AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThis approach appears closely connected with the fact that Bilmen composed his work as a tafsīr addressed to the general public and did not wish to occupy readers with technical issues requiring specialization.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This study examines the variant Qurʾānic readings (qirāʾāt) cited by Ömer Nasuhi Bilmen (1883–1971), one of the prominent scholars of fiqh and tafsīr of the late Ottoman and early Republican periods, in his Kur’ân-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri. It focuses on Bilmen’s treatment of the qirāʾāt, the extent to which he includes variant readings in the translation and commentary of verses, and the interpretive effects of these readings. As a significant Turkish tafsīr, the work raises questions about Bilmen’s approach to the science of qirāʾāt, the degree to which different reading forms are reflected in meaning and exegesis, and the types of readings mentioned in terms of authenticity. Although the semantic and exegetical impact of variant readings occupies a broad place in classical tafsīr sources, some Turkish translations and commentaries written in the last century have not yet been examined sufficiently from this perspective. This neglected aspect of Bilmen’s tafsīr played a decisive role in the formation of the present article. It also shows that his approach should be evaluated not only through individual examples but also in relation to the work’s target audience, purpose, style, historical circumstances, and exegetical language. The study adopts a text-based method of analysis and interpretation, taking into account Bilmen’s scholarly personality, exegetical understanding, and the general characteristics of his tafsīr. Within this framework, the variant readings in the relevant verses are examined comparatively with reference to other tafsīr works, and the reflections of the readings mentioned by Bilmen are identified. The research shows that Bilmen does not include uṣūl-type differences that do not affect meaning, such as madd, idghām, imāla, and tashīl. However, he refers, in a limited number of verses, to farshī variant readings that alter the meaning through changes in letters or vowelization. The analysis reveals that Bilmen explicitly mentions qirāʾāt differences in eight verses. Seven of these belong to sound and mutawātir readings transmitted within the ten canonical traditions, while one is evaluated as a shādhdh reading. The study concludes that these readings mostly arise within morphology, while some are related to syntax. The main morphological differences include the reading of verbs in different forms, the recitation of a verbal noun as an active or passive participle, and changes in word structure through alterations in letters and vowels. The syntactic differences are associated with changes in the iʿrāb of verbs and the different usage of particles. Bilmen avoids explicit preference and polemical discussion when dealing with these readings, and instead explains their effects on meaning in a simple and accessible manner. One significant finding is that Bilmen bases the translation section only on the Ḥafṣ transmission and does not reflect other readings in the Turkish rendering of the verses. Yet all of the variant readings he cites are included under the explanatory headings of the commentary. These readings are sometimes evaluated separately and sometimes treated together as elements that reinforce the general meaning of the verse. In some cases, as in Q 24:35, a shādhdh reading is used to support the meaning produced by the sound reading. It is particularly noteworthy that, although Bilmen is widely known as a jurist, he does not mention variant readings that affect legal rulings in verses of aḥkām. Furthermore, the points at which he cites variant readings generally relate to themes such as belief, prophetic history, the prophethood-related qualities of the Prophet Muḥammad, and the sincerity and devotion of believers. This approach appears closely connected with the fact that Bilmen composed his work as a tafsīr addressed to the general public and did not wish to occupy readers with technical issues requiring specialization.
Özet
Bu çalışma, Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet’in ilk yarım asrında yaşamış önemli fıkıh ve tefsir âlimlerden biri olan Ömer Nasuhi Bilmen’in(1883-1971) Kur’ân-ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri adlı eserinde yer verdiği kıraat farklılıklarını, müellifin kıraatleri işleyiş tarzı ve kıraatlerin tefsire olan etkisi yönlerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Türkçe kaleme alınmış tefsirler arasında önemli bir yere sahip olan bu eserde; kıraat ilmi açısından nasıl bir yaklaşım sergilendiği, kıraat vecihlerine âyetlerin meâl ve tefsirinde ne denli ve nasıl yer verildiği, sıhhat açısından hangi tür kıraat farklılıklarına temas edildiği araştırmanın temelini oluşturmaktadır. Kıraat farklılıklarının manaya ve yoruma yönelik etkisinin klasik tefsir kaynaklarının çoğunda geniş yer bulması bu tefsirlerin yüksek lisans ve doktora düzeyinde akademik çalışmalara konu edilmesini sağlarken, son yüzyılda yazılan özellikle Türkçe meâl ve tefsirlerin bazılarının bu yönden yeteri kadar incelenmediği görülmektedir. Bunlardan biri olan Bilmen tefsirinin bu yönü, makalenin konu teşekkülünde güçlü bir rol oynamıştır. Bu durumun ardında yatan olası sebeplerin tespiti ve değerlendirilmesi araştırmanın merak uyandıran yönlerindendir. Bu tespit, Bilmen’in kıraatlere yaklaşımının yalnızca örnekler üzerinden değil; eserin hedef kitlesi, telif amacı, ilmî üslubu, dönemsel şartları ve tefsir diliyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ayrıca ortaya koymaktadır. Çalışmada, Bilmen’in ilmî şahsiyeti, tefsir anlayışı ve eserinin genel özellikleri dikkate alınarak metin odaklı bir tahlil ve çözümleme yöntemi benimsenmiştir. Bu çerçevede âyetlerdeki kıraat ihtilafları diğer tefsir eserleriyle karşılaştırmalı metotla incelenerek müellifin temas ettiği farklı okunuşların yansımaları saptanmıştır. Araştırma kapsamında Ömer Nasuhi Bilmen’in tefsirinde, anlama etkisi olmayan usûl farklılıklarına (med, idğam, imâle, teshil vb.) yer verilmediği; ancak manayı değiştiren ferşî kıraat farklılıklarına (harf ve hareke değişiklikleri) sınırlı sayıda âyette temas edildiği tespit edilmiştir. Yapılan incelemelerde müellifin toplam sekiz âyette kıraat farklılıklarını açık bir şekilde zikrettiği görülmüş; bunlardan yedi tanesinin aşere tarîki içerisinde yer alan sahih ve mütevâtir kıraatler olduğu, bir tanesinin ise şâz kıraat kapsamında değerlendirildiği belirlenmiştir. Bu kıraat farklılıklarının çoğunlukla sarf ilmi çerçevesinde ortaya çıktığı, bir kısmının ise nahiv kaynaklı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada ele alınan örneklerde; fiillerin farklı sîgalarla okunması, mastar olan kelimenin ism-i fâil veya ism-i mef‘ûl şeklinde kıraat edilmesi, kelimenin yapısında harf ve hareke değişikliklerinin meydana gelmesi gibi sarf kaynaklı ihtilafların öne çıktığı görülmüştür. Nahiv açısından ortaya çıkan kıraat farklılıklarının ise fiillerin i‘râbında meydana gelen değişiklikler ve harflerin farklı kullanımıyla ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Bilmen’in; bu farklı vecihleri ele alırken tercih olgusundan ve tartışmadan kaçındığı, kıraatlerin mana üzerindeki etkilerini sade ve anlaşılır bir biçimde izah etmeyi benimsediği görülmektedir. Araştırmanın önemli bulgularından biri de müellifin meâl kısmında yalnızca Hafs rivayetini esas alarak diğer kıraatleri tercümeye yansıtmamış olmasıdır. Buna karşılık kıraat farklılıklarının tamamına tefsirin izah başlıklarında yer verilmiş; bu vecihler kimi zaman ayrı ayrı değerlendirilmiş, kimi zaman ise âyetin genel manasını pekiştiren unsurlar olarak birlikte ele alınmıştır. Nûr Sûresi’nin 35. âyetinde olduğu gibi bazı durumlarda ise şâz bir kıraat, âyetin -sahih kıraatle okunduğundaki- anlamını destekleyici bir argüman olarak kullanılmıştır. Ömer Nasuhi Bilmen’in meâl ve tefsirinde kıraat farklılıklarına sınırlı ölçüde yer verilmiş olmasının yanında kendisinin fıkıhçı olarak tanınmasına rağmen ahkâm ayetlerinde fıkhî hükümlere etki eden kıraat farklılıklarına hiç değinilmemesi oldukça dikkat çekicidir. Öte yandan âyetlerde farklı kıraatlere temas ettiği noktaların genellikle inanç (akâid), peygamberler tarihi, Hz. Muhammed’in (sav) nübüvvet kaynaklı özellikleri ve müminlerin ihlas ve samimiyet vasıfları gibi konu başlıklarına taalluk etmesi; bu makalede üzerinde durulan hususlar arasında yer almıştır. Müellifin bu yaklaşımının, eserini daha çok halka yönelik bir tefsir olarak kaleme alması ve okuyucusunu ihtisas gerektiren bir takım teknik meselelerle meşgul etmek istememesiyle yakından ilişkili olduğu anlaşılmaktadır.