ENVER PAŞA’NIN ALFABE VE YAZI DENEMESİ: ORDU ELİFBASI

Özet

Bu makalede, Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın 12 Mart 1914-10 Ağustos 1914 tarihleri arasında Harbiye Nezareti bünyesinde uygulamaya çalıştığı alfabe ve yazı değişikliği ele alınmıştır. Osmanlılarda Tanzimat Dönemi’nden itibaren artarak devam eden dilde sadeleşme, imla, alfabe ve okuma-yazma öğrenimi tartışmalarının üstüne XIX. yüzyılın sonlarında askerî gereklilikler de eklenmeye başlamıştır. Silâhaltına alınan askerler arasındaki okuma-yazma oranının düşüklüğü, askerlere kısa sürede okuma-yazma öğretme ihtiyacı, özel isimlerin yazımındaki karışıklıklar gibi sebepler Enver Paşa’nın göreve gelir gelmez yapmaya başladığı bir dizi askerî ıslahatın arasına, yazı meselesini de eklemesine neden olmuştur. Enver Paşa’nın yaptığı ıslahatın temeli, diğer harflerle birleşme durumuna göre başta, ortada ve sonda farklı şekiller alan Osmanlıca harflerin, birleştirilmeden aslî halleriyle, ayrı ayrı yazılması esasına dayanır. Bu yeni alfabe oluşturulurken Osmanlıcadaki mevcut 32 harf korunmuş, eski harflerle yazılma imkânı bulunmayan Türkçedeki 8 ünlü ise mevcut harflerin üzerine küçük işaretler konulmak suretiyle gösterilerek toplam 40 harften oluşan yeni bir alfabe ihdas edilmiştir. Resmî olarak Ordu Elifbası adı verilen bu alfabe ile harflerin birleştirilmeden yazılması, kelimelerin telaffuz edildiği hâliyle kaleme alınması gibi kurallar da benimsenmiştir. İlk bakışta, alfabe ve imla temelli süregelen tartışmaların çözümüne yönelik teoride kesin bir çözüm gibi gelen Enver Paşa’nın yazı ıslahatı, orduda geniş bir tecrübe sahası bulmuştur. Esasen üç farklı dilin (Türkçe, Arapça, Farsça) seslerini, tek bir alfabe ile yazıya aktarmaya imkân veren bir transliterasyon alfabesi olan Ordu Elifbası’nın günlük hayatta kullanılması ise pek mümkün olmamıştır. Bu yeni alfabe ve imla ile okuma-yazma öğreniminin bir miktar hızlandığı kabul olunsa dahi iyi eğitimli, okuryazar kişilerin okuma-yazma hızının neredeyse heceleme seviyesine düştüğü ve ilerlemediği ortaya çıkmıştır. Enver Paşa’nın tüm memlekete yaymayı düşündüğü bu alfabe ve imla ıslahatı, ordu içinde tecrübe edildiği hâliyle çok daha fazla soruna yol açmıştır. Nihayetinde 152 gün yürürlükte kalan Ordu Elifbası, seferberlik ilanının ardından kısmî olarak seferberlik sonrasına ertelenmiş ancak bir daha hayata geçirilmesi mümkün olmamıştır.

Abstract

In this article, the war minister Enver Pasha's alphabet and writing amendment, which he tried to implement within the Ministry of War between 12 March 1914 and 10 August 1914, was dealt with. Starting from the Tanzimat period in the Ottoman Empire, the discussions on simplification in language, writing, alphabet and reading-writing had increased and at the end of the 19th century, military necessities also became one of the concerns. The problems such as the low rate of literacy among the recruited soldiers, the need to teach the soldiers how to read and write in a short time, and their misconceptions about the spelling of proper nouns led Enver Pasha to add the writing problem to his reform agenda, once he took office. Enver Pasha's reform is based on the principle of writing the Ottoman letters, which take different forms in the beginning, in the middle and at the end according to their unification with the other letters, separately in their original state without merging them. While this new alphabet was being created, the existing 32 letters in the Ottoman were preserved. The 8 vowels in the Turkish language, which could not be written with the old letters, was shown by placing small marks on the existing vowels and by doing so a new alphabet consisting of a total of 40 letters was created. With this alphabet, officially called “Ordu Elifbasi”, rules were adopted such as writing of the letters without merging them, writing the words as they are pronounced. At first glance, Enver Pasha's writing reform, which appeared as a definite solution to the theory of the solution of the ongoing debates on the alphabet and the spelling, formed a wide experiment field in the military. It was not possible to use Ordu Elifbasi, which essentially is a transliteration alphabet that allows transferring the sounds of these three different languages (Turkish, Arabic, Persian) to a single alphabet, in the daily life. Thanks to this new alphabet and spelling, learning to read and write were accelerated to some extent. However, it was seen that the literacy rate of the welleducated, literate people fell to the spelling and did not even progress. This alphabet and spelling reform, which Enver Pasha thought of spreading to the whole country, caused much more problems as it was experienced in the army. Although it was postponed until the end of the mobilization period following the declaration of the mobilization, Ordu Elifbasi, which remained in force for 152 days, eventually failed to be realized.