AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThus, while taqiyyah contributes to the emergence and circulation of fabricated narrations, its ambiguity also severely hinders the process of identifying these narrations.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
This article examines the phenomenon of fabricated (mawḍūʿ) ḥadı̄th in the Shīʿī/Imāmī tradition. The term mawḍūʿ hadith is defined as “a term expressing words fabricated and attributed as ḥadı̄th.” There is a fundamental difference in the approach to the scope of ḥadı̄th between the Sunni and Shīʿī schools. In the Sunnı̄ tradition, only statements attributed to the Prophet Muḥammad are considered “[marfūʿ] ḥadı̄th,” whereas in the Shīʿī tradition, this concept also includes narrations attributed to the Imāms. This technical difference is directly reflected in the issue of fabricated ḥadı̄th. While Sunnı̄ scholars limit fabricated ḥadı̄th to forged narrations attributed only to the Prophet, the Shīʿī tradition extends the boundaries of the concept to include false narrations attributed to the Imāms. In addition to this technical difference between the two schools, Sunnı̄ hadith scholars establish a direct connection between the emergence of the isnād system, its systematization, and the circulation of fabricated narrations. As a natural consequence of this approach, it is observed that Sunnı̄ hadith history has developed an independent and rich literature on fabricated ḥadı̄th. However, the same cannot be said for Shīʿī ḥadı̄th literature. Unlike the Sunnı̄ tradition, the Shīʿī tradition has not produced an independent body of literature specifically dedicated to fabricated ḥadı̄th within its ḥadı̄th works. Yet, Shīʿī sources point to the early Islamic period as the origin of fabricated narrations, strongly emphasizing that many ḥadı̄th were forged against Imām ʿAlī and in favor of his opponents due to political influences. Therefore, Shīʿī scholars explicitly acknowledge the existence of fabricated ḥadı̄th. Nevertheless, despite this acknowledgment, the absence of an independent literature addressing these narrations within the tradition appears as a notable contradiction. This study aims to analyze why, despite the recognition of fabricated ḥadı̄th in the Shīʿī ḥadı̄th tradition, an independent and systematic literature on the subject has not developed. This research employs document analysis, one of the qualitative research approaches. Primary sources from the Shīʿī tradition and works written within this tradition have been examined, and the obtained data have been interpreted within the framework of the theme of fabricated ḥadı̄th. In evaluating the data, the focus has been on textual content to trace the approaches and classifications regarding fabricated narrations in Shīʿī literature. The findings of the research reveal that two key factors have played a decisive role in the absence of an independent literature on fabricated ḥadı̄th in the Shīʿī tradition. The first is the insufficient substantiation of the Shīʿī thesis that politics was a determining factor in the emergence of fabricated ḥadı̄th and that anti-ʿAlī sentiment led to the systematic spread of false reports. While this thesis would expect a prevalence of narrations fabricated against Imām ʿAlī (mathālib), the sources predominantly contain narrations in his favor (faḍāʾil). Moreover, the lack of a sufficient number of fabricated texts supporting the claim that politics played a role in producing negative narrations about ʿAlī indicates that this thesis is not adequately supported by textual evidence. The second, and perhaps more fundamental, reason for the lack of literature is the concept of taqiyyah in the Shīʿī belief system. Taqiyyah refers to “the act of concealing one’s faith under threat or danger and, when necessary, making statements or engaging in behavior contrary to one’s beliefs.” Within this framework, not only Shīʿī individuals but even the Imāms themselves, when perceiving danger, could make statements or take actions contradicting their beliefs. In this sense, taqiyyah suggests that some narrations conflicting with sectarian beliefs may have entered ḥadı̄th sources through both the Imāms and their followers. The ambiguity and lack of rules in the application of taqiyyah significantly complicate the identification of such reports within ḥadı̄th collections. This situation shows that taqiyyah creates a dual problem in the issue of fabricated ḥadı̄th, making its methodological resolution considerably difficult. Thus, while taqiyyah contributes to the emergence and circulation of fabricated narrations, its ambiguity also severely hinders the process of identifying these narrations.
Özet
Bu makalede, Şiî/İmâmî gelenekte mevzû hadis olgusu incelenmektedir. Mevzû hadis, “hadis diye uydurulmuş sözleri ifade eden bir terim” olarak tanımlanmaktadır. Ehl-i sünnet ve Şîa mezhepleri arasında hadisin kapsamı bakımından temel bir yaklaşım farklılığı bulunmaktadır. Sünnî gelenekte yalnızca Hz. Peygamber’e isnad edilen sözler “[merfûʿ] hadis” olarak kabul edilirken; Şiî gelenekte bu kavram, imamlara atfedilen rivâyetleri de kapsamaktadır. Bu teknik farklılık, mevzû hadis meselesine de doğrudan yansımıştır. Nitekim Sünnî âlimler mevzû hadisi yalnızca Hz. Peygamber’e isnad edilen uydurma rivâyetlerle sınırlandırırken, Şiî gelenekte imamlara isnad edilen sahte rivâyetler de bu kapsamda değerlendirilmiş ve bu doğrultuda kavramın anlam sınırları genişletilmiştir. İki mezhep arasındaki bu teknik farklılığın yanı sıra Sünnî hadis âlimleri, isnad sisteminin ortaya çıkışı ve sistematik bir yapıya kavuşması ile uydurma rivâyetlerin dolaşıma girmesi arasında doğrudan bir ilişki kurmaktadır. Bu yaklaşımın doğal bir sonucu olarak, Sünnî hadis tarihinde mevzû hadislere yönelik müstakil ve zengin bir literatürün oluştuğu müşahade edilmektedir. Ancak aynı durumun Şiî hadis literatürü için geçerli olduğu söylenemez. Zira Şiî gelenek Ehl-i sünnetten farklı olarak, hadis edebiyatı içerisinde mevzû hadislere dair bağımsız bir literatür ortaya koymamıştır. Oysa Şiî kaynaklarda, uydurma rivâyetlerin menşei olarak İslâm’ın erken dönemine işaret edilmekte; özellikle siyasî etkilerle Hz. Ali aleyhinde ve onun muhalifleri lehinde birçok rivâyetin uydurulduğu yönünde güçlü vurgular yapılmaktadır. Dolayısıyla Şiî âlimler, mevzû hadislerin varlığını açıkça kabul etmektedir. Ne var ki, bu kabule rağmen söz konusu rivâyetlerin ele alındığı müstakil bir literatürün, geleneğin içinde gelişmemiş olması dikkat çekici bir çelişki gibi görünmektedir. Bu çalışma, Şiî hadis geleneğinde mevzû hadislerin varlığı kabul edilmesine rağmen, bu konuya dair neden bağımsız ve sistematik bir literatürün gelişmediği sorusunu analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu araştırmada, nitel araştırma yaklaşımlarından biri olan doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada Şiî geleneğe ait birincil kaynaklar ile bu gelenek içerisinde kaleme alınmış eserler incelenmiş; elde edilen veriler mevzû hadis teması çerçevesinde yorumlanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde, metin içeriklerine odaklanılarak Şiî literatürde uydurma rivâyetlere ilişkin yaklaşım ve tasniflerin izleri sürülmüştür. Araştırmanın sonucunda, Şiî hadis geleneğinde mevzû hadislere dair müstakil bir literatürün oluşmamasına neden olan iki temel etkenin belirleyici rol oynadığı tespit edilmiştir. Bunlardan ilki, mevzû hadislerin ortaya çıkışında siyasetin belirleyici bir etken olduğu ve özellikle Hz. Ali karşıtlığının uydurma haberlerin sistematik biçimde yayılmasına neden olduğu yönündeki Şiî tezin yeterince temellendirilememesidir. Zira bu tezin varsaydığı biçimde Hz. Ali aleyhinde (mesâlib) uydurulmuş rivâyetlerin yaygın olması beklenirken, kaynaklarda daha çok Hz. Ali lehine (fazâil) uydurulan rivâyetlerin yer aldığı gözlemlenmektedir. Ayrıca siyasetin Hz. Ali’ye yönelik olumsuz rivâyetlerin üretilmesinde etkili olduğunu savunan yaklaşımları destekleyecek nitelikte uydurma metinlerin sayıca yeterli olmaması, söz konusu tezin metinsel verilerle yeterince desteklenemediğini ortaya koymaktadır. Literatür eksikliğine yol açabilecek ikinci ve belki de daha temel neden, Şiî inanç sisteminde yer alan takıyye olgusudur. Takıyye, “kişinin bir tehdit veya tehlike karşısında inancını gizlemesi ve gerektiğinde inancına aykırı bir beyan veya davranışta bulunması” anlamında kullanılan bir terimdir. Bu inanç çerçevesinde yalnızca Şiî bireyler değil, bizzat imâmlar da tehlike algıladıkları durumlarda kendi inançlarıyla çelişen ifadeler kullanabilmekte veya uygulamalarda bulunabilmektedir. Bu yönüyle takıyye, mezhep inancı ile çelişen bazı rivâyetlerin hem imâmlar hem de onların takipçileri aracılığıyla hadis kaynaklarına girmiş olabileceğini ortaya koymaktadır. Takıyyenin işleyişindeki belirsizlik ve kuralsızlık ise hadis külliyatları içerisine sızan haberlerin tespitini de önemli ölçüde zorlaştırmaktadır. Bu durum mevzû hadis meselesinde takıyyenin, çift yönlü bir problematiğe yol açtığını ve bu sorunun metodolojik olarak çözümlenmesini büyük ölçüde güçleştirdiğini göstermektedir. Dolayısıyla takıyye, bir taraftan uydurma rivâyetlerin ortaya çıkmasına ve dolaşıma girmesine neden olurken, diğer taraftan belirsizliğiyle bu rivâyetlerin tespiti sürecini ciddi biçimde zorlaştırmaktadır.