ral Communication. MÖ IV. Binyıl Başlarından MÖ III. Binyıl Sonuna Kadar Doğu Anadolu’nun Doğusu: Van, Ağrı, Iğdır- İç Dinamikler, Dış Paydaşlar

The East of East Anatolia from the Beginning of the 4th Millennium BC to the End of the 3rd Millennium BC: Van, Ağrı, Iğdır - Internal Dynamics, External Stakeholders

Özet

Doğu Anadolu Bölgesi’nin doğu yarısında değerlendirmeye aldığımız Ağrı ve Iğdır’ın dip tarihi son yıllarda yapılan çalışmalarla MÖ V. binyılın ortalarına kadar çekilmiştir. Bu kronoloji Van Gölü havzasında MÖ VI. binyıl ortalarına kadar çekilebilir. Prehistorik dönemlerde Güney Kafkasya’nın dağlık alanlarında bulunan bazı yerleşimler MÖ VII. binyılda yaşam bulmuşken Doğu Anadolu’nun doğu yarısındaki yerleşimlerin çok daha geç evrede yaşam bulduğunu söylemek bu açıdan oldukça zordur. En azından MÖ IV. binyıldan MÖ III. binyıla kadar geçen süreçte Van, Ağrı ve Iğdır illerinin Kuzey Suriye, Kuzey Mezopotamya, Kuzeybatı İran, Orta Anadolu ve Güney Akdeniz ile iletişim halinde olması daha erken evrede de benzer bir durumun yaşanmış olabileceğine işarettir. Türkiye’nin doğu sınırını kuzey-güney yönlü olarak belirleyen üç ilin en erken ortak kronolojisi MÖ IV. binyıla kadar çekilebildiği için makaleye bu noktada başlanmıştır. Bu binyılı tanımlayan en belirgin kanıt devetüyü parlak saman yüzlü kaplar, el yapımı koyu gri renk kaplardır. Sonraki binyılın kültürü Kura-Aras ise pişmiş toprak eserleri, mimarisi, sosyo-ekonomik yapısı, inanç ve kült yapıları, ölü gömme gelenekleri, madencilik ve metalürjideki gelişmişlikleriyle çok bileşenli gelişkin bir özellik sergiler. Bu çalışmamda Ağrı merkeze alınarak kuzeyde Iğdır, güneyde Van coğrafyaları boyunca yaşam bulan ortak iki kültürün izleri sürülmüştür. Bu kültürlerin güçlü varlığı, Güney Kafkasya ve Kuzeybatı İran boyunca uzanan üç ilde de tespit edilmiş olması daha erken süreci de ortak yaşamış olabileceklerine işarettir.

Abstract

The ground date of Ağrı and Iğdır, which we have assessed in the east half ofthe Eastern Anatolia Region, has been drawn back to the middle of the 5th millennium BC bymeans of recent studies conducted. This chronology can be drawn back to the middle of the6th millennium BC in the Van Lake basin. As some settlements located in the mountainousareas of the South Caucasus during the prehistoric periods came to life in the 7th millenniumBC, it is quite difficult in this respect to say that the settlements in the east half of EastAnatolia came to life in a much later phase. The fact that Van, Ağrı and Iğdır provinces werein communication with North Syria, North Mesopotamia, Northwest Iran, Central Anatoliaand South Mediterranean during the period from at least the 4th millennium BC to the 3rdmillennium BC indicate that a similar situation might have been encountered in the earlierphase. Since the earliest common chronology of the three provinces determining Turkey'seastern border in north-south direction can be drawn back to the 4th millennium BC, thearticle is initiated at this point. The most distinct evidence defining this millennium isbuff/light brown, glossy, chaff-faced ware and handmade dark gray pottery. On the otherhand, the culture of the next millennium, Kura-Araxes, shows a multi-component, advancedcharacter with its terra-cotta artifacts, architecture, socio-economic structure, belief and cultstructures, burial customs, level of development in mining and metallurgy. In this study, thetraces of two common cultures that lived throughout the geographies of Iğdır in the north andVan in the south have been traced by taking Ağrı to the center. The strong presence of thesecultures and the fact that they have been identified in three provinces throughout SouthCaucasus and Northwest Iran indicate that they might have experienced the earlier period incommon as well.