Dergiler / Türkbilig / 2022 / Cilt: 2022 - Sayı: 44

ESKİ TÜRKÇEDE ‘‘TINLIĠ’’ KAVRAMININ ANLAM HARİTASI ÜZERİNE

Sayfa
31–44
Yayın Tarihi
2022-12-27
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Tüm bunlardan hareketle tınlıġ kavramı etrafında eski Türklerin insanları ve hayvanları nasıl sınıflandırdığı ve anlamlandırdığı ortaya konulmuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İnsanlar, çevrelerindeki canlı organizmalarla maddi veya manevi ilişkilerini dil aracılığıyla düzenlerler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Canlı sınıflandırılmasında kullanılan fiziksel özelliklerin yanı sıra eski Türkleri etkileyen dinî öğretilere ait olan kutlug, tözün, uguşluk gibi kavramların sınıflandırmayı nasıl etkilediği ele alınmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Tüm bunlardan hareketle tınlıġ kavramı etrafında eski Türklerin insanları ve hayvanları nasıl sınıflandırdığı ve anlamlandırdığı ortaya konulmuştur.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Eski Türkçe · tın · tınlıġ

Özet

İnsanlar, çevrelerindeki canlı organizmalarla maddi veya manevi ilişkilerini dil aracılığıyla düzenlerler. Bu süreçte insanlar verileri veya bilgileri daha kolay akılda tutmak için belirli sınıflandırmalar ve adlandırmalar yaparak bilgi karmaşıklığının önüne geçmeyi amaçlar. Eski Türkler canlıları adlandırma ve sınıflandırma sürecinde tirig, özlüg, kişi, kul, ajun, yalŋuḳ gibi kelimeleri kullanmışlardır. Bunlardan biri de tınlıġ kelimesidir. Bu makalede tınlıġ ve tın kavramları incelenmiştir. Eski Türk Runik harfli metinlerden başlanarak Uygur Türkçesine ve İlk İslâmî Türk çevresine ait eserler taranarak kavramların bağlam içindeki kullanımlarıyla beraber ifade ettiği anlamlar incelenmiştir. Kavramlara ait etimolojiler ve çeşitli görüşlere yer verilmiştir. Bu incelemelere ek olarak Türk destanlarından anlamsal olarak paralellik gösteren örneklere de yer verilmiştir. Kavramın anlamsal daralmaya uğrayıp insanı ya da hayvanı işaretlediği yerler tespit edilip örneklerle ifade edilmiştir. tınlıġ kelimesinin kullanıldığı bağlamlardan ve içerdiği anlamlardan hareketle canlı kavramı nefes, ruh, beden, yaşam ve mekân olmak üzere beş kavram ile açıklanmıştır. tınlıġ kavramı çerçevesinde Türklerin zihin dünyasında canlı düşüncesinin merkezinde nefes unsurunun olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca tınlıġ kelimesinin işaretlediği canlı kavramının merkezindeki nefes unsurunu Moğolca’da da görmekteyiz. Nefes ve canlı arasındaki bu ilişki durumu hem Eski Türkçe hem de Moğolca üzerinde örneklerle ifade edilmiştir. tınlıġ kelimesi ile genel olarak canlıların nasıl sınıflandırıldığı örnekler üzerinden gösterilmiştir. Canlı sınıflandırılmasında kullanılan fiziksel özelliklerin yanı sıra eski Türkleri etkileyen dinî öğretilere ait olan kutlug, tözün, uguşluk gibi kavramların sınıflandırmayı nasıl etkilediği ele alınmıştır. Yapılan taramalar sonucu insanlar ve hayvanlar için ayrı ayrı iki anlam haritası hazırlanıp sonuç kısmında paylaşılmıştır. Tüm bunlardan hareketle tınlıġ kavramı etrafında eski Türklerin insanları ve hayvanları nasıl sınıflandırdığı ve anlamlandırdığı ortaya konulmuştur.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

SOLMAZ, B. (2022). ESKİ TÜRKÇEDE ‘‘TINLIĠ’’ KAVRAMININ ANLAM HARİTASI ÜZERİNE. Türkbilig, Cilt: 2022 - Sayı: 44, 31–44. https://ajindex.com/articles/865285

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (8)

  1. ADFH  Elmalı, M. (2019). Eski Uygurca Altı Dişli Fil Hikâyesi. Ankara:
  2. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. Ağca, F. ve Azılı, K. (2021). Dilbilimsel Etno-Biyoloji Açısından Eski Türkçede “Canlı” Kavramı. H. Yıldız ve A. Öztürk (Ed.), Türkolojinin Delikanlısı Seyyah Prof. Dr. İsmail Doğan Armağanı içinde (111-124. ss.). Erzurum: Fenomen. AY  Kaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYAyazlı  Ayazlı, Ö. (2012). Altun Yaruk Sudur VI. Kitap: Karşılaştırmalı Metin Yayını. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYÇetina  Çetin, E. (2020). Altun Yaruk VII. Kitap. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYÇetinb  Çetin, E. (2020). Altun Yaruk VIII. Kitap. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYGulcalı  Gulcalı, Z. (2021). Altun yaruk sudur X. Kitap. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYÖlmez  Ölmez, M. (1991). Altun Yaruk III. Kitap. Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, 1. AYTokyürek  Tokyürek, H. (2018). Altun Yaruk Sudur IV. Kitap: Karşılaştırmalı Metin Yayını. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AYUçar  Uçar, E. (2009). Altun Yaruk Sudur V. Kitap. Berlin Koleksiyonundaki Fragmanların Transliterasyonu ve Transkripsiyonu Açıklamalar ve Dizin. (Yayımlanmamış doktora tezi).Ege Üniversitesi,
  4. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dünyası Araştırmaları Ana Bilim Dalı, Türk Lehçeleri Bilim Dalı. İzmir.
  5. Ariunbolor, B., Iashar, A. ve Natsag, L. (2008). Türkçe – Moğolca, Moğolca – Türkçe Sözlük. Ulaanbaatar: Empathy. BT I  Hazai, G. ve Zieme, P. (1970). Fragmente der uigurischen Version des ‘Jin’gangjing mit den Gâthâs des Meister Fu’. Nebst einem Anhang von T. Inokuchi, Berlin (Berliner Turfan-Texte I). Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: Oxford University Press. DKPAM  Elmalı, M. (2016). Daşakarmapathāvadānamālā, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. DLT  Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud - Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara:
  6. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  7. Gül, B. (2016). Moğolca İbni Mühennâ Lügati. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Huast  Özbay, B. (2019). Huastuanif: Manihaist Uygurların Tövbe Duası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. KB  Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig. İstanbul: Kabalcı Yayınları. KP  Hamilton, J. R. (2011). İyi ve Kötü Prens Öyküsü. (Çev. V. Köken). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Kuanşi  Tekin, Ş. (1993).
  8. Uygurca Metinler I, Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlâh). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.,