BİR MODERNİST’İN MİTOLOJİK HÂLLERİ: TANPINAR ESTETİĞİNDE AĞAÇ METAFORU ÜZERİNE MİTOPOETİK BİR OKUMA

Mythological States of a Modernist: A Mythopoetic Reading of Tree Metaphor in Tanpınar’s Aesthetics

Özet

İnsan muhayyilesinin en eski ürünlerinden olan mitler, bünyesinde bir yandan kültürün kolektif kodlarını barındırırken, diğer yandan sanatçıların şahsi estetiklerine yön vermiştir. Zamanın ötesini yakalayıp evrensel olana ulaşan bu anlatılar, hayatın ve sanatın gayesini zamanı yenmek olarak belirleyen Ahmet Hamdi Tanpınar’ın modern estetiğinde önemli bir kaynak işlevi görür. Tanpınar’ın insana ve insan yaşamına ait özel deneyimleri mitopoetik bir tavırla yeniden üretmesi, onun modern bir dil ve evrensel bir estetik yaratmasını sağlamıştır. Tanpınar’ın eserlerinde “ağaç” metaforu çevresinde yapılacak bir yakın okuma, mitolojinin modernitede yeniden üretilme biçimlerinin anlamlandırılması ve Tanpınar estetiğinin farklı yönlerinin ortaya konması anlamına gelmektedir. Onun estetiğinde “terkip” düşüncesi, “zamanı yenme” arzusu ve “evrensel” olanı yakalama isteği büyük önem taşır. O, estetiği ile uyumlu bir dil geliştirmek için mitolojiyi temel bir kaynak olarak kullanmış, bu dili oluştururken estetiğini mitopoetik bir tavırla, ağaç motifi üzerinden geliştirdiği özgün metaforlar çevresinde biçimlendirmiştir. Tanpınar metinleri üzerinde yapılan yakın okumalar, bu tavrın sistematik bir biçimde ortaya konması için bilişsel dilbilim ve “kavramsal metafor kuramı”nın verimli bir çalışma zemini oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Huzur’da Nuran’ın gülümsemesinin Mümtaz’ın iç dünyasında bir ağaç gibi büyümesi AŞK BİRLİKTİR metaforunu ortaya çıkarırken, “Ne İçindeyim Zamanın” şiirindeki “kökü bende bir sarmaşık/olmuş dünya sezmekteyim” dizeleri de İNSANLAR BİTKİDİR ya da İNSANLAR AĞAÇTIR kavramsal metaforlarını etkinleştirmektedir. Tanpınar özgün metaforlar üreterek modernist dilini mitopoetik bir tavırla desteklerken; insanı iç dünyasından başlayarak en derinlerdeki kaynağıyla birleştirmiş ve kendi şahsi mitolojisini inşa etmiştir. Bu da Tanpınar’ın estetiğiyle uyumlu bir dil yakalamasını ve kendi deyişiyle kâinat karşısındaki hakiki tavrını almasını sağlamıştır.

Abstract

Mythos, one of the earliest productions of human imagination, embody not only the collective codes of culture, but also inspire the aesthetics of the artists. These narratives, which capture the timeless and the universal, have been a source in the modern aesthetics of Ahmet Hamdi Tanpınar whose purpose in life and art was to reach the timeless. Tanpınar’s reconstruction of the human condition allowed him to create a modern discourse and a universal aesthetics. An interdisciplinary close reading of the tree metaphor in Tanpınar’s texts reveals the ways in which mythology is reproduced in modern times and the different aspects of Tanpınar’s aesthetics. According to him, there is a great significance in the idea of “synthesis”, the desire of “defeating time” and capturing “the universal”. He uses mythology as a fundamental resource to develop a language that is compatible with his aesthetics and created his aesthetic with a mythopoetic discourse which was shaped around the original tree metaphors. Closer readings on Tanpınar’s texts reveal that cognitive linguistics and conceptual metaphor theory constitute an efficient framework for the systematic presentation of his mythopoetic attitude. In his novel Huzur (A Mind at Peace), when Nuran’s smile grows like a tree inside of Mümtaz, there emerges the LOVE IS UNITY metaphor. Similarly, his lines “[a]n ivy tree the world has become/with the roots in me”, in his poem “Neither within Time”, activates another conceptual metaphor, PEOPLE ARE PLANTS or PEOPLE ARE TREES. By so doing, Tanpınar supports his modernist language with a mythopoetic approach. He unites the inner world of the being with mythos as his deepest source and builds his personal mythology. This allowed him to establish a language consistent with his aesthetics and assume a genuine attitude towards the universe in his own words.