Journals / Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 31 Sayı: 1

Companions and Their Narrations in the Context of the Concept of an Unknown Narrator in Hanafī Usūl

Hanefî Usulünde Meçhul Ravî Kavramı Bağlamında Sahâbîler ve Rivâyetleri

Hakan Tahtacı(BURDUR MEHMET AKİF ERSOY ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-0657-6268
Pages
75–91
Publication Date
2026-07-01
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

The findings indicate that the Ḥanafīs classified narrations transmitted by unknown individuals within a fivefold typology and evaluated them according to criteria such as conformity with qiyās, early communal practice, and the degree of circulation or recognition of the report.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:In hadith methodology, narrations transmitted by unknown (majhūl) transmitters are generally considered weak due to the absence of reliable information concerning their moral integrity (ʿadāla) and precision (ḍabṭ).
📊
Key Findings & Data:Instead, such reports were evaluated within a broader uṣūlī framework that incorporated multiple criteria, including analogical reasoning (qiyās), the legal opinions and practices of the Companions, and the normative practice of the early Muslim community.
💡
Conclusion & Impact:The findings indicate that the Ḥanafīs classified narrations transmitted by unknown individuals within a fivefold typology and evaluated them according to criteria such as conformity with qiyās, early communal practice, and the degree of circulation or recognition of the report.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Hadis · Fıkıh · Meçhul Râvî

Abstract

In hadith methodology, narrations transmitted by unknown (majhūl) transmitters are generally considered weak due to the absence of reliable information concerning their moral integrity (ʿadāla) and precision (ḍabṭ). As a result, such reports have traditionally been approached with caution and assigned a disputed evidentiary value, particularly within classical hadith criticism, which is largely structured around the principles of jarḥ wa-taʿdīl. This transmitter-centered methodology evaluates the probative force of a report primarily through the individual assessment of narrators within the chain of transmission. In contrast, the Ḥanafī school did not categorically reject narrations transmitted by unknown individuals. Instead, such reports were evaluated within a broader uṣūlī framework that incorporated multiple criteria, including analogical reasoning (qiyās), the legal opinions and practices of the Companions, and the normative practice of the early Muslim community. This difference reveals a fundamental methodological divergence between hadith-centered approaches and Ḥanafī legal theory in the treatment of the concept of the unknown transmitter. Whereas hadith methodology tends to isolate the narrator as the primary focus of evaluation, the Ḥanafīs adopted a holistic approach that also considered the content of the narration and its legal consequences. Within this framework, the presence of an unknown transmitter does not constitute an inherent defect necessitating outright rejection. Rather, the narration serves as a means to test its conformity with the Qurʾān, established Sunnah, qiyās, and Companion practice. Accordingly, in Ḥanafī legal theory, the concept of the unknown transmitter functions not merely as a technical category of transmitter criticism, but as an operative element in the broader process of juristic reasoning and legal preference (istiḥsān). Acceptance or rejection is therefore determined not solely by the obscurity of the transmitter, but by the degree to which the report aligns with established legal principles. This research seeks to elucidate how the Ḥanafī school conceptualizes the notion of the “unknown transmitter” and to determine the methodological principles by which reports transmitted by such narrators were either deemed admissible or considered unacceptable. Rather than confining itself to a purely theoretical analysis, the research demonstrates how the Ḥanafī approach operates in practice through concrete transmitters and narrations. In doing so, it highlights the points at which Ḥanafī legal theory diverges from hadith-centered methodologies in the evaluation of the Sunnah. Although the issue of unknown transmitters has been extensively addressed in hadith literature, the majority of existing studies approach the topic from the perspective of hadith scholars and within the framework of jarḥ wa-taʿdīl. Comparative and school-specific analyses, particularly those focusing on the Ḥanafī school, remain limited. Moreover, while some studies on the Ḥanafī conception of hadith and Sunnah briefly address the nature of the concept of the unknown transmitter, the practical application of this approach—especially with reference to transmitters classified as Companions by the Ahl al-Ḥadīth—has largely been neglected. To address this gap, the study employs document analysis and comparative methods, examining hadith collections alongside works of legal theory and hadith methodology. The scope of the research is limited to narrations attributed to Maʿkil b. Sinān (d. 63/683), Wābiṣa b. Maʿbad (d. 89/708), and Salama b. al-Muḥabbik (d. unknown), who are frequently cited as examples of unknown transmitters in Ḥanafī uṣūl works. The findings indicate that the Ḥanafīs classified narrations transmitted by unknown individuals within a fivefold typology and evaluated them according to criteria such as conformity with qiyās, early communal practice, and the degree of circulation or recognition of the report. While a transmitter’s status as a Companion secures moral integrity, it does not guarantee acceptance of the narration; rather, its legal implications remain decisive. In conclusion, the study elucidates the distinctive methodological structure of the Ḥanafī school in its evaluation of narrations involving unknown transmitters through both theoretical discussion and concrete case studies.

Özet

Hadis usulünde genellikle zayıf kabul edilen meçhul râvîlerin rivâyetleri, râvînin adâlet ve zabt vasıflarının bilinmemesi sebebiyle çoğunlukla ihtiyatla karşılanmış ve delil olma vasfı tartışmalı görülmüştür. Bu yaklaşım, cerh ve taʿdîl merkezli hadis usulü metodolojisinin tabiî bir sonucudur. Buna karşılık Hanefî mezhebinde meçhul râvîlerin rivâyetleri mutlak biçimde reddedilmemiş, söz konusu rivâyetler kıyas, sahâbe fetvaları ve selef uygulaması gibi ölçütler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu durum, hadis usulünde meçhul kavramının kapsamı ile Hanefî usulünde meçhul râvî anlayışı arasındaki metodolojik farkı açık biçimde ortaya koymaktadır. Hanefîler, rivâyetin senedinde yer alan râvîyi tek başına değerlendirmekten ziyade, rivâyetin muhtevasını ve doğurduğu fıkhî neticeleri de dikkate alan bütüncül bir yaklaşım benimsemişlerdir. Bu yaklaşımda meçhul râvî, rivâyetin doğrudan reddini gerektiren mutlak bir kusur olarak değil rivâyetin Kur’ân, meşhur sünnet, kıyas ve sahâbe uygulamasıyla ilişkisini test etmeye imkân tanıyan bir değerlendirme unsuru olarak ele alınmaktadır. Dolayısıyla Hanefî usulünde meçhul râvî kavramı, teknik bir cerh kategorisinden ziyade, hüküm istinbatı sürecinde tercih mekanizmasını belirleyen işlevsel bir kavram niteliği taşımaktadır. Bu çalışma, meçhul râvî kavramının Hanefî mezhebindeki konumunu tespit etmeyi ve Hanefîlerin meçhul addedilen râvîlerden gelen rivâyetleri hangi ölçütler çerçevesinde kabul veya reddettiklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda araştırma, yalnızca teorik düzeyde bir kavram incelemesiyle yetinmemiş, Hanefîlerin söz konusu yaklaşımının pratikte nasıl işlediğini somut râvîler ve rivâyetler üzerinden tetkik etmeyi hedeflemiştir. Böylece Hanefî usulünün, rivâyetlerin değerlendirilmesinde hadis merkezli yaklaşımlardan hangi noktalarda ayrıştığı ve hangi kriterleri esas aldığı daha açık biçimde ortaya konulmuştur. Hadis usulü literatüründe meçhul râvî meselesi üzerine hatırı sayılır ölçüde çalışma yapılmış olmakla birlikte, bu çalışmaların büyük bir kısmı muhaddislerin perspektifini merkeze koymakta ve meçhul râvî meselesini genellikle cerh-taʿdîl sistematiği içerisinde ele almaktadır. Mezheplerin, özellikle de Hanefîlerin meçhul râvîlere yaklaşımını müstakil ve mukayeseli biçimde inceleyen çalışmalar ise sınırlıdır. Hanefîlerde hadis ve sünnet anlayışını inceleyen çalışmalarda ise meçhul râvî kavramının mahiyeti ve bu râvîlerden gelen rivâyetlerin hüküm istinbatındaki yerine kısmen değinilmiş olmakla birlikte, sahâbe özelinde bu yaklaşımın pratik yansımaları çoğu zaman ihmal edilmiştir. Bu durum, Hanefî usulünün rivâyet anlayışının sağlıklı biçimde anlaşılmasını güçleştirmektedir. Bu problematikten hareketle araştırmada doküman tarama ve mukayeseli analiz yöntemleri kullanılmıştır. Hadis rivâyet kaynakları ile fıkıh usulü ve hadis usulü literatürü taranarak Hanefî kaynaklarda meçhul olarak nitelenen râvîlere dair değerlendirmeler tespit edilmiş, bu değerlendirmeler diğer mezheplerin yaklaşımlarıyla karşılaştırılmıştır. Çalışma, Hanefîlerin özellikle Ehl-i Hadis tarafından “sahâbî” kabul edilen râvîlerden gelen rivâyetleri hüküm istinbatı faaliyetlerinde ne ölçüde dikkate aldıklarını ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırma, Hanefî usul eserlerinde meçhul râvîye örnek olarak müştereken zikredilen Maʿkıl b. Sinân (ö. 63/683), Vâbısa b. Maʿbed (ö. 89/708) ve Seleme b. el-Muhabbik’e (ö. ?) nispet edilen rivâyetlerle sınırlandırılmıştır. Bu râvîlere ait rivâyetler üzerinden Hanefîlerin hüküm tesis etme yöntemleri analiz edilmiş, aynı rivâyetlere diğer mezheplerin yaklaşımları tablolar aracılığıyla mukayeseli biçimde gösterilmiştir. Çalışmanın vardığı sonuçlara göre Hanefîler, meçhul râvîlerden gelen rivâyetleri beşli bir tasnif çerçevesinde ele almakta, bu rivâyetleri kıyasa uygunluk, selef uygulaması ve rivâyetin şöhreti gibi ölçütlere göre değerlendirmektedir. Râvîlerin sahâbe tabakasından olması, onların adâletini tartışma konusu yapmamakta ancak rivâyetin fıkhî sonuçları bakımından kabul veya reddin kapısını açık bırakmaktadır. Nitekim Maʿkıl b. Sinân’ın mehir, iddet ve mirasla ilgili rivâyeti kıyasa uygun bulunduğu için kabul edilmiş buna karşılık Seleme b. el-Muhabbik’in cariye ile ilgili rivâyeti kıyasa aykırı görülerek reddedilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, Hanefî usulündeki meçhul râvî anlayışını hem teorik düzlemde hem de örnek hadisler üzerinden inceleyerek, sünnetin değerlendirilmesinde Hanefî mezhebine özgü metodolojik yapıyı açık biçimde ortaya koymaktadır.

🔖

Cite This Article

Tahtacı, H. (2026). Companions and Their Narrations in the Context of the Concept of an Unknown Narrator in Hanafī Usūl. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 31 Sayı: 1, 75–91. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1855216

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (45)

  1. Abdulazîz el-Buhârî, Alâuddîn Abdulazîz b. Ahmed. Keşfu’l-esrâr Şerhu Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmiyye.
  2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed. Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
  3. Âşıkkutlu, Emin. “Meçhul”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/286-288. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  4. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. Hüseyin b. Ali. es-Sünenü’l-kebîr. thk. Abdullah b. Abdu’l-Muhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Merkezi Hicr li’l-Buhûsi li’d-Dirâsâti’l-Arabiyyeti ve’l-İslâmiyyeti, 1432/2011.
  5. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin b. Alî el-Hüsrevcirdî el-. Şuabu’l-Îmân. thk. Abdulaliyy Abdulhamid. Riyad: Mektebetu’r-Ruşd, 1423.
  6. Cessâs, Ebû Bekir Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâretu’l-Evkâfi’l- Kuveytiyye, 1414.
  7. Çakın, Kâmil. “Hadîsin Kur’ân’a Arzı Meselesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34/1-4 (Haziran 1993), 237-262.
  8. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân. Sünen. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2013.
  9. Debûsî, Ebû Zeyd Abdillâh b. Muhammed b. Ömer b. İsâ. Takvîmuʾl-edille. thk. Halîl Muhyiddîn el-Meys. Beyrut: Dâruʾl-Kütübiʾl-İlmiyye, 2001.
  10. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî. Sünen. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 6. Basım, 2015.
  11. Ebû Nuaym el-İsfahâni, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillah b. İshâk el-İsfahânî. Maʿrifetu’s-sahâbe. thk. Âdil b. Yûsuf el-Azzâzî. 7 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1419.
  12. Ertürk, Mustafa. “Haber-i Vâhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/349-352. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
  13. Görmez, Mehmet. “Ulûmü’l-Hadîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/130-132. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
  14. Gül, Mutlu. Hanefi Usulünde Hadis Tenkidi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
  15. Güler, Zekeriya. “Hadislerin Anlaşılmasında Rivâyet-Dirâyet Bütünlüğü”. İLAM Araştırma Dergisi I/2 (1996), 113-132.
  16. Hâris b. Ebî Usâme, Ebû Muhammed el-Hâris b. Muhammed el-Bağdâdî. Musnedu’l-Hâris ed. Huseyn Ahmed Sâlih el-Bâkirî. Medine: Merkezu Hıdmeti’s-Sunne, 1413.
  17. İbn Hacer, Ebû’l-Fadl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Nüzhet’ün-nazar fî tavdîhî nuhbetu’l-fiker. thk. Abdullah b. Dayfullah er-Rahîlî. Riyaḍ: Matbaatu Sefîr, 2001.
  18. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd, Alî Muhammed Muʿavvad. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
  19. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Abdullah el-Makdisî. el-Muğnî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1405.
  20. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. Sünen. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2015.
  21. İbn Ruşd, Ebu’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Ruşd el-Kurtubî. Bidâyetu’l-muctehid ve nihâyetu’l-muktesid. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425.
  22. İbnü’l-Esîr, Ebû’l-Hasen İzzüddîn. Üsdü’l-ğâbe fî maʿrifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed el-Muavvıd - Âdil Ahmed Abdulmevcûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
  23. Kâsımî, Muhammed Cemâlüddin b. Muhammed. Kavâidu’t-tahdîs min funûni mustalahi’l-hadîs. thk. Mustafa Şeyh Mustafa. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2004.
  24. Koçkuzu, Ali Osman. Rivayet İlimlerinde Haber-i Vâhidlerin İtikat ve Teşri Yönlerinden Değeri. 1 Cilt. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2. Basım, 2014.
  25. Köksal, Asım Cüneyd - Dönmez, İbrahim Kâfi. “Usûl-i Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/201-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
  26. Mâlik b. Enes, Ebû Abdullah. el-Mudevvene. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
  27. Mizzî, Abdurrahman b. Yusuf. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşar Avvâd Maruf. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
  28. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Sünen. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 4. Basım, 2015.
  29. Önder, Muharrem. “İslâm Fıkhında Meçhul Râvinin Naklettiği Hadislerin Hukûkî Değeri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 12 (2008), 99-126.
  30. Özben Dokak, Zübeyde. Maveraünnehir Hanefî Usûlünde Sünnet V.-VIII. Asırlar Çerçevesinde Mukayeseli Bir Yaklaşım. 1 Cilt. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
  31. Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
  32. Pezdevî, Ebû’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed. Usûlü’l-Pezdevî. thk. Saîd Bekdâş. 1 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Beşâiri’l- İslâmiyye, 2016.
  33. Sehâvî, Muhammed b. Abdurrahman. Fethu’l-mugîs bi şerhi elfiyyeti’l-hadîs. thk. Ali Hüseyin Ali. Mısır: Mektebetüs-Sünne, 2023.
  34. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsuʾl-eimme. Usûluʾs-Serahsî. thk. Ebû’l-Vefâ el-Efganî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1973.
  35. Siğnâkî, Hüsâmüddîn Hasan b. Alî. Kitâbü’l-vâfî fî usûli’l-fıkh. thk. Ahmed Muhammed, Mahmûd Yemânî. 5 Cilt. Kâhire: Dârü’l-Kâhire, 2003.
  36. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Tedrîbu’r-râvî fî şerhi Takrİbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Farayabi. Riyad: Dâru Taybe, ts.
  37. Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. b.y.: y.y., ts.
  38. Tahâvî, Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Muhammed Seyyid Câdü’l-hâk Muhammed Zührî en-Neccâr. 5 Cilt. b.y.: Âlemü’l-Kütüb.
  39. Tahtacı, Hakan. “Fâtıma binti Kays ve Rivâyetleri (Nafaka ve Süknâ Meselesi)”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 42 (2022), 249-262.
  40. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünen. thk. Hâlid Abdulğanî Mahfûz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 6. Basım, 2016.
  41. Türkmânî, Abdülmecid. Hanefî Hadis Usûlüne Giriş. çev. Semih Özdemir. İstanbul: Tahlil Yayınları, 2020.
  42. Yıldız, Fatma. Hicrî İlk Üç Asırda Cehâlet ve Meçhul Râviler. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
  43. Yücel, Ahmet. “Ma‘kıl b. Sinân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/444. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  44. Yücel, Ekrem. “Osman b. Musa Eskişehrî’nin Hacamat Risalesi Ve Hadis Kullanımı”. Toplum Bilimleri Dergisi 28 (2020), 273-309. https://doi.org/10.29228/tbd.2007.44230
  45. Zehebî, Ebû Abdillah Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fî’l-Kutubi’s-Sitte. thk. Muhammed Avvâme. Cidde: y.y., 1413.