KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Baberti / 2026 / Sayı: 23

Tefsir Muhâkemelerinde Cedel ve Münâzara Yöntemleri: Yahyâ eş-Şâvî’nin el-Muhâkeme’si Örneği

The Methods of Dialectics and Argumentation in Tafsīr Muhākamas: The Case of Yaḥyā al-Shāwī’s al-Muhākama

Sultan Ümmügülsüm Gündüzalp(ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0609-0663
Dergi
Baberti
Sayfa
80–104
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Şâvî, kullandığı bu yöntemlerle tartışmanın taraflarının delillerini incelemiş ve bu incelemelerden hareketle hükümde bulunmuştur.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bir görüşü savunmak veya karşıt görüşleri reddetmek üzere kullanılan cedel yöntemi klasik metinlerde çeşitli işlevselliklerle yer almıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmada, yoğun tartışma içeriğinden dolayı muhâkeme türü tercih edilmiş ve bu tartışma içeriğinin muhâkeme türünün yöntemsel yapısına olan etkisinin gösterilmesi amaçlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Şâvî, kullandığı bu yöntemlerle tartışmanın taraflarının delillerini incelemiş ve bu incelemelerden hareketle hükümde bulunmuştur.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tefsir · Yahyâ eş-Şâvî · Muhâkeme

Özet

Bir görüşü savunmak veya karşıt görüşleri reddetmek üzere kullanılan cedel yöntemi klasik metinlerde çeşitli işlevselliklerle yer almıştır. Bu çalışmanın konusu, cedelin tefsir literatürü kapsamında muhâkeme olarak anılan türdeki kullanımıdır. Çalışmada, yoğun tartışma içeriğinden dolayı muhâkeme türü tercih edilmiş ve bu tartışma içeriğinin muhâkeme türünün yöntemsel yapısına olan etkisinin gösterilmesi amaçlanmıştır. Bunu yaparken 11./17. asır Cezayir coğrafyasında yetişen ve ilmî faaliyetlerini Mısır, Şam, İstanbul ve Hicaz gibi bölgelerde sürdüren Yahyâ eş-Şâvî’nin (öl. 1096/1685) el-Muhâkeme beyne’l-müfessirîn adlı eseri incelenmiştir. Şâvî’nin el-Muhâkeme’si, Ebû Hayyân’ın (öl. 745/1344) el-Bahru’l-muhît’inde özellikle Zemahşerî (öl. 538/1144) ve İbn Atıyye’ye (öl. 541/1147) yönelttiği eleştirileri değerlendiren bir metin olması dolayısıyla itiraz ve itirazlara yöneltilen cevaplar açısından zengindir. Bu muhâkemelerin içerik ve betimsel analiz yöntemleriyle incelenmesi sonucunda Şâvî’nin söz konusu itirazları birçok açıdan değerlendirdiği ve bunların geçerliliğine dair hükümde bulunduğu görülmüştür. Neticede cedel yönteminin, tefsir literatürü kapsamındaki muhâkeme türü eserlerin ayrılmaz parçası niteliğinde olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Şâvî, kullandığı bu yöntemlerle tartışmanın taraflarının delillerini incelemiş ve bu incelemelerden hareketle hükümde bulunmuştur.

Abstract

The jadal (dialectic) method, used to defend a viewpoint or refute opposing views, has appeared with various functions in classical texts. The subject of this study is the use of the jadal in the muḥākama (adjudication) genre within tafsīr literature. In this study, the muḥākama genre was chosen due to its intensive argumentative content, and it was aimed to demonstrate the effect of this debate content on the methodological structure of the muḥākama genre. To achieve this, alMuḥākama bayna al-mufassirīn by Yaḥyā al-Shāwī -who was raised in the 11th/17th century Algeria and continued his scholarly activities in regions like Egypt, Damascus, Istanbul, and the Ḥijāzwas examined. Since al-Shāwī’s al-Muḥākama evaluates Abū Ḥayyān’s criticisms in al-Baḥr almuḥīṭ directed particularly at al-Zamakhsharī and Ibn ‘Aṭiyya, it is rich in terms of objections and responses. As a result of examining these adjudications through content and descriptive analysis methods, it was observed that al-Shāwī investigated the objections from multiple perspectives and reached judgments regarding their validity. Ultimately, it has been concluded that jadal method is an inseparable part of the muḥākama genre within tafsīr literature. With these methods al-Shāwī examined the evidence of the disputing parties and made judgments based on these examinations.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Gündüzalp, S. Ü. (2026). Tefsir Muhâkemelerinde Cedel ve Münâzara Yöntemleri: Yahyâ eş-Şâvî’nin el-Muhâkeme’si Örneği. Baberti, Sayı: 23, 80–104. https://doi.org/10.47098/babertidergisi.1936376

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (53)

  1. Besker, Muhammed. A’lâmu’l-fikri’l-Cezâirî min hilâli âsârihim el-mahtûta ve’lmatbûa. 2 Cilt. Cezayir: Daru Kerdâde, 2015.
  2. Bilik, Abdurrahim. Fıkhın Bir Alt Disiplini Olarak İlmu’l-Hilaf. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
  3. Bilik, Abdurrahim. “İllete Yöneltilen İtirazlar Konusu Üzerinden Serahsî’nin Fıkıh Usulü Eserinde Cedel Yöntemlerinin Kullanımı”. Orta Asyalı Bir Alim ve Bir Dünya Hukukçusu Serahsî. ed. Mürteza Bedir. 281-299. Ankara: ilâhiyât, 2023.
  4. Bilik, Abdurrahim. “Osmanlı Fıkıh Usulü Eserlerinde Cedel Yöntemi ve Hilaf Mesailinin Etkisi: Molla Hüsrev Örneği”. Osmanlı’da İlm-i Mantık ve Münazara. ed. Mehmet Özturan vd. 587-611. İstanbul: İsar Yayınları, 2022.
  5. Boulmali, Nadir. “el-İmâm Yahyâ eş-Şâvî el-Cezâirî ve cühûduhu’lluğaviyyetü fî ilmi usûli’n-nahv min hilâli kitâbihi İrtikâu’s-siyâde lihadrati Şehzâde (1096/1685)”. Osmanlı’da Ulûm-i Arabiyye. ed. Ali Bulut vd. 163-177. İstanbul: İSAR, 2021.
  6. Boyalık, Mehmet Taha. el-Keşşâf Literatürü Zemahşerî’nin Tefsir Klasiğinin Etki Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2019.
  7. Ceylan, Hadi Ensar. “Erken Dönem Osmanlı’da Burhâneddin en-Nesefî İzinde Bir Âdâbü’l-bahs Şarihi: Muhsin b. İdrîs el-Beypazarî”. Osmanlı’da İlm-i Mantık ve Münazara. ed. Mehmet Özturan vd. 303- 320. İstanbul: İsar Yayınları, 2022.
  8. Çelebi, Kâtib. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. thk. Şerefettin Yaltkaya- Kilisli Rifat Bilge. 2 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâsi’lArabî, ts.
  9. Çelik, Muhammet. “Âdâbu’l-bahs ve’l-Munâzaranın Kaynağı ve Eserleri (14- 20. yy.)”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 5/2 (2022), 207- 249. https://doi.org/https://doi.org/10.5281/zenodo.7400779
  10. Çınar, Bayram. “İslam Kelamcılarının Araştırma Yöntemleri”. Apjir 5/3 (2021), 395-419. https://doi.org/https://doi.org/10.52115/apjir.972614
  11. Demirbaş, Servet. “Kur’ân Yorumunda Sebr ve Taksim Yöntemi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (2022), 431-454. https://doi.org/https://doi.org/10.31121/tader.1066872
  12. Doğan, Hüseyin. “İslâm Düşüncesinde Bir Tartışma Metodolojisi Olarak Cedel”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/24 (2011), 157- 174. https://doi.org/https://doi.org/10.17335/suifd.59717
  13. Doğan, Hüseyin. “İslâm Kelâmcılarına Göre Cedel Yönteminin Uygulama Alanı ve Pratikteki Yansımaları”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2017), 67-96. https://doi.org/https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.295279
  14. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed. el-Bahru’l-muhît. thk. Mâhir Habbûş. 22 Cilt. Beyrut: Daru’r-risâleti’l-âlemiyye, 2015.
  15. Emiroğlu, İbrahim. “Cedel Nedir?” Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 12 (1999), 17-37.
  16. Emiroğlu, İbrahim. “Cedelin İşleyişi ve Değeri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 13-14 (2001), 9-33.
  17. Gelenbevî, İsmail. İslâmî İlimler Geleneğinde Tartışma Usûlü (Âdâb’ul-bahs ve’lmünâzara). çev. Talha Alp. Yasin Yayınevi, ts.
  18. İbn Atıyye, Ebû Muhammed. el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz. thk. Abdusselâm Abduşşâfî Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l- İlmiyye, 2001.
  19. İbn Mektûm. ed-Dürrü’l-lakît. Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 47, 1a- 151b.
  20. Karabela, Mehmet Kadri. The Development of Dialectic and Argumentation Theory in Post-classical Islamic Intellectual History. Montreal: McGill University Institute of Islamic Studies, Doktora Tezi, 2010.
  21. Kaya, Hacı. “Mantık Biliminin İmkanlarıyla İnşa Edilen Bilimsel Tartışma Yöntemi: Münâzara İlmi ya da Âdâbu’l-bahs”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2017), 69-114.
  22. Kaya, Mehmet. Endülüs Tefsir Geleneğinde Eleştiri Bahru’l-Muhît Örneği. Ankara: Fecr Yayınları, 2. Basım, 2021.
  23. Kaya, Mesut. “İslâm İlimler Tarihinde Muhâkemât Geleneği: Tefsir Hâşiyeleri Merkezli Bir Deneme”. İslâm Araştırmaları Dergisi 33 (2015), 1-37.
  24. Kaya, Mesut. Tefsir Geleneğinde el-Keşşâf Şerh ve Hâşiyeleri Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: İfav yayınları, 2019.
  25. Kettânî, Abdülhay b. Abdülkebîr el-. Fihrisü’l-fehâris ve’l-esbât ve mu’cemü’lme’âcim ve’l-meşyehât ve’l-müselselât. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Daru’lGarbi’l-İslâmî, 1982.
  26. Mert, Hasan Basri. Nahiv İlminde Cedel (Radî el-Esterâbâdî Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
  27. Mert, Hasan Basrî. “Nahivde Kıyasa İtirazın Bir Yolu Olarak Nakz: Teorik Çerçeve ve Uygulama Örnekleri”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025), 216-239. https://doi.org/https://doi.org/10.17859/pauifd.1775672
  28. Mert, Hasan Basrî. “Nahvî Tanımlarda Münazara: Birgivî’nin Kelime Tanımı Örneği”. Osmanlı’da İlm-i Mantık ve Münazara. ed. Mehmet Özturan vd. 613-635. İstanbul: İsar Yayınları, 2022.
  29. Miller, Larry Benjamin. Islamic Disputation Theory The Uses & Rules of Argument in Medieval Islam. Springer, 2020.
  30. Muhibbî, Muhammed Emin. Hulâsatü’l-eser fî a’yani’l-karni’l-hadi aşer. 4 Cilt. Mısır: el-Matbaatü’l-Vehbiyye, 1868.
  31. Muhibbî, Muhammed Emin. Nefhatü’r-reyhâne ve raşhatü tılâi’l-hâne. thk. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. 6 Cilt. Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuh, 1969.
  32. Nüveyhiz, Adil. Mu’cemu Alâmi’l-Cezâir min sadri’l-İslâm hatta’l-asri’l-hazır. Beyrut: Müessesetü Nüveyhiz, 1980.
  33. Özen, Şükrü. “Hilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/527-538. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
  34. Özen, Şükrü. “İlm-i Hilâf Yahut Fukahâ Metoduna Göre Cedel Hakkında Klasik Bir Metin: Menşe’ü’n-Nazar”. Makâlât 2 (1999).
  35. Özturan, Mehmet. “Neyi, Nasıl Tartışabilirim? Îcî’de Tartışma Mantığı”. İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüdin el-Îcî. ed. Eşref Altaş. 187-227. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2017.
  36. Pehlivan, Necmettin - Ceylan, Hadi Ensar. “Ādābu’l-Baḥs̱Devrimine Doğru Son Evrim: Burhanuddīn en-Nesefī’nin el-Fuṣūl’ü”. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 56/2 (2015), 1-75. https://doi.org/https://doi.org/10.1501/ilhfak_0000001434
  37. Sadullah, Ebu’l-Kâsım. Tarihu’l-Cezâir es-Sekâfî. 10 Cilt. Beyrut: Daru’l-Garbi’l- İslâmî, 1998.
  38. Saleh, Walid A. “The Gloss as Intellectual History: The Ḥāshiyahs on alKashshāf”. Oriens 41 (2013), 217-259. https://doi.org/https://doi.org/10.1163/18778372-13413402
  39. Süyûtî, Celâleddin es-. Nevâhidü’l-ebkâr ve şevâridü’l-efkâr. thk. Ahmed Hâc Muhammed Osman. 3 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-kurâ, 1424.
  40. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkemât beyne Ebî Hayyân ve İbni Atıyye ve’z-Zemahşerî. thk. Muhammed Osman. 2 Cilt. Lübnan: Daru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2009.
  41. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkemât beyne Ebî Hayyân ve İbni Atıyye ve’z-Zemahşerî. Mısır: El-Mektebetü’z-Zâhiriyye, 26641, 1a-315a.
  42. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkemât beyne Ebî Hayyân ve’z-Zemahşerî. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 189, 1a-359b.
  43. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkeme beyne Ebî Hayyân ve İbn Atıyye ve’z-Zemahşerî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 259, 1a-406a.
  44. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkeme beyne’l-müfessirîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 309, 1a-275a.
  45. Şâvî, Yahyâ eş-. el-Muhâkeme beyne’l-müfessirîn Ebî Hayyân ve İbn Atıyye ve Mahmûd ez-Zemahşerî. haz. Nâcî b. Muhammed. Suudi Arabistan: elCâmiatü’l-İslâmiyye, Doktora Tezi, 1420.
  46. Şerâbî, Sâlim. “en-Nazmu’n-nahvî ’inde Yahyâ eş-Şâvî el-Milyânî (t. 1096 h.) min hilâl mahtûtâtihi”. Mecelletü’l-bühûsi’l-ilmiyye ve’d-dirâsâti’l- İslâmiyye 16/1 (2024), 201-230.
  47. Ünal, Şengül. Fahreddin Er.Razi Tefsirinde Cedel Yöntemi. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
  48. Ünver, Ahmet Numan. “Cedelin Fıkıh İlminde Kullanımı: Kudûrî ve Ebu’tTayyib Arasındaki Bir Münâzara Bağlamında”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/39 (2019), 67-91. https://doi.org/https://doi.org/10.17335/sakaifd.544198
  49. Ünver, Ahmet Numan. Fıkıh İlminde Cedel Yönteminin Kullanımı (Ebû İshak eş- Şîrâzî Örneği). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
  50. Yavuz, Yusuf Şevki. “Cedel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/208- 210. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
  51. Yavuz, Yusuf Şevki. “Münâzara”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/576-577. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
  52. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer ez-. el-Keşşâf ʿan hakāikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd- Ali Muhammed Muavvaz. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-ʿUbeykân, 1998.
  53. Zeyyân, İsmail. eş-Şeyh Yahyâ eş-Şâvî en-Nailî (1030-1096 h) Hayâtuhu ve Esfâruhu ve Şey’un min Âsârih. Cezayir: Dâru Hayâl, 2022.