ANADOLU KÜLTÜRÜNDE DAMGA/TAMGA/DÖVME: MARDİN ÖRNEĞİ

Özet

Eski çağlarda yaşayan insan toplulukları bir nesnenin veya canlının kendilerine ait olduğunu belirlemek için çeşitli işaretler kullanmışlardır. Bu işareti basmaya yarayan araca Damga (Tamga) denilmektedir. Damga, bir işaretin bir soya, bir boya veya bir kişiye ait olduğunu anlamak için çeşitli şekillerde ifade edilmesidir. Bu şekiller yontarak, kazıyarak, keserek, boyayarak, yakarak veya döverek yapılır. Anadolu kültüründe damga ge- niş bir coğrafyada kullanılmıştır. Eski çağlardan günümüze damga Türk kültüründe var olmuş pratiklerdendir. Damga Türk topluluklarında “tamga/damga” olarak adlandırılmıştır. Türk boylarının ve bu boylar içinde yer alan oymakların damgaları ilgi çekici birer işaret veya simge albümü olup, her biri ayrı bir özellik ve anlam taşımaktadır. Türkler damgayı hayvan, eşya ve bayrak üzerine uygulamışlardır. Türk oymaklarında “el ile ya- pılan motif” anlamına gelen “tamga”, “tamka” ve “damga” olarak ifade edilen kelimeler günümüzde şahıs im- zası ve mührü olmasının yanı sıra kamu maliyesi alanında (damga resmi, damga pulu) vergi manasında da kullanılmaktadır. Dövme; is, çivit, öt, kız çocuğu doğurmuş anne sütü, mürekkep, likit, çinko-karbon, nadiren de olsa kullanılan koyun ve inek sütü ile elde edilen karışımın deri altına iğneler ile işlenmesine denir. Dövme, nazardan korunma, tılsım, bereket gibi inanç amaçlı beklentilerin yanında bir topluluğa aidiyet ve güzellik için de yapılmıştır. Anadolu coğrafyasında yaşayan bazı topluluklarda bir geleneğin simgesi hâline gelen dövme o topluluğun dikkat çeken bir işaretidir. Yapılan dövmeler kişilerin bir inanca dayanan bağlılığının, bir gruba olan aidiyetinin veya sosyal kimlik ifadelerinin dışa vuran işaretleridir. Dövme, aşiret ve tarikat gibi kişinin bağlı bulunduğu inanç veya etnik topluluğu belirtmek amacıyla da kullanılmıştır. Türk dilinin en eski yazılı belgeleri olan Orhun Yazıtları’ndaki alfabeyi oluşturan işaretler ve şekiller günümüz maddî kültür ürünlerindeki sembol- ler ile benzer özellikler göstermektedir. Elde edilen sonuçlarda Orhun Yazıtları başta olmak üzere, Özgün Tur- fan Yazmaları, Uyuk Arjan Yazıtları’ndaki işaretler ile Çağatay ve Nogay Türklerine ait paralar üzerindeki şekiller ve Göbeklitepe tapınaklarındaki dikili taşlar üzerindeki sembollerin Mardin yöresinde yapılan dövme- lerdeki bazı işaretlerle benzeştiği görülmüştür. Çalışmada, Anadolu'nun unutulmaya yüz tutmuş bir geleneği olan dövme/damga uygulamalarındaki motifleri araştırılmıştır. Türk tarihine ışık tutan Orhun Yazıtları’nda, Özgün Turfan Yazmaları’nda ve Uyuk Arjan Yazıtları’nda bulunan işaretler ile Mardin yöresinde yapılan dam- galardaki işaret, şekil, motif ve simgelerdeki benzerliklerin tespiti amaçlanmıştır

Abstract

In ancient human communities various signs have been used to determine that an object or creature belonged to them. The instrument used to print this sign is called the Seal, Tamga (Stamp). A stamp is a sign that tries to explain in various ways to understand that it belongs to an ancestry, an ethnic groups, a tribal or a person. It is seen that these shapes were made by chipping, scraping, cutting, painting, burning or especially beating (beat, beat, tattoo). In Anatolian culture, the stamp was used in a wide geography. In Turkish culture the stamp has been continuing from prehistoric ages to the present day. The stamp was called as “tamga/stamp” from Turkish tribes. Stamps of Turkish tribes and tribes are interesting signs or symbol albums, each of which has a distinctive feature. They applied the stamp on animals, goods and flags. In Turkish tribes, the words written in “tamga”, “tamka” and “stamp” forms, which mean “the motif made by hand”, are not only the personal signature and seal, but are also used in the meaning of tax as they are today (stamp picture, stamp stamp). Tattoo; Soot, indigo, herbal essences, breast milk that gave birth to a girl, ink, liquid, battery (zinc-carbon) is used very rarely in the mixture of sheep and cow milk is treated with needles under the skin. Tattoo; has been used for ornamentation, protection from evil eye, talisman, fertility and beauty as well. The tattoo, which has become a symbol of a tradition in some communities living in Anatolian geography, is a remarkable sign of that community. The tattoos show people's faith-based commitment, belonging to a group, or expressions of social identity. The tattoo has been used to indicate the community to which the person is affiliated, such as tribe and sect. The signs and figures that form the alphabet in the “Orkhon Inscriptions”, which are the oldest written documents of the Turkish language today, show similar features with the symbols in today's material culture products. In the results obtained, especially the Orkhon Inscriptions, Özgün Turfan manuscripts and the signs in the Uyuk Arjan Inscriptions and the Turkish Tamgalas on the money of Çağatay and Nogay Turks, the symbols on the obelisks in Göbeklitepe (Şanlıurfa) temples and some signs of the tattoos in the Mardin region show some similarities with these signs. In this study, tattoo / stamp motifs which are the symbols of a forgotten tradition of Anatolia have been investigated. The aim of this study is to identify the similarities between Anatolian and Central Asian tattoos and similar motifs and symbols in tattoos.