DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK’TEKİ ATASÖZLERİ ÜZERİNE YAPILAN BİR ÇALIŞMA: ABDÜLAHAD NÛRÎ VE “ATALAR SÖZÜ”

A STUDY ON PROVERBS IN DIVANU LUGATI'T TURK: ABDULAHAD NURI AND “ATALAR SOZU”

Özet

Türk kültür tarihinin en temel yazılı kaynaklarından birisi Dîvânu Lugâti‟t-Türk‟tür. Dîvânu Lugâti‟t-Türk, muhtevası ve yazılış amacı bakımından sözlük ve dilbilgisi kitabı olmasının yanında Türk tarihi ve coğrafyası, çeşitli halk bilgisi ürünleri (halk etimolojisi, destan, halk hekimliği, oyun, halk takvimi vb.) gibi farklı birçok hususta örnekleriyle bilgi veren ansiklopedi niteliğinde bir eserdir. Farklı pek çok konuda bilgi içeren bu eser, atasözleri bakımından da zengin bir kaynaktır. Atasözleri, bir milletin düşünce yapısı, yaratıcılığı, kıvrak zekâsı ve kültürel katmanları gibi birçok konuda bilgi barındıran, halkın ortak ürünü olan kalıplaşmış sözlerdir. Anonim bir özelliğe sahip olan atasözleri, yazılı ve sözlü kaynaklar vasıtasıyla günümüze kadar aktarılmıştır. Bu yazıda ilk önce konuya giriş mahiyetinde Dîvânu Lugâti‟t-Türk ve atasözleri hakkında genel bilgi verilecektir. Ardından Dîvânu Lugâti‟t-Türk‟teki atasözleri üzerine yapılan çalışmalar kronolojik sıraya göre aktarıldıktan sonra kısa bir değerlendirilmesi yapılacaktır. Bu bilgilerden sonra çalışmanın temelini oluşturan Abdülahad Nûrî ve onun “Atalar Sözü” isimli eseri üzerinde durulacaktır. Bu bölümde önce Abdülahad Nûrî‟nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verdikten sonra Atalar Sözü‟nün şekil, dil ve üslup yönünden incelemesi yapılacaktır. Çalışmanın sonunda ise adı geçen eserin giriş bölümü ile metin kısmındaki atasözleri günümüz Türkçesine aktarımıyla birlikte verilecektir.

Abstract

One of the most basic written sources of Turkish cultural history is Dîvânu Lugâti‟t-Türk. In addition to being a dictionary and grammar book in terms of its content and purpose, Dîvânu Lugâti‟t-Türk is an informative encyclopedia with the examples of many different subjects such as Turkish history and geography, and various products of folklore (folk etymology, epic, folk medicine, play, folk calendar etc.). This work, which contains information on many different topics, is also a rich source in terms of proverbs. Proverbs are the formulaic phrases which are common products of the public and which contain information on many subjects such as a nation‟s mentality, creativity, mental agility, and cultural layers. Proverbs, which are anonymous, have been conveyed to the present day through written and oral sources. In this article, first of all, general information about Dîvânu Lugâti‟t-Türk and the proverbs will be given as an introduction to the subject. Next, a short evaluation will be made after the studies on the proverbs in Dîvânu Lugâti‟t-Türk is listed in a chronological order. After this information, Abdülahad Nȗrî and his work “Atalar Sözü”, which is the basis of the study, will be focused on. In this section, after giving information about the life and works of Abdülahad Nûrî, Atalar Sözü will be examined in terms of form, language and style. At the end of the study, the introduction section of the abovementioned work and the proverbs in the next section will be given together with their current Turkish translation.