ALEVİLERDE HIZIR KÜLTÜ VE RİTÜELLERİ

Özet

Halk inanışlarda Hızır; umudun, geleceğin, kimsesizliğin simgesidir. Hızır ermiştir, derviştir, kurtarıcı- dır. Zordaki canın yardımcısıdır. Yolda kalmışların rehberidir. Kötülüklerin cezalandırıcısıdır. Ölümsüzlük suyu içmiştir, nurdur ve ölümsüzdür. Hızır, halkın inanış dünyasında var ettiği sosyal olgu, olabilirlik, umut dünyası ve beklentilerin adıdır. Hızır düşüncesi ve inancının temelinde yoksullara, kimsesizlere, gariplere yar- dım vardır. Yaşanılan hayatın düşüncede tohumlanmasıyla oluşan toplumsal çığlık, inanca dönüşerek binlerce yıl halk psikolojisinde yer eder. Bu haliyle Hızır yoksul ve garibin, kimsesiz, öksüz ve yetimin sesidir. Bir yanıyla yoksula yardım ederken, diğer taraftan da parası ve malı olup da yoksula, garibe, yolda, darda ve zorda kalmışa yardım etmeyenin cezalandırıcısı, kahredicisi olur. Orta Doğu’dan Orta Asya’ya, Balkanlardan Kaf- kasya’ya kadar geniş bir coğrafyada, Hızır ile ilgili pek çok inanış vardır. Adı Hızır olmasa da mitolojik veri- lerden kutsal din kitapları Tevrat, İncil ve Kuran’daki ayetlere kadar, Hızır’ın varlığı konusu hep tartışılmıştır. Hemen pek çok anlatma (efsane, hikâye, destan vb.) ve inanışta Hızır ile karşılaşılır. Bu yanıyla senkretik özellik gösterir. Türkiye’de Hıdırellez Bayramı, Kazakistan’da Nevruz Bayramı ve Azerbaycan’da Hızır Nebi Bayramı gibi bayram ve törenlerin asıl objesi ve başlangıç noktası Hızır’dır. İnanışlara bağlı olarak Hızır’ın yeryüzüne gelmesi ile bahar gelmekte, toprak canlılık kazanmakta, hayvanlar ve insanlar bolluğa kavuşmakta- dır. Türkiye Alevi halk inanma ve uygulamalarında ise Hızır yapıp ettikleriyle olağanüstü tip olmanın ötesinde Tanrısal özellik kazanır. Hızır zaman ve mekânın, Alevi yol, edep, inanış ve erkânının Hz. Ali ile birlikte, en önemli kutsallarından biridir. Allah (Hak) adına yapılan yeminlerin hemen hepsi Hızır adına da yapılır. Ku- ran’ın Kehf suresinde yer alan Hz. Musa’ya rehberlik eden eren/veli “kullardan bir kul” ifadesi onun üstünlü- ğünü gösterir. Tanrı, pek çok inanma veya uygulamada doğrudan doğruya Hızır veya Hz. Ali’de zuhur eder, onlarda kendini gösterir. Aleviler arasında, belirli takvim içinde doğrudan doğruya Ali adına adanmış oruç, cem, semah, niyaz (lokma), ay veya günler yok iken, Hızır adına adanmış Hızır orucu, Hızır cemi, Hızır kurbanı, Hızır lokması, Hızır kavutu, Hızır niyazı, Hızır dilekleri, Hızır ziyareti, Hızır semahı vb. ritüel inanış ve uygu- lamalar ile onun adına adanmış kutsal günler ve ay vardır. Bütün bunlar Aleviler arasındaki Hızır ve Hızır kültünün, düşünülenin çok ötesinde Tanrısal özelliğinin varlığını göstermektedir. Orucun tutulduğu, cemlerin yürütüldüğü, kurbanların kesildiği ve niyazların dağıtıldığı bu günler yaklaşık olarak 30-40 günlük zaman dilimi içinde gerçekleşir ki buna da Hızır günleri ve Hızır ayı denir. Makalede Hızır kültünü oluşturan unsur ve pra- tikler, bu çerçevede yorumlanmıştır.

Abstract

In folk beliefs Khidr is the symbol of hope, future and desolation. Khidr is saint, dervish and savior. He is the helper of the difficult life. He is the guide of those who are stranded. He is the punisher of evil. He drank water of immortality and he is immortal and divine light. Khidr is the name of the world of social phenomenon, hope and expectations that people have in the world of belief. The foundation of Khidr thought and belief is to help the poor, the orphans and the needy people. The social scream, which is formed by the insemination of the life lived in thought, turns into faith and takes place in the folk psychology for thousands of years. In this form, Khidr is the voice of the poor, needy people and orphans. On the one hand, he helps the poor, and on the other hand, he becomes the punisher and the devastator of those who have money and property but don’t help the poor and people in need. There are many beliefs about Khidr from the Middle East to Central Asia; from the Balkans to the Caucasus up in a wide geography. The existence of Khidr has always been discussed from the mythological data to the old folk beliefs of the Middle East and the sacred books of the Torah, the Bible and the Qur'an. Khidr takes place in many narratives (legends, stories, epics, etc.) and beliefs. From this aspect, he has some syncretic features as well. Khidr is the the main object and starting point of the festivals and ceremonies such as Hidirellez Festival celebrated in Turkey, Nauryz in Kazakhstan and Khidr Nebi Festival in Azerbaijan. When Khidr comes to earth, spring comes, the soil gains vitality, and animals and people can be fed more easily. On the other hand, Khidr appears as a Godlike figure in Alawite people’s beliefs and practices in Turkey. Along with Hazrat Ali, Khidr is one of the most divine characters of time and space, and also of Alawite way, decency and belief. Almost all of the oaths made in the name of God (the Truth) are also made in the name of Khidr. The expression that he is “one of the saint / protector servants” guiding Hazrat Musa testifies to his supremacy. At the same time, Khidr is the form that appears directly in God or Hazrat Ali in many beliefs. Among the Alevis, while there is no fasting, Jem, whirl, bite, month or day dedicated directly to Hazrat Ali within a certain calendar, there are rituals, practices, holy days and a month dedicated to Khidr such as Khidr fasting, Khidr Jem (Cem), Khidr eid, Khidr bite, Khidr halvah (kavut), Khidr prayer, Khidr wishes, Khidr visit, Khidr whirl and so on. All of these characteristics point out the presence of Godlike qualities of Khidr and the cult of Khidr among Alawites far beyond the thought. These days on which fasting, jem execution, sacrifices and wishes are held, take place within a period of approximately 30-40 days, which is called Khidr days and Khidr month. In this article, elements and practices that construct the cult of Khidr have been interpreted within this framework.