel, Çev.). Birikim Yayınları.
  72. Ransome, P. (2011). Antonio Gramsci: Yeni Bir Giriş (A. I. Başgül, Çev.). Dipnot Yayınları.
  73. Ritzer, G. (2013). Klasik Sosyoloji Kuramları (H. Hülür, Çev.). De Ki Basım Yayım.
  74. Sanusi, İ. C. (2012). Structuralism as a literary theory: An overview. AFRREV LALIGENS: An International Journal of Language, Literature and Gender Studies, 1(1), 124-131.
  75. Sartori, G. (1970). Concept Misformation in Comparative Politics. American Political Science Review, 64, 1033-1053.
  76. Sassoon, A. S. (1993). Gramsci, Antonio (M. Tunçay, Çev.). İçinde T. Bottomore (Ed.), Marxist Düşünce Sözlüğü. İletişim Yayınları.
  77. Sassoon, A. S. (2000). Gramsci and Contemporary Politics: Beyond Pessimism of the Intellect. Routledge.
  78. Saull, R. (2012). Rethinking Hegemony: Uneven Development, Historical Blocs, and the World Economic Crisis. International Studies Quarterly, 56(2), 323-338.
  79. Savaş, A. R., & Akyol, E. (2021). İdeoloji Kavramına Sosyo-Politik Bir Bakış: Başlangıçlar, Karşılaştırmalar ve Sonlar. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(50), 159-187.
  80. Smith, S. B. (1984). Considerations on Marx’s Base and Superstructure. Social Science Quarterly, 65(4), 940-954.
  81. Söderberg, J. (2017). The Genealogy of “Empirical Post-structuralist” STS, Retold in Two Conjunctures: The Legacy of Hegel and Althusser. Science as Culture, 26(2), 185-208.
  82. Subaşı, S. T. (2018). Stuart Hall ve Gramsci Etkisi. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, (25), 487-502.
  83. Swingewood, A. (1998). Sosyolojik Düşüncenin Kısa Tarihi (O. Akınhay, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
  84. Tamer, M. G. (2010). Tarihsel süreçte sivil toplum. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 27(1), 89-105.
  85. Thomas, P. D. (2013). Gramsci Çağı: Felsefe—Hegemonya—Marksizm (İ. Akçay & E. Ekici, Çev.). Dipnot Yayınları.
  86. Timur, T. (2005). Felsefi izlenimler: Sartre, Althusser, Foucault, Derrida. İmge Kitabevi.
  87. Williams, A. (2020). Political Hegemony and Social Complexity: Mechanisms of Power after Gramsci. Palgrave Macmillan.
  88. Yetiş, M. (2009). Antonio Gramsci. İçinde Ç. Veysal (Ed.), 1900’den Günümüze Büyük Düşünürler: I (IV, ss. 121-172). Etik Yayınları.
  89. Zake, L. (2002). The Construction of National(Ist) Subject: Applying the Ideas of Louis Althusser and Michel Foucault to Nationalism. Social Thought & Research, 25(1/2), 217-246.