AI Summary & Key Takeaways
AI InsightIn conclusion, this study demonstrates that intertextuality serves as an effective analytical tool for detecting implicit source utilization in Hadith commentary literature, thereby contributing to the re-reading of classical texts and rendering the relational networks among commentators more visible.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study explores the characteristics of source utilization within the literature of Hadith commentary focusing specifically on implicit or uncredited references. In compiling their works, Hadith commentators heavily engaged with the preceding scholarly heritage, referencing their sources through either explicit citations or implicit allusions. These implicit citations invite a methodological inquiry into how intertextual relationships between sources can be uncovered. This study posits that certain instances of implicit source utilization by commentators can be systematically identified. To substantiate this claim, it suggests the application of the intertextuality approach within the specific context of Hadith commentaries. First conceptualized in 1965, intertextuality examines the modes of relation, interaction, transmission, and transformation between texts. Although contemporary, this concept inherently existed within the classical science of rhetoric under various forms. Hadith commentaries constitute a primary genre within the Islamic scholarly tradition where the intertextual method can be effectively employed. In constructing their texts, commentators transmitted the views of preceding scholars to utilize, rephrase, or critique them. However, these transmissions were not always executed via direct citation; at times, they were incorporated through implicit references or without any acknowledgment. This phenomenon underscores the significance of intertextuality in tracing the origins of uncredited attributions. To evaluate this approach, the commentaries of Ibn Abd al-Barr, a seminal figure in the Hadith commentary tradition, are examined. In his commentaries on the Muwatta, he addressed numerous issues central to Hadith sciences, including gharib al-hadith. In the introduction to his commentary, Ibn Abd al-Barr explicitly stated that he would draw upon linguists for lexical explanations. Accordingly, he utilized numerous authorities in gharib al-hadith, showcasing his own linguistic expertise by providing supplementary information or making preferences among transmitted views. Curiously, despite making explicit citations to many names, Ibn Abd al-Barr never mentioned al-Khattabi. This omission is striking because al-Khattabi, besides being recognized as the first Hadith commentator through his commentaries on al-Bukhari and Abu Dawud, served as a foundational source for subsequent commentators in gharib al-hadith due to his profound mastery of the Arabic language. Ibn Battal, a contemporary of Ibn Abd al-Barr, was among the commentators who heavily relied on al-Khattabi, indicating that al-Khattabi’s works reached Andalusia shortly after their composition. Focusing on this problem, this article investigates whether Ibn Abd al-Barr genuinely remained silent toward al-Khattabi. A comparative analysis through the lens of intertextuality reveals that Ibn Abd al-Barr frequently cited al-Khattabi through various implicit references, particularly in lexical analyses. These implicit allusions can be interpreted as a deliberate choice that elucidates his stance toward al-Khattabi. For instance, to diversify viewpoints, he referenced him with expressions like “and others” whereas he utilized references like “some linguists” to indicate views he favored. Similarly, in jurisprudential matters, he used the attribution “some companions of al-Shafi’i” when disagreeing with al-Khattabi, but employed phrases like “someone from among the companions of al-Shafi’i who belongs to the people of critical speculation” for views where they aligned. Another finding indicates that Ibn Abd al-Barr maintained this obscuring attitude toward his contemporary, Ibn Battal, as well, referencing him implicitly as “some among the people of knowledge.” Consequently, obscuring sources was a general scholarly disposition for Ibn Abd al-Barr. In conclusion, this study demonstrates that intertextuality serves as an effective analytical tool for detecting implicit source utilization in Hadith commentary literature, thereby contributing to the re-reading of classical texts and rendering the relational networks among commentators more visible.
Özet
Bu çalışma, hadis şerh edebiyatında kaynak kullanımın özelliklerini, metinde doğrudan zikredilmeyen veya örtük bir biçimde kullanılan referansları konu almaktadır. Hadis şârihleri eserlerini telif ederlerken kendilerinden önceki ilmî mirasa kayıtsız kalmamışlardır. Onlar başvurdukları kaynaklara kimi zaman açık atıflarla kimi zaman da örtük göndermelerle işaret etmişlerdir. Bu sebeple hadis şerhlerindeki örtük atıflar, kaynaklar arasındaki ilişkinin hangi yöntemlerle ortaya çıkarılacağını zihinlere getirmektedir. Çalışma, şârihlerin bazı örtük kaynak kullanımlarının tespit edilebileceğini öne sürmektedir. Söz konusu iddianın ispatı için hadis şerhleri özelinde metinlerarasılık yaklaşımın kullanılabileceğine işaret edilmiştir. İlk defa 1965 yılında ortaya atılan metinlerarasılık, metinler arasındaki ilişki, etkileşim, aktarım ve dönüşüm biçimlerini konu edinmektedir. Mezkûr kavram her ne kadar son dönemlerde dile getirilse de çeşitli formlar biçiminde beleğat ilminde de mevcut olduğu iddia edilmiştir. İslam ilim geleneğinde metinlerarasılık yönteminin kullanılabileceği önemli literatür türleri içerisinde hadis şerhleri yer almaktadır. Çünkü şârihler, kendi metinlerini meydana getirirlerken önceki âlimlerin görüşlerini yararlanmak, yeniden ifade etmek ve eleştirmek için nakletmişlerdir. Ancak bu nakiller her zaman doğrudan atıf yoluyla olmamış bazen örtük referanslar ya da hiçbir atıf yapmaksızın da aktarılmıştır. Dolayısıyla mevcut durum atıfların kaynaklarını göstermek için metinlerarasılığın önemini artırmaktadır. Söz konusu yaklaşımı değerlendirebilmek için hadis şerh geleneğinde önemli bir yere sahip olan İbn Abdilber’in şerhleri ele alınmıştır. Çünkü Muvatta’ üzerine yazdığı şerhlerde hadis ilmine ilgilendiren birçok konuya yer vermiştir. Bunlardan biri de garîbü’l-hadis konusudur. İbn Abdilber şerhine yazdığı mukaddimede bu hususa dikkat çekerek kelime açıklamalarında dil âlimlerinden yararlanacağını zikretmiştir. İbn Abdilber belirttiği gibi garîbü’l-hadis konusunda birçok isimden yararlanmış ayrıca yer yer naklettiği görüşlere ilave bilgi sunması ya da bunlar arasında tercihte bulunmasıyla dil alanındaki uzmanlığını da ortaya koymuştur. İbn Abdilber garîbü’l-hadis konusunda birçok isime açık atıf yapmasına rağmen Hattâbî’den hiç bahsetmemiştir. Halbuki Hattâbî, Buhârî ve Ebû Dâvûd’un eserlerini şerh ederek ilk hadisi şârihi unvanına sahip olmasının yanı sıra Arap dilindeki uzmanlığı sayesiyle de garîbü’l-hadis konusunda şârihlerin temel kaynağı konumunda yer almıştır. Nitekim İbn Abdilber ile muasır olan İbn Battâl da bu şârihlerin içerisinde yer almaktadır. Buradan hareketle Hattâbî’nin eserlerini telif etmesinin üzerinden çok geçmeden Endülüs’e ulaştığı söylenebilir. Fakat ilk şârih olup birçok esere kaynak teşkil eden Hattâbî, İbn Abdilber tarafından neden kullanılmamıştır. Makale, bu problemi esas alıp İbn Abdilber’in, Hattâbî’ye karşı gerçekte sessiz kalıp kalmadığına odaklanmaktadır. Metinlerarasılık metoduyla her iki şârihin eserleri arasında yapılan mukayese sonucunda İbn Abdilber’in başta kelime tahlillerinde olmak üzere çeşitli örtük referanslarla Hattâbî’ye atıfta bulunduğu görülmüştür. İbn Abdilber’in Hattâbî’ye yaptığı örtük gönderme türleri ona karşı tutumunu da izâh eden bilinçli bir tercih olarak değerlendirilebilir. Nitekim görüş çeşitliliğini artırmak için ona daha çok “ve ğayruhu” gibi ifadelerle atıfta bulunmasına karşın tercih ettiği görüşlerini belirtmek üzere “bazı dilciler” tarzında referanslarda bulunmuştur. Benzer durum fıkhî meseleler için de geçerlidir. İbn Abdilber, Hattâbî’nin kabul etmediği görüşlerini naklederken “baʿdu ashâbi’ş-Şâfiʿî” şeklinde atıfta bulunurken onunla aynı kanaatte olduğu görüşleri için “Şâfiʿî’nin ashabından ehl-i nazar’a mensup bir kimse” gibi ifadeler kullanmıştır. Makalede ulaşılan diğer bir sonuçta İbn Abdilber’in sadece Hattâbî’nin adını gizlemediği kendisiyle muasır olan İbn Battâl’a karşı da aynı tutum içerisinde olduğudur. Diğer bir ifadeyle İbn Abdilber, şerhlerinde “ilim ehlinden bazıları” şeklinde kullandığı ifadelerle İbn Battâl’a örtük referanslarda bulunmuştur. Buradan hareketle İbn Abdilber’in eserlerinde kullandığı bazı kaynakları gizlemesi kendinden önceki şârihlerle sınırlı olmayıp onun genel bir tutumunu göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, metinlerarasılık yönteminin hadis şerh literatüründe örtük kaynak kullanımını tespit etmede etkili bir analiz aracı olduğunu ortaya koymakta; klasik hadis şerhlerinin yeniden okunmasına ve şârihler arasındaki ilişki ağlarının daha görünür hâle getirilmesine katkı sunmayı amaçlamaktadır.