Exploring Turkish upper primary level science textbooks' coverage of scientific literacy themes

İlköğretim 4 ve 5. sınıf fen ve teknoloji ders kitaplarının bilimsel okuryazarlık temaları açısından incelenmesi

Özet

Özellikle son 30 yılda, bilimsel okuryazarlık tüm dünyada ulusal eğitim sistemlerinin en önemli amacı olarak ifade edilmekte ve eğitimle ilgili reform hareketlerinde her bireyin bilim okuryazarı olarak yetiştirilmesi vurgulanmaktadır. Bilgi toplumuna sahip olma ve bireylerin bilimsel okuryazarlığını arttırma konusunda dünyada pek çok araştırma, reform ve yenilik yapılmasına ve bu konuda birtakım olumlu gelişmeler de sağlanmasına rağmen, daha yapılması gereken çok şeyin olduğu herkes tarafından bilinmektedir. Bunlardan biri de ders kitaplarının öğrencilerin bilimsel okuryazarlığını ne kadar desteklediğidir. Ders kitaplarının, eğitimin tüm kademelerinde yaygın bir şekilde kullanıldığı, öğretmenin hangi konuyu nasıl öğreteceği konusunda oldukça belirleyici olduğu ve öğrencilerin de bilgi için başvurdukları temel kaynak olduğu fen eğitimi alanında yapılan araştırmalar tarafından ortaya konmuştur. Fen ve Teknoloji ders kitaplarının eğitim-öğretim sürecinin her kademesinde kritik bir role sahip olduğu göz önüne alındığında mevcut ders kitaplarının fen eğitimi alanında yapılan yenilikler ışığında dikkatli bir şekilde analizinin yapılması, hem ders kitaplarının etkinliğinin artırılmasına hem de bu alandaki değişim çabalarına ders kitaplarının daha fazla katkıda bulunmasına yardımcı olabileceği eğitimciler tarafından hemfikir olunan bir konudur.Bilimsel okuryazarlığın dünya çapında bir slogan haline gelmesi, fen eğitimcileri tarafından özellikle 1980'li yıllardan itibaren bilimsel okuryazarlığın kapsamı ve tanımı konusunda çeşitli düşüncelerin ortaya atılmasına neden olmuştur. Bilimsel okuryazarlığın ne ifade ettiği konusunda tam bir fikir birliği olmamakla birlikte, akademisyenlerin bilimsel okuryazarlık ile ilgili ifadelerinde genel olarak vurgulanan ortak konular; 'bilgi birikimi olarak bilim', 'bilimin araştırmacı doğası', 'düşünmenin bir yolu olarak bilim' ve 'fen-teknolji-toplum-çevre etkileşimleri'dir.Ülkemizde de 2004 yılında uygulamaya konulan yeni program yapılandırmacı yaklaşıma göre hazırlanmış, sorgulayıcı öğretime yönelik uygulamalara vurgu yapılmış ve sonuçta her öğrenciyi bilimsel okuryazar bireyler olarak mezun etmeyi programın vizyonu olarak belirlemiştir.Araştırmanın AmacıBu çalışrriada, ilköğretim 4 ve 5. sınıf Fen ve Teknoloji ders kitapları bilimsel okuryazarlık temalarının dengeli bir dağılımını içerip içermedikleri açısından incelenmiştir: (1) Bilimsel bilgi/Bilgi birikimi olarak bilim, (2) bilimin araştırma/cı doğası, (3) düşünmenin bir yolu olarak bilim ve (2) bilim, teknoloji, toplum etkileşimleri.Araştırmanın YöntemiFen ve Teknoloji ders kitaplarının bilimsel okuryazarlık temaları bakımından incelenmesinde, içerik analizi metodu kullanılmıştır. Ders kitaplarının incelenmesi, Chiapetta, Fillman ve Sethna (1991a) tarafından geliştirilen ve 2004 yılında aynı araştırmacılar tarafından yenilenen prosedürlere göre gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada, Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından 2011-2012 eğitim-öğretim yılında ilköğretim 4 ve 5. sınıflarda okutulması uygun görülen Fen ve Teknoloji ders kitaplarının analizi gerçekleştirilmiştir. MEB 2011-2012 akademik yılı için, 4. sınıflar için Lider Yayıncılık ve MEB Yayını'nı 5. sınıflar için ise Semih Ofset ve MEB Yayını'nı uygun görmüştür. Ders kitaplarından incelenecek olan bölümler iki şekilde seçilmiştir. Öncelikle ders kitaplarından biri kimya ile ilgili olan bir ünite 'Maddenin Değişimi ve Tanınması', biri biyoloji ile ilgili olan bir ünite 'Vücudumuz Bilmecesini Çözelim' ve biri de fizik ile ilgili olan bir ünite 'Yaşamımızdaki Elektrik' olmak üzere toplam 3 ünitenin bilimsel okuryazarlık temaları bakımından analizi yapılmıştır. Üniteler arasında bilimsel okuryazarlık temalarının dağılımı büyük farklılıklar göstermesi nedeniyle, ayrıca ders kitaplarından yaklaşık olarak yüzde yirmisine denk gelen bir bölüm sistematik örnekleme yöntemiyle (sonu 5 ya da 0 ile biten sayfalar) seçilerek analiz edilmiştir. Analizler iki araştırmacı tarafından bağımsız olarak yapılmış ve kodlayıcılar arasındaki güvenirliğin testi için Cohen Kappa katsayısı hesaplanmıştır. Kodlayıcılar arasında uyum değerleri yüzde 76 ile 88 arasında değişirken, Cohen Kappa değerleri 61 ile 79 arasında bulunmuştur. Bu sonuçlar, kodlayıcılar arasında iyi düzeyde tutarlılığın sağlandığını göstermektedir.Araştırmanın BulgularıAraştırma sonuçları, ilköğretim 4^ ve 5. sınıf Fen ve Teknoloji ders kitaplarının bilimsel okuryazarlık temalarının dengeli bir dağılımını içermediğini ortaya çıkarmıştır. Ders kitaplarındaki içeriğin yaklaşık olarak yarısı 'bilgi birikimi olarak bilim' temasını yansıtmaktadır. Ders kitaplarındaki içeriğin yaklaşık olarak üçte biri 'bilimin araştırma doğası'nı vurgularken, dörtte/beşte biri kadarı ise 'bilim-teknoloji-toplum etkileşimleri'ne vurgu yapmaktadır. Ders kitapları arasında bilimsel okuryazarlık temalarının dağılımı bakımından önemli farklılıklar olmamakla birlikte, MEB yayınlarının Lider ve Semih Ofset yayınlarına kıyasla biraz daha dengeli bir dağılıma sahip olduğu söylenebilir. Araştırma sonuçları 'bilim, teknoloji toplum etkileşimleri' teması ile ilgili ders kitaplarında olumlu bir değişim olduğunu ortaya koymakla birlikte, bu temanın üniteler arasında oldukça farklı dağılım göstermesi, ders kitabı yazarları tarafından göz önüne alınması gereken önemli bir husustur. Ders kitabı yazarları fen eğitimi alanındaki reformlarla birlikte hareket etmek ve öğrencilerin bilimsel okuryazarlığını geliştirmeye daha fazla katkı sağlamak için bu konuya ders kitaplarında hem biraz daha fazla yer vermeleri hem de bu temanın tüm ders kitabı boyunca daha dengeli bir dağılımını sağlamaya özen göstermeleri gerekmektedir. Ders kitabı analizleri, 'bilimin araştırmacı doğası' temasının ders kitaplarında yeteri kadar yer verildiğini ve iyi bir dağılım gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu durum sorgulayıcı öğretim açısından olumlu bir nokta olmakla birlikte, sorgulayıcı öğretim seviyesi bakımından mevcut ders kitaplarının dikkatli bir incel

Abstract

Problem Statement: Since the 1970s, scientific literacy has been a major goal of national educational systems throughout the world, and thus reform movements in science education call for all students to be scientifically literate. Despite some good curricular changes and developments across the globe, much remains to be achieved. Given that textbooks play a critical role in the teaching/learning process at all educational levels, their analysis is crucially important to support the recent science education reforms. Purpose of Study: In this study, the four upper primary level science textbooks were analyzed to determine the inclusion of four themes of scientific literacy: (a) science as a body of knowledge, (b) science as a way of investigating, (c) science as a way of thinking, and (d) the interaction among science, technology, and society (STS). Methods: The method used in this study was content analysis. Textbook analyses were conducted based on the procedures described by Chiapetta, Fillman and Sethna (1991a, revised 2004). The four science textbooks that were selected for content analysis were those approved by the Turkish Ministry of National Education (MEB) to be used in grades 4 and 5 for the 2011-2012 academic year. The content to be analyzed from the textbooks was selected in two different ways; the units ‘the electricity,’ ‘human body,’ and ‘matter’ from each textbook and systematic sampling of almost 20 percent of each textbook. Two raters independently coded each unit of analysis. There was good intercoder agreement with Cohen’s kappa values, ranging from 0.61 to 0.79. Findings and Results: The findings revealed that the Turkish science textbooks do not provide a balanced coverage of scientific literacy themes. Almost half of the textual material in the four science textbooks appears to emphasize science as a body of knowledge. The textbooks appear to devote approximately one-third of their presentation to teaching science through investigation, and about onefifth of their coverage is devoted to the interaction among science, technology, and society. However, science as a way of thinking was an almost non-existent paradigm in the four textbooks analyzed. Although there are no big differences between the four textbooks, the MEB upper primary level science textbooks have a slightly better balance of the four themes of scientific literacy, compared to the Lider and Semih Ofset publications, especially with regard to STS. Conclusions and Recommendations: These results do not adhere to the discourse in the 2004 National Science Education Reform documents, which often accentuates the importance of scientific literacy. It is hoped that, in the light of the findings of this study, the imbalanced coverage of scientific literacy themes – especially inadequate treatment of scientific thinking in Turkish upper primary level science textbooks – will be improved in subsequent editions so that students are helped in their efforts to become scientifically literate.