Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 39

Karahanlı ve Harezm Türkçesi Kur’an Tercümelerinde Eş Anlamlı Fiiller ve Eş Anlamlılık Süreçleri

Synonym Verbs and Synonymy Processes in Karakhanid and Khwarezm Turkish Qoran Translations

Yaşar Şimşek(Giresun Üniversitesi)0000-0003-4532-8467
Sayfa
17–34
Yayın Tarihi
2026-11-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İnceleme sonucunda Kur’an’ın XI. ve XIV. yüzyıllarda Doğu Türkçesine yapılan tercümelerinde fiillerde görülen farklılığının ana sebebinin eş anlamlılık olduğu anlaşılmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu makalede Karahanlı ve Harezm Türkçesi ile yazılan satırarası Kur’an tercümelerinde eş anlamlı fiiller tespit edilmiş ve tespit edilen fiillerin eş anlamlılık kazanma süreçleri incelenmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu makaleye konu olan fiillerin eş anlamlı olarak kabul edilmesinde, tercümelerde aynı sure/aynı ayette aynı Arapça kelimenin karşılığı olarak kullanılmaları ana ölçüt olarak belirlenmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:İnceleme sonucunda Kur’an’ın XI. ve XIV. yüzyıllarda Doğu Türkçesine yapılan tercümelerinde fiillerde görülen farklılığının ana sebebinin eş anlamlılık olduğu anlaşılmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Eş Anlam · Karahanlı Türkçesi · Harezm Türkçesi

Özet

Bu makalede Karahanlı ve Harezm Türkçesi ile yazılan satırarası Kur’an tercümelerinde eş anlamlı fiiller tespit edilmiş ve tespit edilen fiillerin eş anlamlılık kazanma süreçleri incelenmiştir. Bu makaleye konu olan fiillerin eş anlamlı olarak kabul edilmesinde, tercümelerde aynı sure/aynı ayette aynı Arapça kelimenin karşılığı olarak kullanılmaları ana ölçüt olarak belirlenmiştir. Tespit edilen fiillerin tarihî gelişme süreçleri, anlam alanları ve Karahanlı - Harezm Türkçesi eserlerindeki kullanım sıklıkları ile birlikte ele alınmıştır. İnceleme sonucunda Kur’an’ın XI. ve XIV. yüzyıllarda Doğu Türkçesine yapılan tercümelerinde fiillerde görülen farklılığının ana sebebinin eş anlamlılık olduğu anlaşılmaktadır.

Abstract

In this article, synonymous verbs were identified in interlinear Qoran translations written in Karakhanid and Khwarezm Turkish, whereby the processes of the identified verbs becoming synonymous were examined. The subject corpus of the study is limited to the Rylands, TİEM 73, Mashhad/293 and Hekimoğlu Manuscripts. In acknowledging the verbs in this article as synonyms, the main criterion was determined as their use as the equivalent of the same Arabic word in the same surah/same verse in translations. The historical development processes of the verbs identified were discussed along with their semantic fields and frequency of use in Karakhanid-Khwarezm Turkish works.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Şimşek, Y. (2026). Karahanlı ve Harezm Türkçesi Kur’an Tercümelerinde Eş Anlamlı Fiiller ve Eş Anlamlılık Süreçleri. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 39, 17–34. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1967946

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (56)

  1. AHANOV, Kaken (2013). Dil Biliminin Esasları (Akt. Murat Ceritoğlu). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  2. AKÇATAŞ, Ahmet ve ARI, Elif (2018). “Anlambiliminin Eş Anlamlılık Sorunu”. Avrasya Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 2/2: 60-84.
  3. AKSAN, Doğan (1971). “Kavram Alanı-Kelime Ailesi İlişkileri ve Türk Yazı Dilinin Eskiliği Üzerine”. TDAY-Belleten, 253-262.
  4. AKSAN, Doğan (1975). Eş Anlamlılık Sorunu ve Türk Yazı Dilinin Eskiliğinin Saptanmasında Eşanlamlılardan Yararlanma. I. Türk Dili Bilimsel Kurultayı (1972), (Ayrı basım). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 531-542.
  5. AKSAN, Doğan (1978). Anlambilimi ve Türk Anlambilimi (Ana Çizgileriyle). Ankara Üniversitesi.
  6. AKSAN, Doğan (1996). Türkçenin Sözvarlığı. Engin.
  7. AKSAN, Doğan (1999). Anlambilim, Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi. Engin.
  8. AKSAN, Doğan (2003). En Eski Türkçenin İzlerinde. Orhun ve Yenisey Yazıtları Üzerinde Sözcükbilim, Anlambilim ve Biçembilim İncelemelerinin Aydınlattığı Gerçekler. Bilgi Yayınevi.
  9. AKSAN, Doğan (2007). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  10. ARAT, Reşit Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III indeks. (Haz. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
  11. ARAT, Reşit Rahmeti (1992). Edib Ahmed b. Mahmud Yükneki Atebetü’l-Hakayık. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  12. ARSLAN EROL, Hülya (2008). Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam Değişmeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  13. ATA, Aysu (2013). Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’ân Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  14. ATA, Aysu (2019). Rabguzi Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  15. ATMACA, Emine (2016). Eski Oğuz Türkçesinden Günümüze Türkiye Türkçesine Söz Varlığı ve Anlam Olayları. Konya: Palet.
  16. AYDIN, Erhan (2011). Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya: Kömen.
  17. AYDIN, Erhan (2015). Yenisey Yazıtları. Konya: Kömen.
  18. AYDIN, Erhan (2022). Eski Türklerde Gündelik Hayat. İstanbul: Kronik Kitap.
  19. CLAUSON, Gerhard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford.
  20. CRUSE, David Alan (1986). Lexical Semantics. Cambridge University.
  21. DOĞAN, Nuh (2011). “Türkiye Türkçesi Fiillerinde Eş Anlamlılık”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4/19: 78-88.
  22. ELMALI, Murat (2009). Dašakarmapathaavadānamālā Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin-Tıpkıbasım. Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
  23. ERCİLASUN, Ahmet Bican (2016). Türk Kağanlığı ve Türk Bengü Taşları. İstanbul: Dergâh.
  24. ERCİLASUN, Ahmet Bican; AKKOYUNLU, Ziyat (2014). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş - Metin - Çeviri- Notlar - Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  25. ERDEM, Melek (2004). “Oğuz Grubu Türk Lehçelerinde Eş Anlamlılık (Synonymy)”. Zeynep Korkmaz Armağanı. Ankara: Türk Dil Kurumu, 147-162.
  26. GOODMAN, Nelson (1952). “On Likeness of Meaning”. (Edt. E. Le Pore), Semantics and the Philosophy Of Language. Urbana: University of Illinois Press, 67-76.
  27. GÜNAY, Doğan (2018). Sözcükbilime Giriş. İstanbul: Papatya Bilim.
  28. Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 01.08.2024).
  29. HACIEMİNOĞLU, Necmettin (2000). Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  30. HASİRİZÂDE ELİF EFENDİ, En-nûru’l-furkân fî şerhi lugati’l-Kur’ân Kur’ân Lügati. (Haz. M. Koç ve E. Tanrıverdi), 2 Cilt. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
  31. HATİPOĞLU, Vecihe (1970). “Eş Anlamlı Sözcükler Var mıdır?”. Türk Dili Dergisi, 23/229: 9-10.
  32. KARAAĞAÇ, Günay (2013). Anlam (Anlam Bilimi ve İletişim). İstanbul: Kesit.
  33. KAYA, Ceval (1994). Uygurca Altun Yaruk Giriş, Metin ve Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  34. KIRAN, Zeynel ve KIRAN, Ayşe (2006). Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin.
  35. KORKMAZ, Zeynep (2019). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  36. KÖK, Abdullah (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’ân Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2), Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
  37. Kur’ân-ı Kerîm Meali (2006). Diyanet İşleri Başkanlığı.
  38. LYONS, Jhon (1977; 1995). Semantics I, II. Cambridge University Press.
  39. MURPHY, M. Lynne (2003). Semantic Relations and the Lexicon. Cambridge University Press.
  40. MURPHY, M. Lynne (2006). Synonymy. Encyclopedia of Language and Linguistics Elsevier Social Sciences, 366-367.
  41. MURPHY, M. Lynne (2010). Lexical Meaning. Cambridge University Press.
  42. Rağıb El-İsfahanî, Müfredât, Müfredât Kur’ân Kavramları Sözlüğü. (Çev. Prof. Dr. Abdulbaki Güneş - Yrd. Doç. Dr. Mehmet Yolcu). Çıra, 2012.
  43. Nehcü’l-ferādis uştmahlarnıng açuq yolı (Cennetlerin açık yolu), Mahmūd bin ‘Ali. (2014). (Tıpkıbasım ve Çeviri yazı: János Eckmann; Yayımlayanlar: Semih Tezcan – Hamza Zülfikar; Dizin-Sözlük: Aysu Ata), (Birleştirilmiş Baskı), Ankara: Türk Dil Kurumu.
  44. ÖZÇAMKAN AYAZ, Gülşen (2023). Zemahşeri Mukaddimetü’l-edeb Paris ve Yozgat Nüshaları (Giriş - Metin - Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu.
  45. PALMER, Frank Robert (1976; 1981). Semantics (2nd edn.). Cambridge University Press.
  46. PİLTEN, Şahru (2008). Türkçede Eş Anlamlılık. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
  47. QUINE, W. Villard O. (1951). “Two Dogmas of Empiricism”. Philosophical Review, 60: 20-43.
  48. SAĞOL, Gülden (1993-1999) An Inter-Linear Translation of the Qur’an into Khwarazm Turkish. introduction, text, glossary and facsimile. Part I: introduction and text, Harvard, 1993, XL - 369 s.; Part II: glossary. Harvard, 1995, XXIII - 310 s., Part III: facsimile of the MS Süleymaniye Library Hekimoğlu Ali Paşa No. 2; Section One: 1b-300b. Harvard, 1996, 229 s.; Section Two: 301a-587b. Harvard, 1996, s. 303-594.
  49. ŞİMŞEK, Yaşar (2019). Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.] Giriş-Metin-Dizin). 2 Cilt. Ankara: Akçağ.
  50. ŞİRİN, Hatice (2020). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  51. TOPARLI, Recep; ARGUNŞAH, Mustafa (2014). İslâm Mu’înü’l-mürîd. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  52. ÜNLÜ, Suat (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’ân Tercümesi (TİEM 73 235v/3-450r/7), Giriş-Metin-İnceleme-Analitik Dizin. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
  53. ÜNLÜ, Suat (2018). Karahanlı Türkçesi İlk Türkçe Satır-Altı Transkribeli Kur’ân Tercümesi TİEM 73 (8 Cilt). Konya Selçuklu Belediyesi.
  54. VARDAR, Berke (2007). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual.
  55. WILKENS, Jens (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen Altuigurisch - Deutsch - Türkisch. Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
  56. YAMAN, Hanife (2022). Anadolu Ağızlarında Eş Anlamlı ve Yakın Anlamlı Sözcükler. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.