Dergiler / History Studies / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 4

Timurlu Ordusunda Silah ve Zırh: Teçhizat Kademe Düzeni Üzerine Bir İnceleme (1370–1447)

Arms and Armour in the Timurid Army: A Study of Equipment Hierarchy (1370–1447)

Tuba Tombuloğlu(Ankara Yıldırım Beyazıt University, Faculty of Humanities and Social Sciences, Department of History, Ankara, Turkey)0000-0001-8061-4480
Sayfa
1219–1248
Yayın Tarihi
2026-11-01
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Buluntular zırh kalitesinin merkezden sınıra doğru düştüğünü, minyatürler bu merkez-çevre ayrımının resimde yeniden kurulduğunu, Zafernâme’deki möçelka kayıtları ise teçhizatın rütbeye göre dağıtıldığını göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Timurlu ordusunda (1370–1447) silah ve zırh, yalnızca bir tedarik meselesi değil; askerî kademe düzenini ve devletin gücünü gözle görülür kılan bir işaret diliydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmanın dayanağı, birbirini doğrulayan üç kaynak grubudur: Semerkand (1988) ve Şahruhiye (2001) kazılarından çıkan buluntular; Zafernâme, Baysungur Şehnâmesi ve Hâtıfî Timurnâmesi yazmalarındaki minyatürler ve dönemin yazılı kaynakları.
💡
Sonuç & Katkı:Buluntular zırh kalitesinin merkezden sınıra doğru düştüğünü, minyatürler bu merkez-çevre ayrımının resimde yeniden kurulduğunu, Zafernâme’deki möçelka kayıtları ise teçhizatın rütbeye göre dağıtıldığını göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2001 Verileri
⚙️Değişkenler:Timurlular · Askerî Teçhizat · Zırh

Özet

Timurlu ordusunda (1370–1447) silah ve zırh, yalnızca bir tedarik meselesi değil; askerî kademe düzenini ve devletin gücünü gözle görülür kılan bir işaret diliydi. Çalışma, askerî tarihyazımında çoğu kez sıradan bir ayrıntı sayılan teçhizatın siyasal ve toplumsal boyutunu ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın dayanağı, birbirini doğrulayan üç kaynak grubudur: Semerkand (1988) ve Şahruhiye (2001) kazılarından çıkan buluntular; Zafernâme, Baysungur Şehnâmesi ve Hâtıfî Timurnâmesi yazmalarındaki minyatürler ve dönemin yazılı kaynakları. Buluntular zırh kalitesinin merkezden sınıra doğru düştüğünü, minyatürler bu merkez-çevre ayrımının resimde yeniden kurulduğunu, Zafernâme’deki möçelka kayıtları ise teçhizatın rütbeye göre dağıtıldığını göstermektedir. Celâyirli, Osmanlı ve Babürlü örnekleriyle yapılan karşılaştırma, bu düzenin yalnızca Timurlulara özgü olmadığını Türk devletlerinin ortak askerî geleneğinden geldiğini ve en düzenli hâline Timurlu çağında kavuştuğunu ortaya koymaktadır. Kısacası teçhizat, siyasal gücün gözle görülür bir belirtisidir.

Abstract

In the Timurid army (1370–1447), arms and armour were not merely a matter of logistics but a system of signs that made military hierarchy and state power visible. This article argues that military equipment, usually treated by historians as a merely technical matter, carried political and social meaning. Its argument rests on three mutually corroborating bodies of evidence: the archaeological finds from the excavations at Samarkand (1988) and Shahrukhiya (2001); the miniatures of the Zafarnama, the Shahnama of Baysunghur, and Hatifi’s Timurnama; and the written sources of the period. The archaeological record shows that the quality of armour declined from the centre toward the periphery; the miniatures reproduce this distinction visually; and the möchelke deeds attested in the Zafarnama reveal that equipment was allocated according to a rank-based institutional logic. Comparison with the Jalayirid, Ottoman, and Mughal systems shows that this logic was not peculiar to the Timurids but a structural feature of the military tradition shared by these Turkic states, one that reached its most systematic form under the Timurids. Equipment thus emerges as a material sign of political power.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tombuloğlu, T. (2026). Timurlu Ordusunda Silah ve Zırh: Teçhizat Kademe Düzeni Üzerine Bir İnceleme (1370–1447). History Studies, Cilt: 18 Sayı: 4, 1219–1248. https://doi.org/10.9737/historystudies.1853304

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (71)

  1. Bâbür, Gazi Zahîrüddîn Muhammed. Vekâyi: Bâbur’un Hâtıratı. Çeviren Reşit Rahmeti Arat. 2 cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1943-1946.
  2. Clavijo, Ruy Gonzáles de. Anadolu, Orta Asya ve Timur (Embajada a Tamorlán). Çeviren Ömer Rıza Doğrul. Sadeleştiren Kâmil Doruk. İstanbul: Ses Yayınları, 1993.
  3. Esedî-i Tûsî, Ebû Mansûr Ali b. Ahmed. Lugat-i Furs. Neşreden Abdürrahim Halhâlî. Tahran, 1319 hş. [1940].
  4. Fasîh Hâfî, Ahmed b. Celâleddîn Muhammed. Mücmel-i Fasîhî. Yayımlayan Muhsin Nâcî Nasrâbâdî. 3 cilt. Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1386 hş.
  5. Hâfız-ı Ebrû. Zübdetü’t-Tevârih-i Baysungurî. Yayımlayan Seyyid Kemal Hac Seyyid Cevâdî. 4 cilt. Tahran: İntişârât-ı Esâtîr, 1380 hş.
  6. Hâtıfî, Abdullah. Timûr Nâma. Editör A. S. U’sha’ (Ebû Hâşim Seyyid Yuşa). Madras University Islamic Series No. 19. Madras: Madras University Press, 1958.
  7. İbnü’l-Arabşah, Ahmed b. Muhammed. Acâibü’l-Makdûr fî Nevâib-i Timûr [Bozkırdan Gelen Bela]. Arapçadan Çeviren D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2012.
  8. Kaşgarlı, Mahmud. Divân-u Lûgati’t Türk. Çeviren Besim Atalay. Cilt 3. Ankara: TDK, 1943.
  9. Natanzî, Mu’îneddîn. Müntehabü’t-Tevârîh-i Mu’înî. Hazırlayan Parwin Istakhri. Tahran: Asatir Yayınları, 1383 [2004].
  10. Natanzî, Mu’îneddîn. Müntehabü’t-Tevârîh-i Mu’înî (İskender Anonimi). Çevirenler Ahmet Özturhan, Ahmet Korkmaz ve Fatih Bostancı. İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları, 2023.
  11. Sanjian, Avedis K. Colophons of Armenian Manuscripts, 1301-1480: A Source for Middle Eastern History. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1969.
  12. Vasıfî, Zeyneddin Mahmud. Beda’i’ü’l-Veka’i’. Tashih Aleksandr Boldırov. Cilt 2. Tahran: Büniyad-ı Ferheng-i İran, 1349/1970.
  13. Vassâf, Şihâbeddin Abdullah. Târîh-i Vassâf. Taş baskı. Bombay, 1853.
  14. Xac’ikyan, Levon S., derleyen. XIV Dari Hayeren Jeragreri Hishatakaranner [14. Yüzyıl Ermeni El Yazmaları Kolofonları]. Erivan: Ermeni SSR Bilimler Akademisi, 1950.
  15. Xac’ikyan, Levon S., derleyen. XV Dari Hayeren Jeragreri Hishatakaranner, Masn Arajin (1401-1450) [15. Yüzyıl Ermeni El Yazmaları Kolofonları, Birinci Kısım]. Erivan: Ermeni SSR Bilimler Akademisi, 1955.
  16. Yezdî, Şerefeddin Ali. Zafernâme. Çeviren D. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2019.
  17. Akademiya Nauk Respubliki Uzbekistan. İstoriya Uzbekistana: Epokha Amira Temura i Temuridov [Özbekistan Tarihi: Emîr Timur ve Timurlular Dönemi]. Taşkent: Fan, 2017.
  18. Akgün, Halil Can. Türk Mitolojisinde Kozmik Sembolizm, Arketipler, İnanç ve Ritüel. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2026.
  19. Alan Akbıyık, Hayrunnisa. “Timur’un Toktamış Üzerine Seferleri ve Altın Orda’nın Yıkılması Meselesi.” bilig, no. 27 (Güz 2003): 117-156.
  20. Alexander, David G. Islamic Arms and Armor in the Metropolitan Museum of Art. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2015.
  21. Andreasyan, Hrand D. “XIV ve XV. Yüzyıl Türk Tarihine Ait Ufak Kronolojiler ve Kolofonlar.” Tarih Enstitüsü Dergisi 3 (1973): 83-148.
  22. Aydın, Hilmi. Sultanların Silahları: Topkapı Sarayı Silah Koleksiyonu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
  23. Baevsky, S. I. “Srednevekovye slovari (farhangi): istochnik po istorii kul’tury Irana.” Ocherki istorii kul’tury srednevekovogo Irana: Pis’mennost’ i literatura içinde, 192-239. Moskva: Nauka, 1984.
  24. Belennitskiy, A. M. “O Poyavlenii i Rasprostranenii Ognestrel’nogo Oruzhiya v Sredney Azii i Irane v XIV-XVI Vekakh.” Izvestiya Tadzhikskogo Filiala AN SSSR, no. 15 (1949): 21-35. Yeniden basım: Istoriya i Kul’tura Tsentral’noy Azii v Drevnosti i Srednevekov’e içinde, 495-508. Sankt-Peterburg: RGPU im. A. I. Gertsena, 2019.
  25. Bobrov, L. A. “Chagatayskie i timuridskie pantsirnye narukav’ya posledney treti XIV – nachala XVI v. i ih derivaty.” Oriental Studies 16, no. 3 (2023): 464-482.
  26. Bobrov, L. A. “Voyenachalniki chagatayskoy armii amira Timura v Kondurchinskoy bitve 1391 g.” Tyurkologicheskiye issledovaniya 1, no. 3 (2018): 23-62.
  27. Bobrov, L. A. ve Yu. A. Filippovich. “Plastinchatye narukav’ya-harabchi XIV – serediny XV v. iz Shushenskogo rayona Krasnoyarskogo kraya.” Universum Humanitarium, no. 1 (2023): 99-120.
  28. Bobrov, L. A. ve K. S. Khaidakov. “«Timuridskaya» sablya iz Samarkanda.” Vestnik NGU. Seriya: Istoriya, filologiya 18, no. 5 (2019): 125-145.
  29. Bobrov, L. A. ve A. K. Kushkumbayev. “O nekotoryh osobennostyah konstruktsii i pokroya hulaguidskih, chagatayskih i timuridskih plastinchato-nashivnyh i plastinchato-klepanyh dospehov XIV-XV vv.” Oriental Studies 17, no. 1 (2024): 141-157.
  30. Bostancı, Fatih. “Timurlu Devleti’nde Ordu Pazarı.” Harp Tarihi Dergisi, no. 10 (Aralık 2024): 37-48.
  31. Bostancı, Fatih. Timurlu Devleti’nin İktisadî Yapısı. İstanbul: Efeakademi Yayınları, 2024.
  32. Buryakov, Yu. F. “Benaket-Shakhrukhiya, raskopki 2001 g.” Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane, 2001 içinde, 48-52. Taşkent: Narodnoe nasledie im. A. Kadyri, 2002.
  33. Duman, İbrahim. “Farsça Eserlerde Geçen Menzil Okçuluğu ile İlgili Bilgiler.” Doğu Araştırmaları 28 (2023/2): 21-36.
  34. Duman, İbrahim. “Şâhnâme’de Yer Alan Kılıç ve Hançer ile İlgili Kayıtlar.” Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, no. 37 (Güz 2022): 313-322.
  35. Duman, İbrahim. “Şâhnâme’de Yer Alan Mızrak, Balta ve Gürz ile İlgili Kayıtlar.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (SEMA), no. 7 (Aralık 2022): 37-48.
  36. Duman, İbrahim. “Şâhnâme’de Yer Alan Zırh, Miğfer ve Kalkan ile İlgili Kayıtlar.” USAD, no. 16 (2022): 163-176.
  37. Dvurechenskiy, O. V., A. A. Gladchenkov ve O. Yu. Aripdzhanov. “Shlem iz gorodishcha Shakhrukhiya.” Kratkie soobshcheniya Instituta arkheologii 259 (2020): 327-334.
  38. Dvurechenskiy, O. V., A. A. Gladchenkov, O. Yu. Aripdzhanov ve N. D. Dvurechenskaya. “Dospekh iz gorodishcha Shakhrukhiya.” Kratkie soobshcheniya Instituta arkheologii 263 (2021): 253-261.
  39. Elgood, Robert, editör. Islamic Arms and Armour. Londra: Scolar Press, 1979.
  40. Eralp, T. Nejat. Tarih Boyunca Türk Toplumunda Silâh Kavramı ve Osmanlı İmparatorluğunda Kullanılan Silâhlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1993.
  41. Ghiasian, Mohamad Reza. Lives of the Prophets: The Illustrations to Hafiz-i Abru’s “Assembly of Chronicles”. Studies in Persian Cultural History 16. Leiden; Boston: Brill, 2018.
  42. Gömeç, Saadettin. “Eski Türk Ordusunda Kullanılan Savaş Araçları.” Düşünce ve Tarih, yıl 10, no. 117 (Haziran 2024): 3-15.
  43. Ismailove, J. H. ve L. G. Levteyeva. History of the Military Art of Uzbekistan. Çeviren I. O. Maslovskaya. Taşkent: NMİU, 2013.
  44. İbrahimov, Telman. Vostoçnoye orujiye [Doğu Silahları]. Bakü: Şark-Garb, 2013.
  45. Korkmaz, Ahmet. Celâyirli Devleti’nde Ordu (1340-1411). İstanbul: Efe Akademik Yayıncılık, 2024.
  46. Korkmaz, Ahmet. “Emir Timur’un Ordusunda Silah Teknolojisi: Orduda Kullanılan Silahlar ve Silah Üretim Merkezleri (1370-1405).” Eski Çağlardan Günümüze Türk Savunma Sanayi Tarihi içinde, editörler Sefa Özkaya, M. Fatih Çalışır ve O. Cenk Aktaş, 27-47. İstanbul: Milli Savunma Üniversitesi Yayınları, 2024.
  47. Macit, Ensar. “Timurlu Devleti’nin Askerî Teşkilâtı.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 2012.
  48. Manz, Beatrice Forbes. “Military Manpower in Late Mongol and Timurid Iran.” Cahiers d’Asie centrale 3/4 (1997): 43-55.
  49. Manz, Beatrice Forbes. Timurlenk. Çeviren Zuhal Bilgin. İstanbul: Kronik Kitap, 2017.
  50. May, Timothy. Moğol Savaş Sanatı. Çeviren Mustafa Uyar. İstanbul: Kronik Kitap, 2023.
  51. Melville, Charles. “Visualising Tamerlane: History and Its Image.” Iran 57, no. 1 (2019): 83-106. https://doi.org/10.1080/05786967.2019.1578543.
  52. Moffat, Ralph. Medieval Arms and Armour: A Sourcebook. Volume II: 1400-1450. Woodbridge: Boydell Press, 2024.
  53. Moshtagh Khorasani, Manouchehr. “Linguistic Terms Describing Different Types of Armour in Persian Manuscripts.” Gladius 31 (2011): 149-188.
  54. Moshtagh Khorasani, Manouchehr ve Bede Dwyer. “Les armes et armures timourides.” La Revue de Téhéran Mensuel Culturel Iranien en Langue Française 175 (Bahar 2021): 14-21.
  55. Nicolle, David ve Angus McBride. The Age of Tamerlane. Londra: Osprey Publishing, 1990.
  56. Oman, C. W. C. Ok, Balta ve Mancınık: Ortaçağda Savaş Sanatı 378-1515. Çeviren İsmail Yavuz Alogan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
  57. Öngel, Hasan Basri. “Gelişim Sürecinde Erken İç Asya Türk Okçuluğu.” Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi 21, no. 2 (2001): 189-215.
  58. Özdal, Ahmet. Türklerin Savaş Sanatı: Aldatıcı Taktikler & Farklılaşan Stratejiler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2008.
  59. Özgüdenli, Osman G. ve İbrahim Duman. “Ortaçağ İslâm Dünyasında Bir Ok Mancınığı: Kuşkencîr.” Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 3, no. 1 (2016): 93-108.
  60. Papakhristu, O. A. “Dospekh voina iz tsitadeli Amira Temura.” Emîr Timur va uning davri tarikhining urganishiga bag’ishlangan xalqaro konferentsiya içinde, 148-153. Semerkand, 1996.
  61. Paydaş, Kazım ve Ahmet Korkmaz. “Kara-Koyunlu Devleti’nde Silah Teknolojisi: Orduda Kullanılan Silah ve Teçhizat.” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 3, no. 2 (2020): 442-450.
  62. Rahimova, Zukhra. “‘Troops Marched as the Rolling Thunder…’ (Military Costume of the Epoch of Timur and the Timurids).” San’at, no. 3-4 (2008). https://sanat.orexca.com/2008/2008-3/zukhra_rakhimova-4/.
  63. Sivrioğlu, Ulaş Töre. “Sâsânîlerde Askerî Teşkilat, Silah Teknolojisi ve Savaş Stratejileri.” Turkish Studies 8, no. 5 (2013): 675-703.
  64. Streusand, Douglas E. Ateşli Silahlar Çağında İslam İmparatorlukları: Osmanlılar, Safeviler, Babürlüler. Çeviren Bahar Fırat. İstanbul: Ufuk Yayınları, 2013.
  65. Taşağıl, Ahmet. “Türk Askerî Tarihinin Başlangıcı: Hun Ordusu.” Hunlar’dan Günümüze Türk Askerî Kültürü içinde, editör A. Sefa Özkaya, 142-152. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
  66. Tez, Zeki. Patlayıcı, Silah ve Savaş Tekniğinin Kültürel Tarihi. İstanbul: Doruk Yayınları, 2010.
  67. Tylecote, R. F. A History of Metallurgy. Londra: The Institute of Materials, 1992.
  68. Uyar, Mustafa. “Âdâb el-Harb ve el-Şecâ’a’ye Göre Hisar ve Kuşatma Geleneği.” AÜ DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi 25, no. 40 (2006): 215-224.
  69. Yıldız, Onur. Eski Türklerde Spor Kültürü. Ankara: Atayurt Yayınevi, 2023.
  70. Yıldız, Onur. “Türklerde Savaş Güreşi: Teke Tek Savaş.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 8, no. 17 (2026): 491-508.
  71. Ziyaeva, D. X., hazırlayan. Oʻzbekistonda harbiy ish tarixidan (Qadimgi davrdan hozirgacha). Toşkent: Sharq, 2012.