Journals / Vakıflar Dergisi / 2025 / Sayı: 64-Aralık 2025

The Determination of Authority in Ottoman Istibdāl Practices

Osmanlı İstibdâl Uygulamalarında Yetkililerin Tespiti

Yasin Erden(ORDU ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, İSLAM HUKUKU ANABİLİM DALI)0000-0001-7681-229X
Pages
11–31
Publication Date
2025-12-31
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

All istibdāl fatwās by important Shaykh al-Islams (Şeyhülislams) such as Ebüsssuûd Efendi, Hocazâde Esad Efendi, and Zekeriyyâzâde Yahya Efendi were examined on certain issues.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:The term “istibdāl” refers to the exchange of waqf property with other property under certain conditions.
📊
Key Findings & Data:This practice is legitimate according to Islamic law under specified conditions.
💡
Conclusion & Impact:All istibdāl fatwās by important Shaykh al-Islams (Şeyhülislams) such as Ebüsssuûd Efendi, Hocazâde Esad Efendi, and Zekeriyyâzâde Yahya Efendi were examined on certain issues.
🔬Design:Araştırma Makalesi
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:fıkıh · vakıf · vakfiye

Abstract

The term “istibdāl” refers to the exchange of waqf property with other property under certain conditions. This practice is legitimate according to Islamic law under specified conditions. Istibdāl is fundamentally carried out by the waqf founder (wāqif) and trustee (mutawallī). On the other hand, the state can assume authority of istibdāl and impose limitations. If the wāqif didn’t stipulate istibdāl and it became necessary, it is generally accepted that the authority lay with the qādī (judge). The qādī and sultān were the authorities that granted permission for istibdāl. Even if istibdāl was prohibited in the waqf deed (waqfiyya), they had authority to carry out istibdāl in necessary situations, according to some fāqīhs. In Ottoman practices, the permissions of the qādī and the sultān were required for istibdāl, and especially during the time of Ebüssuûd Efendi, the authority was entirely vested in the sultān. In the subsequent process, the qādī was again included in the process. Finally, the legality of istibdāl was possible only if it benefited the waqf. The study primarily examines the determination of authority of istibdāl in Ottoman law. In this context, information in fiqh sources about those authorized to carry out and grant permission for istibdāl is presented and evaluated. All istibdāl fatwās by important Shaykh al-Islams (Şeyhülislams) such as Ebüsssuûd Efendi, Hocazâde Esad Efendi, and Zekeriyyâzâde Yahya Efendi were examined on certain issues.

Özet

İstibdâl, bazı şartların gerçekleşmesi durumunda vakıf malın başka bir malla değiştirilmesidir. Bu uygulama, İslam hukukunda belirli şartlarla meşrudur. İstibdâli esasen vâkıf ve mütevelli uygular. Öte yandan devlet, istibdâl yetkisini eline alabilir, bazı sınırlamalar getirebilir. Vâkıf, istibdâli şart koşmamış ve istibdâl zorunlu hale gelmişse kadının yetkili olması, genel kanaate göre geçerlidir. Kadı ile sultan, istibdâle izin veren makamlardır. Ayrıca onlar, vakfiyede istibdâl yasaklanmışsa bile zorunlu durumlarda kimi fakihe göre istibdâl yetkisine sahiptirler. Osmanlı uygulamalarında istibdâl için kadı ve sultan izni gerekmiş, özellikle Ebüssuûd Efendi döneminde yetki tamamen sultana verilmiştir. Devam eden süreçte tekrar kadı da sürece dahil edilmiştir. Son olarak istibdâlin hukuka uygunluğu, vakıf mala sağlayacağı fayda ile mümkün olur. Bu çalışmada temel olarak Osmanlı hukukunda istibdâl yetkisi incelenmiştir. Bu bağlamda istibdâli uygulama ve izin verme hususunda yetkili olanlar hakkında tespit edilen fıkhî bilgiler aktarılmış ve değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Bazı konularda Ebüsssuûd Efendi, Hocazâde Esad Efendi ve Zekeriyyâzâde Yahya Efendi gibi önemli şeyhülislamların tüm istibdâl fetvaları incelenmiştir.

🔖

Cite This Article

Erden, Y. (2025). The Determination of Authority in Ottoman Istibdāl Practices. Vakıflar Dergisi, Sayı: 64-Aralık 2025, 11–31. https://doi.org/10.16971/vakiflar.1656139

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (75)

  1. Ahmed b. Emînüddîn b. Abdülâl. Risâletün fî cevâzi istibdâli’l-vakfi mea muhâlefeti şarti’l-vâkif. Princeton Üniversitesi Kütüphanesi, Yahuda. No. 2199/XXVIII.
  2. Ahmed Efendi (Derleyen, 2014). Muînü’l-müftî fi’l-cevâb ale’l-müsteftî (Fetâvâ-yı Üskübî). Fetâvâ-yı Üskübî Latinizesi ve Tahlili. nşr. Nuray Keskin. Yüksek Lisans Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi. 85-268.
  3. Akaltun, Nevzat. Seçme Fetvalar. Ankara: Elif Matbaacılık.
  4. Akgündüz, Ahmed (1996). İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. İstanbul: Cihân Matbaası.
  5. Atâullah Mehmed Efendi (Derleyen). Fetâvâ-yı Minkârîzâde (Fetâvâ-yı Atâullah Efendi, Fetâvâ-yı Atâiyye, Atâullah Fetâvâsı). İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. No. B/23.
  6. Aydın, Mehmet Akif (2020). Osmanlı Hukuku - Devleti Aliyye’nin Temeli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay.
  7. Aydın, Mehmet Akif (2010). Türk Hukuk Tarihi. İstanbul: Beta Basım.
  8. Aydın, Bilgin vd. (2015). İstanbul Şer‘iyye Sicilleri Vakfiyeler Katalogu. Ankara: İSAM Yay.
  9. Aynî, Mehmed Fıkhî (Mürettib, 2011). Behcetü’l-fetâvâ. nşr. Süleyman Kaya vd. İstanbul: Klasik Yay.
  10. Berki, Ali Himmet (1940). Vakıflar. İstanbul: Cihan Kitaphanesi.
  11. Beyaztaş, Murat (2017). “İslâm Vakıflar Hukukunda İstibdâl”. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi (İHYA), 3 (1), 1-21. Beyaztaş, Murat (2021). İslam Hukukuna Göre Vakıflarda Değişim Esasları (Tağyîr ve İstibdâl). Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
  12. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu. C. 4. İstanbul: Bilmen Yayınevi.
  13. Boyabâdî Sağır Mehmed Efendi (Derleyen). Mecmûatü’l-fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa. No. 1067. Bozanzâde (Derleyen). Fetâvâ-yı Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi. No. İSL/654.
  14. Cin, Halil ve Gül Akyılmaz (2011). Türk Hukuk Tarihi. Konya: Sayram Yay.
  15. Çivizâde Muhyiddin Mehmed Efendi (Fetvayı Veren). Mecmûatü’l-fetâvâ (Tahrîrât). Süleymaniye Kütüphanesi, Kılıç Ali Paşa. No. 496.
  16. Divan-ı Hümâyûn Sicilleri Diyarbekir Ahkâm Defterleri 2 Numaralı Defter (1167-1176/1754-1763) (2016). haz. Yaşar Zorlu vd. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay.
  17. Diyarbekir Şer’iyye Sicilleri Amid Mahkemesi 3754 Numaralı Sicil (1151/1741) (2014). haz. Mehmet Yahya Okutan vd. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay.
  18. Ebû Zehra, Muhammed. Muhâdarât fi’l-vakf. Mısır: Dâru’l-Fikri’l-Arabî.
  19. Ebüssuûd Efendi, Şeyhülislâm (Fetvayı veren, 2013). Ma’ruzât. nşr. Pehlül Düzenli. Klasik Yay.
  20. Erden, Yasin (2021). Osmanlı Vakıf Hukukunda İstibdâl (XVI. ve XVIII. Yüzyıllar Arası). Doktora Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.
  21. Erzurum müftüsü Kadızâde Muhammed Seyyid İbrahim Edhem b. Ârif b. Muhammed (Derleyen). Nehriyyetü’l- fetvâ. İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Nadir Eserler-Türkçe. No. 1590.
  22. Esîrî Mehmed Efendi el-Bursevî (Derleyen). Fetâvâ-yı Yahyâ Efendi. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kütüphanesi. No. İSL/296.
  23. Evkâf Müfettişleri Talimâtnâmesi (1339/1920-1921). TBMM Kütüphanesi Açık Erişim Koleksiyonu. Ankara: Yeni Gün Matbaası.
  24. Gedûsî, Seyyid Ahmed Efendi ve Hafız Mehmed b. Ahmed b. Şeyh Mustafa (Derleyen, 2014.). Netîcetü’l-fetâvâ mea’n-nukûl. nşr. Süleyman Kaya vd. İstanbul: Klasik Yay.
  25. Hassâf, Ebû Bekr Ahmed b. Ömer (ʻAmr) b. Müheyr eş-Şeybânî (1999). Ahkâmü’l-Evkâf. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye.
  26. Hatemi, Hüseyin (1977). “Önceki Hukukumuzda ve Türk Medeni Hukukunda Vakıf Kurumuna İlişkin Bazı Sorunlar ve Düşünceler”. İstanbul Üniversitesi Mukayeseli Hukuk Araştırmaları Dergisi, 11 (14), 69-91.
  27. Hatemi, Hüseyin (1985). “Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Vakıf”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: İletişim Yay. 1657-1679.
  28. Hatemi, Hüseyin (1997). “Vakıf Kurumuna Hukuk Tarihi Açısından Genel Bir Bakış”. İstanbul Hukuk Fakültesi Mecmuası, 55 (4), 111-128.
  29. Hocazâde Esad Efendi, Şeyhülislâm (Fetvayı veren). Fetâvâ-yı Esad Efendi. İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi. No. 157.
  30. İbn Nüceym (1999). “Tahrîru’l-mekâl fî meseleti’l-İstibdâl”. Resâilü İbn Nüceym el-İktisâdiyye. thk. Muhammed Ahmed Serrâc-Alî Cuma. Kâhire: Dâru’s-Selam. 161-183.
  31. İbn Teğrî el-Berdî, Yûsuf b. ʻ Abdullâh b. ez-Zâhirî el-Hanefiyyi Ebû’l-Mahâsin Cemâlüddîn. en-Nücûmü’z-zâhira fî mulûk’i-Mısr ve’l-Kâhira. Mısır: Daru’l-kütüb.
  32. İbnü’t-Tabbâh, Derviş İbrahim b. Muhammed ed-Dımaşkî el-Hanefî (Mürettib, 1013). Aynü’l-müftî li-gayni’l-müsteftî. Süleymaniye Kütüphanesi, H. Hüsnü Paşa, No. 521.
  33. İskilibî, Veli (Yegan) b. Yûsuf (Derleyen). Mecmaʽu’l-fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, İsmihan Sultan. No. 223.
  34. İstanbul Ahkâm Defterleri: İstanbul Vakıf Tarihi I (1742-1764) (1998). nşr. Ahmet Tabakoğlu vd. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Merkezi Yay. No. 11.
  35. İstanbul Kadı Sicilleri Anadolu Sadâreti Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (1251-1257/1835-1841) (2010). haz. Salih Kahriman vd. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yay.
  36. İstanbul Kadı Sicilleri İstanbul Mahkemesi 12 Numaralı Sicil (1073-1074/1663-1664) (2010). haz. Rasim Erol vd. İstanbul: İSAM Yay.
  37. İstanbul Kadı Sicilleri İstanbul Mahkemesi 3 Numaralı Sicil (1027/1618) (2010). haz. Yılmaz Karaca vd. İstanbul: İSAM Yay.
  38. İstanbul Kadısı Muhyiddin Mehmed Hicrî b. Hüsâmeddin Abdullah (Derleyen). Vâkıât-ı Karaçelebi (Vâkıât fi’l-fetâvâ, Fetâvâ, Mecmûa fi’l-Fıkh). Süleymaniye Kütüphanesi, Serez. No. 1103.
  39. İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri (1009/1600) (2004). haz. Doç. Dr. Mehmet Canatan. İstanbul. Özal Matbaası.
  40. İşeri, Ahmet (1964). “Vakıflar (Medenî Kanundan Önceki ve Sonraki Vakıf Nevileri ve Hukukî Mahiyetleri)”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21 (1), 199-280. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000001391.
  41. Kâdîhân, Ebu’l-Mehasin Fahreddin Hasan b. Mansur b. Mahmud (1835). Fetâvâ Kâdîhân. Hindistan: Kalküta Matbaası.
  42. Kahya, Hatice Kübra (2021). İstibdâl Uygulamaları Işığında Osmanlı Vakıf Hukukunun Dönüşümü. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
  43. Karinabadizade, Ömer Hilmi ve İsmet Sungurbey (1978). Eski Vakıfların Temel Kitabı. İstanbul: Sulhi Garan Matbaası.
  44. Kaya, Münir Yaşar (2011). Ömer Hilmi Efendi ve İthâfu’l-Ahlâf fi Ahkâmi’l-Evkâf İsimli Eseri. Yüksek Lisans Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi.
  45. Kazerûnî, Abdullah b. Hasan el-Afîf (Fetvayı Veren). Fetâvâ Kâzerûnî (İcâbetü’s-sâilîn bi-fetva’l-müteahhirîn). İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi, No. 170.
  46. Kefevî, Salih b. Ahmed (Derleyen). Fetâvâ-yı Ali Efendi. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. No. B/20.
  47. Kınalızâde Ali Efendi (2015). “Risâle fî isti’câri’l-evkâf ve istibdâlihâ”. İstibdâl Risâleleri Bağlamında Vakıfta İstibdâl Meselesi. thk. Yasin Erden. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 63-112.
  48. Kırımî, Ömer b. Sâlih (Fetvayı veren). Tuhfetü’l-fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi. No. 1141.
  49. Konan, Belkıs (2021). “Osmanlı Hukukunda Vakıflarda İstibdâl Uygulaması”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70 (3), 991-1011.
  50. Konevîzâde, Şeyh Mehmed b. Mustafa Efendi (Mürettib). el-Fetâva’l-Es’adiyye fî fıkhi’l-Hanefiyye. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut Efendi. No. 1203.
  51. Köprülü, Fuad (1983). “Vakıf Müessesesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü I”. İslam ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi. İstanbul: Ötüken Neşriyat. 351-408.
  52. Kütükoğlu, Mübahat S. (1994). Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik). İstanbul: Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı Yay.
  53. Lutfî, Muhammed (Fetvayı Veren). el-Fetâva’l-Muhammediyye fî mezhebi’l-Hanefiyye. el-Kütüphânetü’l-Ezheriyye el-Fıkhu’l-Hanefiyye. No. 44230/22985.
  54. Lutfî, Muhammed (Fetvayı Veren). el-Fetâva’r-Rahîmiyye fî vâkıâti’s-sâdeti’l-Hanefiyye. el-Mektebetü’l-Ezheriyye, el-Fıkhu’l-Hanefiyye. No. 26850/2011.
  55. Makrizî, Ahmed b. ʻ Alî b. ʻ Abdülkâdir Ebû’l-’Abbâs el-Hüseynî el-’Ubeydî Takiyyüddîn (1997). el-Mevâ’iz vel-iʻtibâr bi zikril-hıtati vel-âsâr. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-’ilmiyye.
  56. Mecmûatü’l-fevâid ve’l-fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi. No. 914.
  57. Menteşzâde, Abdürrahim Efendi (Derleyen). Fetâvâ-yı [Minkarizâde], İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. No. B/21.
  58. Nisârî, Ali (Fetvayı Veren). el-Fevâidü’l-‘aliyye mine’l-mesâili’ş-şer‘iyye (Fetâvâ-yı Ali Nisârî). Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar. No. 278.
  59. Onar, Sıddık Sami (1960). İdare Hukukunun Umumi Esasları. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
  60. Ortaylı, İlber (2001). “Kadı”. İslâm Ansiklopedisi. C. 24. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 69-73.
  61. Özen, Şükrü (2005). “Osmanlı Döneminde Fetva Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 3 (5), 249-378.
  62. Özgüdenli, Osman Gazi (2012). “Vakfiye”. İslâm Ansiklopedisi. C. 42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 465-467.
  63. Öztürk, Nazif (1983). Menşe’i ve Tarihi Gelişimi Açısından Vakıflar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay.
  64. Pîrîzâde, Mekke Müftüsü İbrâhim b. Hüseyin el-Hanefî. el-İstidlâl fî hükmi’l-istibdâl. Princeton Üniversitesi Kütüphanesi. No. 1261. vr. 29b-30a.
  65. Remlî, İbrahim b. Süleyman el-Cînînî (Derleyen, 1882). el-Fetâvâ’l-Hayriyye fî nef‘i’l-beriyye. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Mîriyye.
  66. Sadrüşşerîa, Abdullah b. Mesûd el-Mahbûbî el-Hanefî (2006). Şerhü’l-Vikâye. Amman: Müesseseti’l-verrâk.
  67. Sakızî, Sâdık Muhammed b. Ali (Derleyen). Surretü’l-fetâvâ. İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Nadir Eserler. No. 111.
  68. Sunullah el-Hanefî, b. Ali b. Halil (Derleyen). Mecmûa-i Mesâil-i Fıkhiyye. Aşir Efendi, Süleymaniye Kütüphanesi. No. 403.
  69. Şâmî, İbrahim b. Muhammed b. Abdülcelil b. Muhammed b. Şerefüddin b. Muhammed (Fetvayı Veren).
  70. Şifâü’l-galîl bi-Fetâvâ’l-merhûm eş-Şeyh İsmâîl. Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi. No. 132.
  71. Şelebî (el-Çelebi), Ebü’l-Abbâs Şehâbeddin Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Yûnus (Fetvayı veren). Fetâvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa. No. 1026.
  72. Şeybânî, Ebû ʻ Abdullah Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad (1997). es-Siyerü’l-kebîr (eş-Şerhu’s-Siyeri’l-kebîr içinde). Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-’ilmiyye.
  73. Şirvânî, Ebü’s-Suûd Muhammed b. Ali (Derleyen). Uddetü erbâbi’l-fetvâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmut Efendi. No. 1214.
  74. Tosyevî, Müsevvid Osman b. Mehmed (Derleyen). Fevâidü’l-fetâva’l-Osmâniyye. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. No. O/2.
  75. Türkmânî, Fahreddin (2015). “Risâletün fî’l-istibdâl fî’l-evkâf min ğayri şartin hel yecüz?”. İstibdâl Risâleleri Bağlamında Vakıfta İstibdâl Meselesi. thk. Yasin Erden. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.