Journals / İslami İlimler Dergisi / 2025 / Sayı: 41

The Academic Study of Religion in Türkiye At Its Centenary: A Snapshot Assesment of Recent Scholarship

Yüzüncü Yılında Türkiye’de Dinler Tarihi: Mevcut Durum Analizi

Pages
379–389
Publication Date
2025-11-30
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Therefore, the article suggests that new scholars should leave this habit and focus on more critical studies that produce new knowledge.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Abstract: Today studies of religion in Türkiye are represented mostly in the academic structure of the Faculties of Theology and Islamic Studies, and their number outnumbers a hundred.
📊
Key Findings & Data:This essay argues that the scholarly output of Türkiye on religious studies has always been significant, both qualitatively and quantitatively.
💡
Conclusion & Impact:Therefore, the article suggests that new scholars should leave this habit and focus on more critical studies that produce new knowledge.
🔬Design:Review & Systematic Survey
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Türkiye'de Din Çalışmaları · Türkiye'de İlahiyat Fakülteleri · Dinler Tarihi

Abstract

Abstract: Today studies of religion in Türkiye are represented mostly in the academic structure of the Faculties of Theology and Islamic Studies, and their number outnumbers a hundred. Türkiye has a century-old tradition of modern studies of religions, with a substantial output of scholarship. However, there is no proper treatment of the Turkish legacy of religious studies in Western scholarship. This essay argues that the scholarly output of Türkiye on religious studies has always been significant, both qualitatively and quantitatively. It also provides a general assessment of the field in terms of its contribution to relevant scholarship and offers some insights. Prof. Hikmet Tanyu completed the first Ph.D. degree in the field at Ankara University in 1959. Although the study of religions in Türkiye has roots back to 1874, this date is generally considered the beginning of the continuous existence of the History of Religions in Turkish universities. Tanyu and his students dreamed creating a legacy of the History of Religions in Turkish, by Turkish-Muslim scholars, a trustworthy “territory” of fine scholarship. Therefore, they mostly preferred general topics, as they want to lay the foundations of a new field in Türkiye. This research on the studies of religion in Türkiye, and its review of some exemplary recent studies reveal that there is still a general tendency of “laying foundations”, albeit several fine exceptions, in various major subjects related to world religions. This prospect inevitably brings general, introductory studies, which tends to transfer data rather than making critical contributions to scholarship. What they generally end up doing is little more than transferring the data provided by western scholarship. Therefore, the article suggests that new scholars should leave this habit and focus on more critical studies that produce new knowledge.

Özet

Öz: Türkiye’de din çalışmaları kahir ekseriyetle, toplam sayıları yüzü aşan İlahiyat ya da İslami İlimler fakültelerinin akademik yapısı içinde temsil edilmektedir. Türkiye’nin yüzyılı aşan ömrüyle muazzam bir bilimsel din araştırmaları (religious studies) müktesebatı vardır. Ancak Batı literatüründe bu yadsınamaz muazzam birikimi yeterince ele alan bir çalışma bulunmamaktadır. Elinizdeki makale Türkiye’de Dinler Tarihi sahasındaki bilimsel üretimin başlangıcından itibaren nitelik ve nicelik bakımından ihmal edilemez düzeyde önemli olduğunu iddia etmektedir. Makale sahada yapılan çalışmaları genel olarak değerlendirmekte, özellikle yakın zamanda yapılan çalışmaları dikkate alarak bazı tespit ve önerilerde bulunmaktadır. Her ne kadar Türkiye’de Dinler Tarihi’nin başlangıcı 1874’te Dar’ül Fünûn edebiyat fakültesinde “Tarih-i Umumî ve İlm-i Esatîr-i Evveliyn” adlı dersin konulmasına kadar geriye giden bir tarihe sahipse de, Prof. Hikmet Tanyu’nun ilk Dinler Tarihi doktorasını tamamladığı 1959 tarihi genellikle Türkiye üniversitelerinde Dinler Tarihi alanının kesintisiz varlığının başlangıcı kabul edilir. Tanyu ve öğrencileri Türk ve Müslüman Dinler Tarihçileri tarafından üretilmiş Türkçe bir Dinler Tarihi mirası oluşturmak ve güvenilir ve iyi yapılmış çalışmalardan oluşan bir Dinler Tarihi alanı inşa etmek istediler. Bu nedenle genellikle ülkemizde yeni ortaya çıkan bir sahaya zemin oluşturacak giriş mahiyetinde çalışmalar yapıldı. Türkiye’deki Dinler Tarihi çalışmaları üzerindeki araştırmalarımız ve örnek olarak seçtiğimiz tezleri incelememiz neticesinde, Türkiye’de hala “sahaya zemin oluşturma” alışkanlığının devam ettiğini görmekteyiz. Bu bakış açısı kaçınılmaz olarak genel ve giriş mahiyetinde çalışmaları ortaya çıkarmakta ve bu çalışmalar da orijinal bilimsel katkı yapmaktan ziyade Batıdaki literatürü Türkçe’ye aktarmaya neden olmaktadırlar. Bunu söylerken hatırı sayılır miktarda çalışmanın bu eğilime istisna oluşturacak içerik ve derinliğe sahip olduğunu da gözden kaçırmamalıyız. Bu nedenle, yeni araştırmacıların bu alışkanlığı terk etmelerini, bilimsel üretim ortaya çıkarabilecek eleştirel çalışmalara ve konulara yönelmesini önermekteyiz. Bu sayede Türkiye’de dinler tarihi sahası dünyada hakettiği yere kavuşacak ve bir ekol, özgün bir yaklaşım haline gelebilecektir.

🔖

Cite This Article

Bas, B. (2025). The Academic Study of Religion in Türkiye At Its Centenary: A Snapshot Assesment of Recent Scholarship. İslami İlimler Dergisi, Sayı: 41, 379–389. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1724541

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (69)

  1. Abudukelimu, Bumairimu. Çin Kaynaklarına Göre Taoizm. Ankara: Ankara University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2011.
  2. Adam, Baki. “Hikmet Tanyu’dan Günümüze Türkiye’de Dinler Tarihi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (1997), 509-19.
  3. Adam, Baki. “Dinler Tarihine Giriş”. Dinler Tarihi El Kitabı. ed. Baki Adam. 19-34. Ankara: Grafiker Yayınları, 2020. https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000000881
  4. Adam, Baki (ed). Dinler Tarihi El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2020.
  5. Albayrak, Kadir. Keldaniler ve Nasturiler. Ankara: Vadi Yayınları, 1997.
  6. Alles, Gregory D. “Study of Religion: An Overview”. Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 13/8761-8767. New York: Thompson and Gale, 2005.
  7. Alıcı, Mustafa. “Tanyu, Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/580-581. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. https://doi.org/10.55425/23036966.2018.5.1.127
  8. Arık, Durmuş – Eroğlu, Ahmet Hikmet (ed.). Halk İnanışları El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
  9. Atasagun, Galip. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmaları”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2005), 203-248.
  10. Aydın, Fuat. Yahudilik. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
  11. Aydın, Fuat. “Darü'l-Fünûnun İlk Dinler Tarihçisi: Georges Dumezil ve "Tarih-i Edyan Dersleri". Dârulfünûn İlahiyat Sempozyumu Tebliğleri. 263-276. İstanbul: 2010.
  12. Aydın, Fuat-Aydın – Aydın, Feyza Betül (hazırlayanlar). George Dumezil’den Târîhi Edyân Dersleri. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2012.
  13. Aydın, Fuat. Hint Dinlerine Giriş. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2022.
  14. Aydın, Fuat. Osmanlı Mektep ve Medreselerinde Târih-i Edyân Dersleri ve Kitapları. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2024.
  15. Aydın, Mahmut. Dinler Tarihi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
  16. Aydın, Mahmut. Hıristiyanlık: Tarih, İnanç ve Uygulama. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
  17. Aydın, Mehmet. “Osmanlı Medreselerinde Târîh-i Edyân Dersleri”. Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi. 169- 174. İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2001. https://doi.org/10.59617/efepub2023106
  18. Aykıt, Dursun Ali - Kurt, Ali Osman. Dinler Tarihi. Ankara: Bilay Yayınları, 2019.
  19. Batuk, Cengiz. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmalarının Tarihsel Seyri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9/1 (2009), 71-97.
  20. Bozkurt, Ünsal. Osmanlı Devletinin Son Dönemlerinde Yapılan Dinler Tarihi Çalışmaları Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Ankara University, Institute of Social Sciences, M.A. thesis, 2003.
  21. Chitando, Ezra. “The Academic Study of Religion in Sub-Saharan Africa” Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 13/8792-8796. New York: Thompson and Gale, 2005.
  22. Çoban, Mahmut. Mitraizm’in Erken Dönem Hıristiyanlığına Olası Etkileri. İstanbul: İstanbul University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2021.
  23. Demirci, Kürşat. Dinler Tarihinin Meseleleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
  24. Duran, Asım. Tarihsel-Eleştirel Yöntem Bağlamında Kitabı Mukaddes’in Anlaşılması Sorunu. Samsun: Ondokuz Mayıs University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2017.
  25. Erdem, Mustafa. “Türkiye’de Dinler Tarihi Sahasında Yapılmış Lisansüstü Tezler Üzerine Düşünceler,” Türkiye 1. Dinler Tarihi Araştırmaları Sempozyumu. 83-95. Samsun, 1992.
  26. Ergül, Nilüfer. Osmanlı Medreselerinde Dinler Tarihi Dersleri ve Mahmut Esad b. Emin Seydişehri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, M.A. thesis, 2005.
  27. Ertaş, Muhittin. Günay Tümer’in Dinler Tarihindeki Yeri. Elazığ: Fırat University, Institute of Social Sciences., M.A. thesis, 2001.
  28. Eşmeli, İsmet. “Tanzimattan Günümüze Dinler Tarihi İlmi”. Tanzimattan Moderniteye Geçiş Bağlamında Türkiye’de Dini Eğitim. ed. Seyfullah Kaya - Salih Akbey. 137-160. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022.
  29. Fujivara, Sakoto. “The Academic Study of Religion in Japan” Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 13/8775-8780. New York: Thompson and Gale, 2005.
  30. Gökbel, Ahmet. “M. Şemseddin (Günalltay) ve Dinler Tarihine Yaptığı Katkılar”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2000), 33-44.
  31. Gökkır, Bilal. Türkiye’de Dinler Tarihi Sahasında Yapılan Çalışmalar. İstanbul: Marmara University, Institute of Social Sciences, MA thesis, 1993.
  32. Gündüz, Şinasi (ed). Dünya Dinleri. İstanbul: Milel & Nihal Yayınları, 2019.
  33. Gündüz, Şinasi. Hıristiyanlık. İstanbul: İSAM Yayınları, 2021.
  34. Güngör, Ali İsra. “The Turkish Contribution to the History of Religions”. Numen 54/1 (2007), 71-92. https://doi.org/10.1163/156852707x171389
  35. Güngör, Ali İsra (ed). Dinlerarası İlişkiler El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
  36. Güngör, Harun. “Dinler Tarihçisi Olarak Prof. Dr. Hikmet Tanyu ve Türk Dini Tarihi Çalışmalarına Katkısı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/1-2 (1997), 521-529. https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000000865
  37. Gürkan, Salime Leyla. Yahudilik. İstanbul: İSAM Yayınları, 9. Basım, 2022.
  38. Harman, Ömer Faruk. Dinler Tarihi Açısından Şehristânî ve el-Milel ve’n-Nihal, İstanbul: Marmara University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 1983.
  39. Horyna, Bretislav, “The Academic Study of Religion in Eastern Europe and Russia” Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. New York: Thompson and Gale, 2005, 13:8771-8775.
  40. Hussain, Amjad M. The Study of Religions: An Introduction. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2015.
  41. Işık, Fırat. Cumhuriyetten Günümüze Akademisyen Dinler Tarihçilerinin Biyografisi. Diyarbakır: Dicle University, Institute of Social Sciences, MA thesis 2014.
  42. Jones, Lindsay (ed). Encyclopedia of Religion. New York: Thompson and Gale, 2nd ed., 2005.
  43. Karataş, Hüsamettin. Şaban Kuzgun’un Dinler Tarihi Bilimindeki Yeri. Elazığ: Fırat University, Institute of Social Sciences, MA thesis, 2002.
  44. Karataş, Hüsamettin. Nichiren Budizmi. Ankara: Ankara University, Institute of Social Sciences, PhD thesis 2012.
  45. Kaymaz, Yunus. Hıristiyan Teolojisinde Kutsal Ruh Tartışmaları (Kökeni, Mahiyeti ve Dogmalaşma Süreci). Sakarya: Sakarya University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2021.
  46. Khan, Abrahim H. “The Academic Study of Religion in South Asia”. Encyclopedia of Religion. Ed. Lindsay Jones. 13/8789-8792. New York: Thompson and Gale, 2005.
  47. Kılıç, Sami. Hikmet Tanyu`nun Dinler Tarihi Bilimindeki Yeri. Kayseri: Erciyes University, Institute of Social Sciences, MA thesis, 1995.
  48. Küçük, Abdurrahman. "Türkiye'de Dinler Tarihi Çalışmaları ve Prof. Dr. Hikmet Tanyu". Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5 (1994), 21-30. https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000000865
  49. Küçük, Abdurrahman. “Prof. Dr. Hikmet Tanyu’nun Hayatı, Eserleri ve Fikirleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36/1-2 (1997), 499-508. https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000000882
  50. Meral, Yasin. Yahudi Kaynakları Işığında Yahudilik. İstanbul: Milel & Nihal Yayınları, 2021.
  51. Özkan, Ali Rafet. “Dinler Tarihi Literatürü”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (1997), 361- 409.
  52. Özkan, Senail. “Schimmel, Annemarie”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/229-231. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009. https://doi.org/10.55425/23036966.2018.5.1.127
  53. Öztürk, Alparslan Emin. Gustavo Gutiérrez’de Özgürlük Teolojisi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan University, Institute of Post-Graduate Education, PhD thesis, 2024. https://doi.org/10.32950/rid.1402195
  54. Ruff, Jeffrey C. “The Academic Study of Religion in North America”. Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 13/8784-8789. New York: Thompson and Gale, 2005.
  55. Selvi, Ayşe. “Türkiye’deki Üniversitelerde Dinler Tarihi Alanında 2021 Yılında Yapılan Yüksek Lisans ve Doktora Tezleri”. Oksident 4/2 (2022), 235-341. https://doi.org/10.51490/oksident.1224739
  56. Sharpe, Eric. Comparative Religion: A History. London: Duckworth, 2nd ed., 2003.
  57. Şahin, M. Süreyya. Fener Patrikhanesi ve Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1996.
  58. Şenay, Bülent. “Religious Studies and the Study of Islam in Modern Turkish Academia”. Journal of Intercultural and Religious Studies (2012/2), 7-44.
  59. Şengül, Fatma Seda. Yahudi-Hıristiyan Münazaralarında İsa ve Mesih Tartışmaları-Paris, Barselona, Tortosa Örnekleri. Bursa: Uludağ University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2022.
  60. Tanyu, Hikmet. “Türkiye’de Dinler Tarihinin Tarihçesi”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1961), 109-124. https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000001200
  61. Tarakçı Tığlı, Betül. “Türkiye'de Dinler Tarihinin Öncülerinden Hilmi (Ömer) Budda ve Eserleri”. Dârulfünûn İlahiyat Sempozyumu Tebliğleri. 465-477. İstanbul: 2010.
  62. Topcan, Özlem. Pentekostal Hareket ve Afrika’daki Misyon Faaliyetleri (Nijerya Örneği). Ankara: Ankara University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2018.
  63. Toprak, Bilal. Din Arkeolojisinin İmkanı ve Göbeklitepe. İstanbul: İstanbul University, Institute of Social Sciences, PhD thesis, 2019.
  64. Trompf, Garry W. “The Academic Study of Religion in Australia and Oceania”. Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 13/8767-8771. New York: Thompson and Gale, 2005.
  65. Turan, Süleyman. Misyondan Misyoloji’ye: Misyolojinin Hıristiyan Misyon Anlayışına Katkıları. Samsun: Ondokuz Mayıs University, Institute of Social Sciences., PhD thesis, 2010.
  66. Tümer, Günay. Bîrûnî’ye Göre Dinler ve İslam Dini. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1975.
  67. Waardenburg, Jacques. “Observations on the Scholarly Study of Religions as Pursued in Some Muslim Countries”, Numen, 45/3 (1998): 235-257. https://doi.org/10.1163/1568527981562177
  68. Wheeler, Brannon. “The Academic Study of Religion in North Africa and the Middle East” Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones, New York: Thompson and Gale, 2005, 13:8780-8784.
  69. Yavuz, Şevket. “Tarih-i Edyan İle Milel Arasında Daru'l-Fünün İlahiyat Fakültesi Dinler Tarihçileri: Prototipler ve Temel Akslar”. Dârulfünûn İlahiyat Sempozyumu Tebliğleri. İstanbul: 2010, 485-490.