Dergiler / Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi / 2016 / Cilt: 0 - Sayı: 56

"GERİ" SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

AN EVALUATION ON THE ORIGIN OF THE WORD "GERİ"

Sayfa
767–774
Yayın Tarihi
2022-10-11
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Tekin ise sözcüğü *k?(arka, geri) sözcüğünün yönelme durum eki -rü almış biçimi olarak tahlil etmiştir.Bu çalışmada *k? (geri) ve kir-(girmek) köklerine dayandırılan "geri" sözcüğü, kendisiyle semantik ve fonetik bakımdan ilgili olduğu düşünülen "kendi" ve "beri" sözcükleriyle ilişkilendirilerek, sözcüğün asıl kökünün k ?b denkliği kapsamında eş değer görülen bi ?ke (ben) şahıs zamirlerine veya bu/be ?ke/ku (bu) işaret zamirlerine dayanıyor olduğu ispat edilmeye çalışılacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Arka, bir şeyin sonra gelen bölümü, art, alt taraf, ileri karşıtı; 2.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bir şeyin sona kalan bölümü; 4.
💡
Sonuç & Katkı:Tekin ise sözcüğü *k?(arka, geri) sözcüğünün yönelme durum eki -rü almış biçimi olarak tahlil etmiştir.Bu çalışmada *k? (geri) ve kir-(girmek) köklerine dayandırılan "geri" sözcüğü, kendisiyle semantik ve fonetik bakımdan ilgili olduğu düşünülen "kendi" ve "beri" sözcükleriyle ilişkilendirilerek, sözcüğün asıl kökünün k ?b denkliği kapsamında eş değer görülen bi ?ke (ben) şahıs zamirlerine veya bu/be ?ke/ku (bu) işaret zamirlerine dayanıyor olduğu ispat edilmeye çalışılacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2011 Verileri
⚙️Değişkenler:Alan Parametreleri

Özet

Türkçe Sözlük'te "1. Arka, bir şeyin sonra gelen bölümü, art, alt taraf, ileri karşıtı; 2. Son, sonuç; 3. Bir şeyin sona kalan bölümü; 4. Geçmiş, mazi; 5. Hayvanda boşaltım organının dışı; 6. Eksik gösteren saat; 7. Aptal, anlayışsız; 8. Benzerlerine ayak uydurup ilerleyememiş, gelişememiş; 9. Zarf olarak geriye doğru; 10. Ünlem olarak "Geri dön, geri git!" (TS, 2011, s. 934) anlamlarındaki bir söz olarak kullanılan "geri" sözcüğü, Türk dilinin en eski tarihîdönemlerinden itibaren "kirü, kerü, k?rü, kiri, gerü, geri, g?ri, girü, kirü vb.gibi" şekillerde kullanılan yaygın bir sözcüktür."Geri" sözcüğü Jean Deny tarafından üzerine yön gösterme hâli eki almış taş+garu (dışarı), il+gerü (ileri) vb.gibi sözcüklerle ilişkilendirilerek ge+ri (arka, geri) şeklinde açıklanmıştır. N. K. Dimitriyev ise "geri" sözcüğünün arka, son anlamına gelen "ked" sözcüğünün üzerine +ge yönelme hâl eki ve +rü yön gösterme ekinin getirilerek oluştuğunu savunur ked+ge+rü > geri (geri,arka, son). K. Grönbech, geri sözcüğünü kir-(eve girmek) fiilinin zarf-fiil şekliyle kir-ü (batıda) açıklar. Clauson, sözcüğün *ke (arka, arkaya doğru, geri) sözcüğüne -rü yön gösterme eki getirilerek oluştuğunu belirtir. Duran, sözcükle ilgili olarak bir"ki" köküne gidilebileceğini; fakat bu kökün hem isim hem de fiil kökü olabileceğini belirterek "ki-r-ü" ve "ki-rü" şekillerini verir. Tekin ise sözcüğü *k?(arka, geri) sözcüğünün yönelme durum eki -rü almış biçimi olarak tahlil etmiştir.Bu çalışmada *k? (geri) ve kir-(girmek) köklerine dayandırılan "geri" sözcüğü, kendisiyle semantik ve fonetik bakımdan ilgili olduğu düşünülen "kendi" ve "beri" sözcükleriyle ilişkilendirilerek, sözcüğün asıl kökünün k ?b denkliği kapsamında eş değer görülen bi ?ke (ben) şahıs zamirlerine veya bu/be ?ke/ku (bu) işaret zamirlerine dayanıyor olduğu ispat edilmeye çalışılacaktır.

Abstract

The word "geri", which has the following meanings according to Turkish Dictionary: 1. Back, part of a thing that comes after it, behind, opposite of forward; 2. End, result; 3. The last part of a thing; 4. Past; exterior of excretory organ of an animal; 6. Slow clock; 7. Stupid, dull; 8. undeveloped; 9. backward(adverb); 10. interjection (TD, 2011, s.934), has had widespread use through the historical dialects of Turkish with the variants of "kirü, kerü, k?rü, kiri, gerü, geri, g?ri, girü, kirü etc.".By Jean Deny, the root of the word "geri" is explained as ge+ri (back, behind) associeted with the words taş+garu (outside), il+gerü (forward) which has dative suffix -gArU. N.K. Dimitrev asserts that the word "geri" derived from the word "ked" having dative suffix +ge and directive +rü: ked+ge+rü > geri (back, behind). K. Grönbech explains it with the verb "kir-(as to get in the house)" having the gerindium -ü: kir-+ ü > kirü (west). Clauson thinks that "geri" is derived from *ke (back, backward) with the directive suffix +rü. Duran, underlining the possibility of the word to have both noun and verb root, suggests that the word "geri" can be originated from *ki: ki-r-ü and ki-rü. Tekin gives the root *k? (back, behind) and the dative suffix +rü as the component of the word.In this study, we will try tofind an answer to the root of the word "geri" by taking into considerdiration the words "kendi" (self) and "beri" (onward) which is thought to be semantically related to "geri"

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

YALÇIN, S. K. (2022). "GERİ" SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Cilt: 0 - Sayı: 56, 767–774. https://ajindex.com/articles/455381

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (25)

  1. Alimov, R. (2011). Eski Türkçe +GArU ve Kırgızcadaki kalıntısı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 8(4), 92-107.
  2. Alkaya, E. (2007). Kuzey grubu Türk lehçelerinde edatlar. Elazığ: Manas Yayıncılık. Bayram, B. (2007). Çuvaş Türkçesi-Türkiye Türkçesi sözlük. Konya: Tablet Yayınları.
  3. Buran, A. (1996). Anadolu ağızlarında isim çekim (hâl) ekleri. Ankara:
  4. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  5. Buran, A. ve Alkaya, E. (2014). Çağdaş Türk yazı dilleri 3 (kuzeybatı/Kıpçak grubu). Ankara:
  6. Akçağ Yayınları.
  7. Buran, A., Alkaya, E. ve Özeren, M. (2014). Çağdaş Türk yazı dilleri 4 (Kuzeydoğu grubu). Ankara:
  8. Akçağ Yayınları.
  9. Buran, A., Alkaya, E. ve Yalçın, S. K. (2014). Çağdaş Türk yazı dilleri 1 (Güneybatı/Oğuz grubu). Ankara:
  10. Akçağ Yayınları.
  11. Ceylan, E. (2002). Çuvaşça çok zamanlı morfoloji. Ankara:
  12. Grafiker Yayınları.
  13. Choı, H. W. (2010).
  14. Türkçe, Korece, Moğolca ve Mançu Tunguzcanın karşılaştırmalı ses ve biçim bilgisi. Ankara:
  15. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  16. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre thirteenth-century Turkish. London: Oxford University Press. Derleme sözlüğü II (B). (1993). Ankara:
  17. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  18. Duran, S. (1988). Türkçede cihet ve mekân gösteren ek ve sözler. TDAY-B, 1956, 1-110.
  19. Ergin, M. (1997). Türk dil bilgisi. İstanbul:
  20. Bayrak Yayınları.
  21. Grönbech, K. (2000). Türkçenin yapısı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  22. Levitskaya, L. S. (1976). İstoriçeskaya morfologiya Çuvaşskogo yazıka. Moskva: İzdatelstvo Nauka. Sevortyan, E. V. (1978). Etimologiçeskiy slovar Tyurskix yazıkov, obşetyurkskiye i mejtyurskie osnovı na bukvu "B". Moskva: İzdatelstvo Nauka. Sevortyan, E. V. (1980). Etimologiçeskiy slovar Tyurskih yazıkov, obşetyurkskiye i mejytyurskiye osnovı na bukvu "V, G, D". Moskva: İzdatelstvo Nauka. Sevortyan, E. V. (1997). Etimologiçeskiy slovar Tyurskih yazıkov, obşetyurkskiye i mejytyurskiye osnovı na bukvu "K, ?". Moskva: Yazıki Russkoy Kulturı. Starostin, S. A., Dybo, A. V. ve Mudrak, O. A. (2003). An etymological dictionary of Altaic languages. Leiden. Sultanzade, V. (2014). Zamir n'sinin kaynağı hakkında. Dil Araştırmaları, 15, 95-104.
  23. Tekin, T. (1995). Türk dillerinde birincil uzun ünlüler. İstanbul:
  24. Simurg Yayınları.
  25. Tekin, T. (2003). Orhun Türkçesi grameri. (Yay. Mehmet Ölmez). İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9. Tenişev, E. R. (1976). Stroy sarıg-yugurskogo yazıka. Moskva: İzdatel'stvo nauka. Tuna, O. N. (1997). Sümer ve Türk dillerinin tarihi ilgisi ile Türk dili'nin yaşı meselesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları