Dergiler / GAB Akademi / 2026 / Cilt: 5 Sayı: Türk Dünyası Özel Sayısı Özel Sayı

Muhammed Sâdık’a Ait Tefsîr-i Hilâl İsimli Eserin Tefsir Tarihi Açısından Değerlendirilmesi

Evaluation of Muhammad Sadiq’s Work “Tafsīr-İ Hilāl” from The Perspective of Tafsir History

Murat Aktepe(ANKARA SOSYAL BİLİMLER ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-7164-0214
Sayfa
19–29
Yayın Tarihi
2025-10-31
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bunun yanında, bölge tefsir geleneğinin önemli eserleri olan Tevîlâtü’l-Kur’ân, Keşşâf, et-Teysîr ve Medârikü’t-tenzîl gibi kaynakların etkisi tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Özbekistan’ın Andican şehrinde doğan ve bağımsızlık sonrası ülkenin ilk müftüsü olan Şeyh Muhammed Sâdık Muhammed Yusuf’un, günümüz Özbekçesiyle kaleme aldığı Tefsîr-i Hilâl adlı eserini tefsir tarihi açısından mukayeseli biçimde ele almak bu araştırmanın amacını teşkil etmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Sovyetler Birliği döneminde baskılar nedeniyle Kur’ân’ın tamamına dair Özbekçe bir tefsirin yazılmamış olması, bu eseri özgün kılmaktadır. 2015’te vefat eden müfessirin tefsir anlayışını ortaya koymak için nitel araştırma yöntemi ve meta-analizi tekniği kullanılmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bunun yanında, bölge tefsir geleneğinin önemli eserleri olan Tevîlâtü’l-Kur’ân, Keşşâf, et-Teysîr ve Medârikü’t-tenzîl gibi kaynakların etkisi tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2015 Verileri
⚙️Değişkenler:Kur’ân · Tefsir · Muhammed Sâdık

Özet

Özbekistan’ın Andican şehrinde doğan ve bağımsızlık sonrası ülkenin ilk müftüsü olan Şeyh Muhammed Sâdık Muhammed Yusuf’un, günümüz Özbekçesiyle kaleme aldığı Tefsîr-i Hilâl adlı eserini tefsir tarihi açısından mukayeseli biçimde ele almak bu araştırmanın amacını teşkil etmektedir. Sovyetler Birliği döneminde baskılar nedeniyle Kur’ân’ın tamamına dair Özbekçe bir tefsirin yazılmamış olması, bu eseri özgün kılmaktadır. 2015’te vefat eden müfessirin tefsir anlayışını ortaya koymak için nitel araştırma yöntemi ve meta-analizi tekniği kullanılmıştır. Araştırmada, Tefsîr-i Hilâl’in sosyal alandaki ihtiyaca cevap verdiği, Taberî’nin Câmi’u’l-Beyân, Kurtubî’nin el-Câmiu li-Ahkâmi’l-Kur’ân ve İbn Kesîr’in Tefsîru’l-Kur’ân eserlerinden izler taşıdığı görülmüştür. Daha önce Altınhan Töra, Alauddin Mansur, Usmanhan Alimov ve Abdülaziz Mansur’un çalışmaları, meal düzeyinde veya eksik kalmış, kapsamlı bir tefsir niteliği taşımamıştır. Bunun yanında, bölge tefsir geleneğinin önemli eserleri olan Tevîlâtü’l-Kur’ân, Keşşâf, et-Teysîr ve Medârikü’t-tenzîl gibi kaynakların etkisi tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Tefsîr-i Hilâl, hem Mâverâünnehir tefsir mirasını çağdaş bir yaklaşımla sürdürmüş hem de mevcut mirasa ait kaynakların tarih süzgecinden geçirilerek sunulmasıyla tefsir yazımına önemli katkılar sunmuştur.

Abstract

The aim of this study is to comparatively examine Tafsīr-i Hilāl, authored in contemporary Uzbek by Shaykh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, who was born in Andijan, Uzbekistan, and became the country’s first mufti after independence. The absence of a complete Uzbek commentary on the Qur’an during the Soviet Union due to restrictions renders this work highly original. To reveal the exegete’s hermeneutical approach, who passed away in 2015, a qualitative research design with a meta-analysis method was employed. The findings indicate that Tafsīr-i Hilāl addressed a significant social need and reflects influences from al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān, al-Qurṭubī’s al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qur’ān, and Ibn Kathīr’s Tafsīr al-Qur’ān al-ʿAẓīm. Previous attempts by Altınhan Töra, Alauddin Mansur, Usmanhan Alimov, and Abdulaziz Mansur remained at the level of partial translations or incomplete works, thus lacking the scope of a comprehensive tafsīr. Furthermore, the impact of significant works in the regional exegetical tradition, such as Ta’wīlāt al-Qur’ān, al-Kashshāf, al-Taysīr fī al-Tafsīr, and Madārik al-Tanzīl, was identified. In conclusion, Tafsīr-i Hilāl both continues the exegetical legacy of Māwarāʾ al-Nahr with a contemporary approach and makes a significant contribution to the of Qur’anic exegesis.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Aktepe, M. (2025). Muhammed Sâdık’a Ait Tefsîr-i Hilâl İsimli Eserin Tefsir Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. GAB Akademi, Cilt: 5 Sayı: Türk Dünyası Özel Sayısı Özel Sayı, 19–29. https://ajindex.com/articles/1615193

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (35)

  1. Abduraimov, A. (2018). Özbek müfessir Muhammed Sâdık Muhammed Yûsuf’un Tefsîr-i Hilâl adlı eserinde Kur’ân’ı yorumlama yöntemi [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
  2. Abdülmecid, H. (t.y.). Shayh Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. In A. Muhammed (Ed.), Âmina Dergisi (Sayı 3–4).
  3. Aktepe, M. (2022). “Tefsir tarihi yazımı ve problemleri”, Mustafa Karagöz (Ankara: Araştırma Yayınları, 5. Basım, 2021), 281 sayfa. İlahiyat Akademi, 16 (Aralık), 263–268. https://doi.org/10.52886/ilak.1176059
  4. Âlûsî, E. (2009). Rûhu’l-meʿânî (A. A. Atıyye, Thk.). (15 Cilt). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye.
  5. Erşahin, S. (2001). Özbek Âlim Muhammed Sadık Muhammed Yusuf’un İslam’da insan hakları adlı eseri üzerine. İslami Araştırmalar Dergisi, 14(2), 337–343.
  6. Fergani, H. (2022a). Bağımsızlık sonrası Özbekistan’da yayımlanan Özbekçe meal ve tefsir çalışmaları. Akif, 52(2), 73–90. https://doi.org/10.51121/akif.2022.23
  7. Fergani, H. (2022b). Mâverâünnehir tefsir geleneğinin 20. yüzyıldaki özellikleri: Şeyh Muhammed Sadık Muhammed Yusuf ve tefsiri Hilâl [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
  8. Goldziher, I. (1920). Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Leiden: E. J. Brill.
  9. İbn Kesîr, E. (1986). Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘azîm (4 Cilt). Beyrut: Dâru’l-Ma’rife.
  10. Kur’ân Yolu. (2024, Mayıs 20). Kur’an Yolu Tefsiri. https://kuran.diyanet.gov.tr
  11. Luukkanen, A. (1994). The party of unbelief: The religious policy of the Bolshevik Party. Pieksämäki: Societas Historica Finlandiae. https://core.ac.uk/reader/162296280
  12. Mâtürîdî, E. (2003). Âyât ve süver min Teʾvîlâti’l-Ḳurʾân (A. Vanlıoğlu & B. Topaloğlu, Thk.). İstanbul: İmam Ebu Hanife ve İmam Mâtürîdî Araştırma Vakfı.
  13. Mâtürîdî, E. (2005). Te’vîlâtü’l-Kur’ân (A. Vanlıoğlu, Thk.; B. Topaloğlu, Mur.). (19 Cilt). İstanbul: Mizân Yayınları.
  14. Mâverdî, E. (1412 H.). Tefsîrü’l-Ḳurʾân: en-Nüket ve’l-ʿuyûn (Seyyîd b. Abdülmaksûd b. Abdürrahîm Thk.). (6 Cilt). Beyrut: y.y.
  15. Muhammad Sodiq, M. Y. (2017). Qur’oni Karim Özbekcha manolari tarcimasi (Kur’ân-ı Kerîm Özbekçe mânâları tercümesi). İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı.
  16. Muhammad Sodiq, M. Y. (t.y.). Tefsir-i Hilâl. Moskova: Hilâl-Neşir.
  17. Muhammad Sodiq, M. Y. (2025). A face of Islam. Carnegie Endowment. http://islom.uz/content/view/4194/149/
  18. Muhammad Sodiq, M. Y. (2025). Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf kitoblari. Wikipedia. https://uz.wikipedia.org/wiki/Shayx_Muhammad_Sodiq_Muhammad_Yusuf_kitoblari_ro%C A%BByxati#cite_note-47
  19. Muhammed Emin, M. Y. (2016). İslam’a bağışlanan ömür: Hatıra kitabı. Taşkent: Hilâl Neşriyat.
  20. Muhammed Emin, M. Y. (2016). İslomga bag’ishlangan umr. Taşkent: Hilâl-Neşir.
  21. Muhammed Sâdık, M. Y. (t.y.). Tefsir-i Hilâl. Moskova: Hilâl-Neşir Yayınları.
  22. Muhammed Tursun, A. M. (2018). Sollallohu alayhi vasallamga Sodiq Muhammad Sodiq (Muhammed (s.a.v)’e Sâdık Muhammed Sâdık). Taşkent: Hilâl-Neşir.
  23. Muhammed Yusuf, M. S. (2013a). Hadis ve hayat: Kur’an faziletleri. Taşkent: Hilâl Neşriyat.
  24. Muhammed Yusuf, M. S. (2013b). Kur’ân ilimleri. Taşkent: Hilâl Neşriyat.
  25. Nesefî, E. (2018). Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-te’vîl. Dımaşk–Beyrut: Dâr İbn Kesîr.
  26. Rakhmanova, K. (2020). Şeyh Muhammed Sadık Muhammed Yusuf’un hayatı, eserleri ve tarihçiliği [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü].
  27. Sâbûnî, M. (2019). et-Tibyân fî ulûmi’l-Kur’ân (Y. Güngör, Çev.). İstanbul: Yasin Yayıncılık.
  28. Sâbûnî, M. (2010). Safvetü’t-tefâsîr (S. Gümüş & N. Yılmaz, Çev.). (7 Cilt). İstanbul: Ensar Neşriyat.
  29. Sebetov, Z. (2025). Özbekistanlı Âlim Muhammed Sâdık Muhammed Yusuf’un (1952–2015) mezhep ve mezhepsizlik ile ilgili görüşleri. Manas Din Bilimleri Dergisi (Manas Journal of Religious Sciences), 4(1), 28–43.
  30. Semerkandî, E. (1413 H.). Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm (Tefsîru Ebi’l-Leys̱ es-Semerḳandî-Baḥrü’l-ʿulûm) (A. M. Muavvaz, Thk.). Beyrut: y.y.
  31. Süyûtî, E. (1987). el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân (M. D. Boğa, Thk.). Dımaşk: y.y.
  32. Türkiye Diyanet Vakfı. (2024, Mayıs 20). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/
  33. Yunus Abdurahimoğlu & Ünal, A. (2016). Şeyh Muhammed Sadık Muhammed Yusuf ve Kur’ân ilimleri. International Journal of Cultural and Social Studies, 2(Special Issue 1), 404–411.
  34. Zehebî, M. (1976). et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. Beyrut: Dâru’l-Erkâm.
  35. Zemahşerî, E. (1998). el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳi gavāmiḍi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekāvîl. (4 Cilt). Beyrut: Mektebetü’l-Abîkân.