Dergiler / Baberti / 2026 / Sayı: 23

İhtilâfü’l-Mezâhib Bağlamında Süyûtî’de Mezhep İhtilâfı, Mezhep Değiştirme ve Mezhep Aidiyeti

Madhhab Disagreement, Conversion, and Affiliation in al-Suyūtī in the Context of Ikhtilāf al-Madhāhib

Şükrü Ayran(BİTLİS EREN ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ)0000-0002-0129-0973
Dergi
Baberti
Sayfa
45–79
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak çalışma, ihtilâf literatürünü mezhep teorisi ve din-mezhep ilişkisi bağlamında yeniden değerlendirmeyi önermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışmanın temel problemi, mezhepler arası ihtilâfın klasik İslâm düşüncesinde hangi teorik zeminde anlamlandırıldığı ve bu bağlamda mezhep aidiyeti ile mezhep değiştirmenin nasıl temellendirildiğini, Celâleddîn es-Süyûtî’nin (911/1505) Cezîlü’l-mevâhib fî ihtilâfi’l-mezâhib’i üzerinden açıklığa kavuşturulmasıdır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Makale, Süyûtî’nin mezhepler arası farklılıkları yalnızca tarihsel bir veri olarak sunmadığını; aksine bu farklılıkları Ehl-i hadis merkezli epistemoloji, Şâfiî usûl anlayışı ve tasavvufî ontolojiyle ilişkilendirerek bütüncül bir mezhep teorisi kurduğunu ortaya koymaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak çalışma, ihtilâf literatürünü mezhep teorisi ve din-mezhep ilişkisi bağlamında yeniden değerlendirmeyi önermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İslam Hukuku · İhtilâf · Mezhep

Özet

Bu çalışmanın temel problemi, mezhepler arası ihtilâfın klasik İslâm düşüncesinde hangi teorik zeminde anlamlandırıldığı ve bu bağlamda mezhep aidiyeti ile mezhep değiştirmenin nasıl temellendirildiğini, Celâleddîn es-Süyûtî’nin (911/1505) Cezîlü’l-mevâhib fî ihtilâfi’l-mezâhib’i üzerinden açıklığa kavuşturulmasıdır. Makale, Süyûtî’nin mezhepler arası farklılıkları yalnızca tarihsel bir veri olarak sunmadığını; aksine bu farklılıkları Ehl-i hadis merkezli epistemoloji, Şâfiî usûl anlayışı ve tasavvufî ontolojiyle ilişkilendirerek bütüncül bir mezhep teorisi kurduğunu ortaya koymaktadır. Eserin başına yerleştirilen “ashâbı yıldızlara benzeten” rivayet, meseleye yaklaşım ve telifte metodolojik bir ilke olarak kullanılmış; daha sonraları ortaya çıkan mezheplerin ve yaşanan ihtilâfın meşruiyeti sahâbe mirasının tabiî bir uzantısı şeklinde temellendirilmiştir. Tek din-birden çok mezhep problemi, “Hakîkat-i Muhammediyye” çerçevesinde vahdet-i vücutçu bir perspektifle çözüme kavuşturulmuştur. Bu çerçevede mezhepler, ilâhî hakikatin farklı ictihadî yorumları olarak konumlandırılmıştır. Mezhepler arası farklılıklar ise, dinî hakikatin parçalanması değil, meşru yorum çeşitliliği olarak değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, ihtilâfı epistemolojik bir çoğulculuk görmüş, mezhep aidiyetini vurgulamış, keyfî mezhep değiştirmeye karşı çıkmış ve mezhep değiştirmeye belli şartlarda olumlu bakmıştır. Çalışmada metin tahlili, kavramsal çözümleme ve karşılaştırmalı okuma yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Eserde yer alan veriler tümevarımcı bir yaklaşımla değerlendirilmiş ve buradan hareketle Süyûtî’nin mezhep teorisi sistematik biçimde yeniden kurulmuştur. Sonuç olarak çalışma, ihtilâf literatürünü mezhep teorisi ve din-mezhep ilişkisi bağlamında yeniden değerlendirmeyi önermektedir.

Abstract

The fundamental problem of this study is to clarify, through Jalal al-Din al-Suyuti’s (911/1505) “Jazil al-Mawahib fi Ikhtilaf al-Mazahib”, how inter-sectarian differences are understood within the theoretical framework of classical Islamic thought, and how sectarian affiliation and changing sects are grounded in this context. The article demonstrates that Suyuti did not present intersectarian differences merely as historical data; rather, he constructed a holistic theory of sects by relating these differences to an epistemology centered on the Ahl al-Hadith, the Shafiʿi methodology, and Sufi ontology. The narration at the beginning of the work, which likens the Companions to stars, is used as a methodological principle in approaching and compiling the work. The legitimacy of the sects that emerged later and the resulting disagreements was grounded in the natural extension of the legacy of the Companions. The problem of one religion versus multiple sects was resolved within the framework of “The Muhammadan Truth” from a perspective based on the doctrine of oneness of existence (wahdat al-wujud). In this framework, sects were positioned as different interpretations of divine truth through ijtihad (legal reasoning). Differences between sects were not considered a fragmentation of religious truth, but rather a legitimate variety of interpretations. This approach viewed disagreement as epistemological pluralism, emphasized sectarian affiliation, opposed arbitrary sectarian conversion, and viewed sectarian conversion positively under certain conditions. The study employed a combination of textual analysis, conceptual analysis, and comparative reading methods. The data presented in the work were evaluated using an inductive approach, and from this perspective, Suyuti’s theory of sects was systematically reconstructed. In conclusion, this study proposes a reassessment of the literature on sectarianism within the context of sectarian theory and the relationship between religion and sect.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ayran, Ş. (2026). İhtilâfü’l-Mezâhib Bağlamında Süyûtî’de Mezhep İhtilâfı, Mezhep Değiştirme ve Mezhep Aidiyeti. Baberti, Sayı: 23, 45–79. https://doi.org/10.47098/babertidergisi.1913100

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (48)

  1. Âmidî, Ali b. Muhammed el-. el-İhkâm fî usûli’l-fıkh. 4 Cilt. Suud-i Arabistan: Dâru’s-Samî’î, 2003.
  2. Apaydın, H. Yunus. “Nasları Anlamada Yetki ve Yöntem Sorunu (Genel Bir Tasvir)”. Marife 1 (2002).
  3. Apaydın, H. Yunus. “Sahâbî Kavli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/500-504. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
  4. Apaydın, Yunus. “Sahabi Sözünün Hukuki Değeri”. Erciyes Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4 (1990), 323-353.
  5. Bayrak, Feyzullah. Süyûtî’nin Hadis Şerhçiliği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
  6. Buhârî, Muhammed b. İsmail el-. el-Câmiu’s-Sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Begâ. 7 Cilt. Dımeşk: Dâru İbn Kesîr, 1993.
  7. Cengiz, Mehmet. İslâm Hukuku Usûlünde Beyân Teorisi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
  8. Cessâs, Ebu Bekir Ahmed b. Ali er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1994.
  9. Cüveynî, İmâmü’l-Harameyn Ebu’l-Me’âlî Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-. Kitâbü’t-telhîs fî usûli’l-fıkh. 3 Cilt. Suud-i Arabistan: Mektebetü Dâru’l-Bâz, 1996.
  10. Cüveynî, İmâmülharameyn Ebu’l-Me’âlî Abülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf el-. el-Burhân fî usûli’l-fıkh. 2 Cilt. Davha: y.y., 1399.
  11. Çakın, Kamil. “Teşbih ve Tecsim Karşısında Bir Hadisçi: Celâluddin es-Suyûtî”. Dini Araştırmalar 4/10 (2001), 7-16.
  12. Çetintaş, Recep. “Hanefî Mezhebinde Sahâbe Kavlinin Hüccet Değeri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/32 (2017), 607-641.
  13. Daşdemir, Ebubekir. “Cessâs’ın Şâfiî’nin Beyân Anlayışına Yönelik Eleştirileri”. Bilimname 37/1 (2019), 1085-1116.
  14. Demirci, Mehmet. “Hakîkat-i Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/179-180. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
  15. Demirli, Ekrem. “Vahdet-i Vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/431-435. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
  16. Duman, Soner. “İmam Gazzâlî’nin Maslahat Düşüncesine Katkıları”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 18 (2011).
  17. Ergin, Burak. Memlüklerden Osmanlılara Fıkıhta Çoğulculuk Mezhebe Bağlılık ve Telfik. İstanbul: Timaş Akademi, 2024.
  18. Fahruddîn er-Râzî, Muhammed b. Ömer b. el-Huseyn. el-Mahsûl fî ilmi usûli’lfıkh. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
  19. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. el-Menhûl min ta’lîkâti’lusûl. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, ts.
  20. Gazzâlî, Ebu Hâmid Muhammed b. Muhammed el-. el-Mustasfâ min ilmi’lusûl. 4 Cilt. Suud-i Arabistan: İslâm Üniversitesi Şeriat Fakültesi, ts.
  21. Gül, Halim. “Celâleddîn Suyûtî ve el-Hâvî Li’l-Fetâvâ İsimli Eserindeki Tasavvufla İlgili Fetvaları”. İslâmî Araştırmalar 24/1 (2013), 39-55.
  22. Hallâf, Abdulvvahhâb. Usûlü’l-fıkh. Kahire: Mektebetü’t-Da’ve el-İslâmiyye, ts. Hammûde, Tâhir Süleymân. Celâlüddîn es-Suyûtî asruhû ve hayâtühû ve âsâruhû ve cuhûduhû fi’d-dersi’l-lügavî. Beyrut: Müesesetü’r-Risâle, 1989.
  23. Hazar, Fatma. “Tahâvî’nin Sahâbî Kavli Anlayışı ve Sünnetle Münasebeti”. Dini Araştırmalar 24/61 (2021), 489-517.
  24. İbn Kayyım el-Cevzî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ebi Bekr b. Eyyûb. İ’lâmü’lmuvakkı’în an rabbi’l-’âlemîn. 7 Cilt. b.y.: Dâru İbnü’l-Cevzî, 1423.
  25. İdiz, Ferzende. İmam Suyûtî Tasavvuf Risaleleri. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2017.
  26. İdiz, Ferzende. “İmâm Suyûtî’nin İlm-i Bâtın’a Dâir Bir Risâlesi: el-Bâhir fî Hükmi’n-Nebî bi’l-Bâtın ve’z-Zâhir”. Ekev Akademi Dergisi-Sosyal Bilimler 15/48 (2011), 177-202.
  27. Kumaş, Ali-Ümütli, Mehmet. “Sadrüşşerîa’nın Usûl Düşüncesinde Fıkıh Usûlü’nün Mahiyeti”. Din Bilimleri Akademik Araştırmalar Dergisi 17/2 (2017), Fıkıh Usûlü’nün Mahiyeti.
  28. Muhâsibî, el-Hâris b. Esed el-. er-Ri’âye li hukûkillâh. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, 3. Basım, ts.
  29. Müslim, Ebu’l-Hüseyin b. Haccâc. Sahîhi Müslim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâs, 1955.
  30. Özkan, Halit. “Süyûtî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/188-198. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
  31. Pala, Ali İhsan. Fıkıh Usûlü Açısından Beyan “İslam Hukuk Metodolojisine Göre Hukukî Nassların Açıklanması”. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
  32. Savaş, Sümeyye. Celâleddîn es-Süyûtî’nin İctihad Anlayışı -İctihad Risâleleri Ekseninde-. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
  33. Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân es-. ed-Davü’l-lâmi’ li-heli’lkarni’t-tâsi’. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
  34. Sem’ânî, Ebu Muzaffer es-. Kavâtı’u’l-edille fi’l-usûl. Beyrut: Müessesetü’rRisâle, 1996.
  35. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-. Usûlü’sSerahsî. 2 Cilt. Haydarabat: Lecnetü İhyâi’l-Me’ârifi’n-Nü’mâniyye, ts.
  36. Suyûtî, Celâluddîn Abdurrahmân es-. Cezîlü’’l-mevâhib fî ihtilâfi’l-mezâhib. by.: Dâru’l-İ’tisâm, ts.
  37. Suyûtî, Celâluddîn Abdurrahmân es-. “Suyûtî, "Sihâmu’l-İsâbe fî’d-Da’âvâti’lMüstecâbe (Makbul Dualar İlgili Hadîsler)”. çev. Yusuf Ziya Keskin. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (1995), 187-206.
  38. Suyûtî, Celâlüddîn es-. Sihâmü’l-isâbe fi’d-da’avâti’l-mücâbe. Beyrut: Mektebü’l- İslâmî, 1991.
  39. Süyûtî, Celâlüddîn. Kitâbü’t-tehaddüs bi ni’metillâh. Kahire: eş-Şeriketü’tDüveliyye li’t-Tıbâ’a, 2003. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs eş-. er-Risâle. Mısır: Bâbu’l-Halebî, 1357.
  40. Şâzilî, Abdülkâdir eş-. Behcetü’l-âbidîn bi tercemeti hâfızi’l-asr Celâlüddîn. İstanbul: Dâru’l-Lübâb, 2021.
  41. Şevkânî, Muhammed b. Ali eş-. el-Bedru’t-tâli’ mecâlisü men ba’de’l-s-sâbi’. 2 Cilt. Kahire: Dâru’l-kitâbi’l-İslâmî, ts.
  42. Şulul, Kasım. “Tarih Usûlü Meselelerinde Dair Bir Risâle: Celâleddîn esSuyûtî’nin (849-911/1445-1505) Eş-Şemârîh fî İlmi’t-Târih’i”. İSTEM: İslâm San’at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi 6/11 (ts.), 123-145.
  43. Telkenaroğlu, M. Rahmi. Fıkıh Usulünde Muhattıe ve Musavvibe (İctihadi Çözümlemelerde Doğrunun Tek Olup Olmadığı Tartışması). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
  44. Temizkan, Ahmet. “İmâm Şâfiî’de Beyân Teorisi”. Bingöl İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2020), 320-337.
  45. Tülücü, Süleyman. “Celâlüddîn es-Süyûtî Hayatı ve Eserleri”. Diyanet İlmi Dergi 30/2 (1994), 3-18.
  46. Ümütli, Mehmet. “İbnü’s-Sââtî’nin Usûl Düşüncesinde Hüküm Teorisine Yaklaşımı”. Turkish Academic Research Review – Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 7/1 (2022), 338-355.
  47. Yıldırım, Enbiya. “Suyûtî’ye Yöneltilen Suçlamalar (Sehâvî - Suyûtî Çekişmesi Bağlamında)”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2006), 149-174.
  48. Zeydân, Abdülkerîm. el-Medhal li dirâseti’ş-şerî’ati’l-İslâmiyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.