‘GELENEĞİN YENİDEN İCADI’: BULANIKLAŞAN SINIRLARDA BİR KÖY CAMİSİNİN TASVİRLERİ

‘Reinvention of the Tradition’: The Wall Paintings of a Village-Mosque in Blurred Margins

Özet

Bu çalışmanın konusunu bir köy camisinin tasvirleri oluşturmaktadır. Denizli’de, Bayat Köyünde bulunan bu cami 1950’li yıllarda bölgede dolaşan bir sanatçı grubu tarafından tasvirlerle donatılmıştır. Ellerindeki şab- lonlar halindeki süslemeleri duvarlara geçirerek çalışan bu grupların aynı dönemde Batı ve Orta Anadolu’da dolaşarak pek çok köy camisini benzer bir şekilde süsledikleri günümüze ulaşan örneklerden anlaşılmaktadır. Camilerin içindeki bu rengârenk, cümbüşlü tasvirler dışardan bakıldığında kerpiç duvarlarıyla bir konuttan ayırt edilemeyen mütevazı yapıları bir “halk sanatı galerisine” çevirmiştir. Köy camilerinin duvarlarını tasvirlerle süslemek bu dönemde ortaya çıkan bir yenilik değildir. 15. yüzyıldan beri izleri takip edilen, 18. ve 19. yüzyılda ise mebzul miktarda örnekle günümüze ulaşan kadim bir geleneğin Cumhuriyet devrindeki yeni yorumlarıdır. Makalede değinilecek eserlerin bazıları kısa tanıtım yazılarına konu olurken bazıları da genel çalışmalarda kısa değinmelerle zikredilmiştir. Bu yazının amacı hâlihazırda bilinen bu yapıları tanıtmaktan ziyade bu grubun en zengin örneklerinden biri olan Çivril Bayat Köyü Camisi üzerinden 1950’lerde yeniden gündeme gelen bu be- ğeninin niteliğini anlamaktır. Bu tartışmada şu temel soruların peşinden gidilecektir: köy camilerini bezeyen bu tasvirler eskinin “basit” tekrarları mıdır? Yoksa ünlü tarihçi Eric Hobsbawm’dan ödünç alarak söylersek kadim bir geleneğin yeniden “icadı” mıdır? Bu köklü geleneğin 20. yüzyılın ortalarında yeniden moda olması bir te- sadüf müdür? Yahut da bu yapılarda karşımıza çıkan süslemeler üretildiği dönemin özgül koşullarıyla yeniden yorumlanan bir geleneği mi yansıtırlar? Zira, 1950’ler Anadolu köylerinin iktisadi ve sosyal açıdan büyük bir değişim yaşadığı Demokrat Parti devrine denk gelmektedir. Okuyacağınız makalenin ana eksenini oluşturacak bu sorulara önerilecek yanıtlar, sadece bu eser grubunu tarihsel bağlamına yerleştirmeyecek; aynı zamanda da “halk” sanatı ya da “popüler” kültür olarak nitelenen kültürel üretimi anlamaya yönelik bir çabayı da berabe- rinde getirecektir. Bu çalışmanın sonunda, 1950’lerde yenilenen bu camilerdeki tasvirlerin geçmişin basit bir tekrarından ibaret olmadığı; camilerde karşımıza çıkan her bir süslemenin geçmişten izler taşımakla birlikte yeni bir tarihsel bağlam içinde tekrardan üretildiği ya da “icat edildiği” savlanacaktır. 1950’lere gelindiğinde artık bulanık bir geçmişin izlerini taşıyan bu imgeler, ellerindeki şablonları hızlı bir şekilde duvara geçiren ustaların elinde birer bezeme motifine dönüşmüştür. Yeniden icat edilen bu motifler camiden kahvehaneye, tekkeden eve uzanan farklı mekânların teşrifinde kullanılarak mekânlar arasındaki sınırları bulanıklaştırmıştır. Bu süslemelerle, Anadolu’daki köy camileri kuralları katı bir şekilde belirlenmiş uzak bir mekân değildir; bila- kis hayatın ve de halkın hakiki dertleriyle yaratılmış neşeli bir yaşam alanıdır.

Abstract

This article focuses on the wall paintings of a small mosque found in Bayat village of Denizli province. A group of traveling artist has painted the Bayat mosque in the years of 1950’s. Similar examples found in Western and Central Anatolia indicate that the same artist groups wandered in the same years and decorated many village mosques using similar stencils. The astonishingly rich and cheerful repertoire of the mural deco- rations converted these modest mosques with earth-plastered walls into a “folk art gallery”. Decorating village- mosques with murals is not a novel convention pertaining to interiors our examples. These walls are decorated with new interpretations of an ancient tradition whose traces have been followed since the 15th century and became wide spread in the 18th and 19th centuries. The mosques mentioned in this essay are not unknown examples in the field. They have been introduced in articles or mentioned in general studies. However, the purpose of this article is to understand this decorative program of the 1950s through the Çivril Bayat Village Mosque, one of the richest examples of this group. This study will address to some certain questions: Are these painted decorations seen on the walls of village-mosques were “simple” repetitions of old models? Or, is it a "reinvention" of an ancient tradition if we borrow the words of Eric Hobsbawm, the famous historian? Is it a coincidence that this deep-rooted tradition is back in the mid-20th century? Or an established tradition is rein- terpreted in the new historical context of Turkey? In fact, the works discussed here were executed during the Democratic Party period in which the villages that hosted these mosques experienced a great economic and social change. The probable answers to these questions that will constitute the main axis of the article will not only place these mosques in a historical context; they will also help to understand a certain cultural-artistic production, which is epithelized as "folk" art or "popular" culture. The decorations in these mosques, which were renovated in the 1950s, are not just simple repetitions of the past. The iconography that we encounter in the mosques has been taken from the past, lost many qualities, and has been “invented” again in a new historical context. These images from 1950’s, bear the traces of a blurred past, yet they have been turned into decorative motifs in the hands of the craftsmen using prefabricated stencils. These re-invented motifs decorated different spaces ranging from mosques to coffeehouses, from lodges to houses, and blurred the boundaries between these spaces. At the end, in Anatolian villages the mosque was not a distant place with strict rules, but a joyful living space.