AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThis study examines Zardabi's ideas and Ekinchi's contribution to social enlightenment through historical, documentary, comparative, and discourse analysis of primary and secondary sources.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
Following the Treaty of Turkmenchay in 1828, Northern Azerbaijan came under Russian rule, changing its political and cultural structure. Educational and cultural policies sought to shape Azerbaijani Turks within the Russian ideological framework and affected traditional patterns of thought. This environment contributed to efforts toward social awareness in the second half of the nineteenth century. Hasan bey Zardabi played an important role in Azerbaijan's intellectual life. He regarded ignorance as a major cause of social backwardness and considered public education essential for social progress. Advocating enlightenment through knowledge, Zardabi sought to develop public awareness of common social problems. He viewed the press as a means of social transformation and used his writings to highlight social problems and criticize circles that exploited religion. His main medium was Ekinchi, the first newspaper published in Azerbaijani Turkish. The newspaper addressed education, morality, social responsibility, and progress in a simple language and encouraged readers to think about social issues. Despite its short publication period, Ekinchi had a lasting impact on the Azerbaijani press and provided a basis for later periodicals. This study examines Zardabi's ideas and Ekinchi's contribution to social enlightenment through historical, documentary, comparative, and discourse analysis of primary and secondary sources.
Özet
1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında Kuzey Azerbaycan'ın Rus hâkimiyeti altına girmesi, bölgede siyasal ve kültürel yapının yeniden şekillenmesine yol açmıştır. Uygulanan eğitim ve kültür politikaları, Azerbaycan Türklerinin Rus ideolojik çerçevesi doğrultusunda yönlendirilmesini hedeflemiş ve geleneksel düşünce yapısı üzerinde etkili olmuştur. Bu ortam, XIX. yüzyılın ikinci yarısında toplumsal bilinçlenme arayışlarına zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yetişen Hasan Melikzâde Zerdabi, Azerbaycan fikir hayatında önemli bir rol üstlenmiştir. Zerdabi, cehaleti toplumsal geri kalmışlığın temel nedeni olarak görmüş, halkın eğitimini toplumsal ilerlemenin zorunlu koşulu kabul etmiştir. Bilgiye dayalı aydınlanmayı savunan Zerdabi, toplumun ortak sorunları etrafında düşünsel bir kamuoyu oluşturmayı amaçlamıştır. Basını toplumu dönüştüren bir araç olarak değerlendirmiş, halkın sorunlarını görünür kılmak ve dini istismar eden çevrelerin etkilerine karşı eleştirel bir tutum geliştirmek için yazılar kaleme almıştır. Düşüncelerini kamusal alana taşıdığı en önemli araç, Türkçe yayımlanan ilk gazete Ekinci olmuştur. Gazetede eğitim, ahlak, toplumsal sorumluluk ve ilerleme konuları sade bir dille ele alınmış, halk düşünmeye yönlendirilmiştir. Kısa yayın hayatına rağmen Ekinci, Azerbaycan basınında kalıcı bir etki bırakmış ve sonraki süreli yayınlara düşünsel zemin hazırlamıştır. Bu araştırmada tarihsel yöntem esas alınarak Ekinci başta olmak üzere birincil ve ikincil kaynaklar doküman analizi, karşılaştırmalı inceleme ve söylem çözümlemesiyle değerlendirilmiş, Zerdabi'nin düşünceleri ile Ekinci'nin Azerbaycan toplumunda da toplumsal aydınlanmaya katkıları incelenmiştir.