Dergiler / Akademik Açı / 2026 / Cilt: 6 Sayı: 1

1804–1813 İran-Rusya Savaşı ve Gülistan Antlaşması: Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki İlk Büyük Kayıpları

The Russo–Iranian War of 1804–1813 and the Treaty of Gulıstan: Qajar Iran’s First Major Losses In The Caucasus

Hasan Tan(Mardin Artuklu Üniversitesi)0000-0001-7522-3098
Sayfa
1–18
Yayın Tarihi
2026-04-29
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu makale, savaşın nedenlerini, seyrini ve sonuçlarını çok katmanlı bir tarihsel bağlam içinde ele almakta; Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki ilk büyük kayıplarını anlamlandırmaya çalışmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:19. yüzyılın başlarında Kafkasya coğrafyası, Avrasya’daki güç mücadelesinin düğüm noktalarından biri hâline gelmişti. 1804–1813 yılları arasında süren İran-Rus Savaşı, Kaçar İranı’nın siyasi varlığı, askerî yapısı ve diplomatik manevra kabiliyeti açısından dönüştürücü sonuçlar doğurdu.
📊
Temel Bulgular & Veri:Rusya’nın Gürcistan’ı ilhakıyla başlayan gerilim, Gence, Karabağ, Şirvan ve Derbent gibi stratejik bölgelerin kaybıyla derinleşti.
💡
Sonuç & Katkı:Bu makale, savaşın nedenlerini, seyrini ve sonuçlarını çok katmanlı bir tarihsel bağlam içinde ele almakta; Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki ilk büyük kayıplarını anlamlandırmaya çalışmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İran-Rus Savaşı (1804–1813) · Kaçar Hanedanı · Kafkasya

Özet

19. yüzyılın başlarında Kafkasya coğrafyası, Avrasya’daki güç mücadelesinin düğüm noktalarından biri hâline gelmişti. 1804–1813 yılları arasında süren İran-Rus Savaşı, Kaçar İranı’nın siyasi varlığı, askerî yapısı ve diplomatik manevra kabiliyeti açısından dönüştürücü sonuçlar doğurdu. Rusya’nın Gürcistan’ı ilhakıyla başlayan gerilim, Gence, Karabağ, Şirvan ve Derbent gibi stratejik bölgelerin kaybıyla derinleşti. Feth Ali Şah’ın veliahtı Abbas Mirza öncülüğünde yürütülen ordu reformları ve Avrupa devletleriyle kurulan temaslar, yapısal kırılganlıklar ve dış destek arayışlarının sınırlılığı karşısında etkili olamadı. 1812 Aslanduz Muharebesi’nde yaşanan ağır yenilgi, İran’ı barış arayışına yöneltti. 1813 tarihli Gülistan Antlaşması, 19.yalnızca toprak kayıplarını resmîleştirmekle kalmadı; İran’ın ekonomik, siyasal ve toplumsal dokusunda kalıcı bir sarsıntı meydana getirdi. Bu makale, savaşın nedenlerini, seyrini ve sonuçlarını çok katmanlı bir tarihsel bağlam içinde ele almakta; Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki ilk büyük kayıplarını anlamlandırmaya çalışmaktadır.

Abstract

In the early 19th century, the Caucasus emerged as a central arena of imperial rivalry across Eurasia. The Iran-Russia War of 1804–1813 profoundly shaped the political authority, military structure, and diplomatic strategies of the Qajar dynasty. The conflict, triggered by Russia’s annexation of Georgia, escalated with the loss of vital regions such as Ganja, Karabakh, Shirvan, and Derbent. Despite Prince Abbas Mirza’s attempts at military reform and diplomatic engagement with European powers, Iran's structural weaknesses and limited external support impeded effective resistance. The crushing defeat at the Battle of Aslanduz in 1812 forced Iran to pursue peace. The Treaty of Gulistan, signed in 1813, formalized territorial losses and left a lasting impact on Iran’s political stability, economic foundation, and social cohesion. This article examines the causes, trajectory, and consequences of the war within a layered historical framework, aiming to contextualize Qajar Iran’s first major losses in the Caucasus.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Tan, H. (2026). 1804–1813 İran-Rusya Savaşı ve Gülistan Antlaşması: Kaçar İranı’nın Kafkasya’daki İlk Büyük Kayıpları. Akademik Açı, Cilt: 6 Sayı: 1, 1–18. https://doi.org/10.59597/akademikaci.1760672

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (37)

  1. Abadian, H. (1380). Rivayet-i İrani Cenghây-ı İran ve Rus. Tahran: Merkez-i Esnad-ı Tarih-i Diplomasi-i Vezaret-i Umur-ı Hariciye.
  2. Abbas Mirza İtimadü’d-Devle. (1363). Tarih-i Revabıt-ı İran ve Napolyon. Tahran: İntişarat-ı Zerrin.
  3. Amanat, A. (2017). Iran: A modern history. Yale University Press.
  4. Atkin, M. (2018). The early stages of Russo–Iranian relations. In R. Matthee & E. Andreeva (Eds.), Russians in Iran: Diplomacy and power in the Qajar era and beyond (s. xx). I.B. Tauris.
  5. Avery, P. (1379). Tarih-i Muasır-ı İran ez Te’sis ta İnkaraz-ı Kaçariye (M. R. Mihr Abadi, Çev.). Tahran: İntişarat-ı Atayî.
  6. Beyat, A. (1381). Tarih-i Tatbik-i İran ba Kişverhây-ı Cihan. Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir.
  7. BOA. HAT, 1315/51274 (H. 03.07.1224).
  8. BOA. HAT, 236/13123 (H. 29.12.1221).
  9. Cihangir Mirza. (1327). Tarih-i Nû (A. İ. Aştiyani, Ed.). Tahran: Kitabhane-i Ali Ekber İlmi.
  10. Djalili, M. R., & Kellner, T. (2021). İran’ın son iki yüz yıllık tarihi (R. Uzmen, Çev.). İstanbul: Bilge Yayınları.
  11. Dunbuli, A. B. M. (1389). El-Measır-i Sultaniye, Tarih-i Cenghây-ı Evvel İran ve Rus (G. Z. Nejad, Ed.). Tahran: İntişarat-ı Ruzname-i İran.
  12. Emirahmedian, B. (1383). Cenghay-ı İran ve Rusya ve Cudayi-î Kafkaz ez İran. Mutalaat-ı Asya-yi Merkezi ve Kafkaz, 13(4), 151–184.
  13. Gafuri, A. (1389). Tarih-i Cenghây-ı İran ez Madha ta be İmruz. Tahran: İntişarat-ı İtlaât.
  14. Gronke, M. (2023). İran tarihi (R. Avcı, Çev.). İstanbul: Runik Kitap.
  15. Hüseyni, S. R. (1387). İran ve Rusya ez Safeviye ta Kaçar: Esnad-ı ez Revabıt-ı İran ve Rusya ez Safeviye ta Kaçariye (H. Ahmedi, Ed.; B. M. Kubadiyani & R. M. Kubadiyani, Çev.). Tahran: Neşr-i Vezaret-i Umur-ı Hariciye.
  16. Kazemzadeh, F. (1991). Iranian relations with Russia and the Soviet Union, to 1921. In P. Avery, G. Hambly, & C. Melville (Eds.), The Cambridge history of Iran (Vol. 7, pp. xx–xx). Cambridge University Press.
  17. Longworth, P. (2005). Russia's empires: Their rise and fall – From prehistory to Putin. John Murray.
  18. Mahmud, M. (1378). Tarih-i Revabıt-ı Siyasi-i İran ve İngiliz der Karn-ı Nuzdehom. Tahran: İntişarat-ı İkbal.
  19. Markham, C. (1364). Tarih-i İran der Devre-i Kaçar (M. R. Ferzane, Çev.). Tahran: Çaphane-i Asman.
  20. Mecd, G. R. T. (1373). Muahedat ve Karardadhâ-yı Tarihi der Devre-i Kaçariye. Tahran: Mecmuay-ı İntişarat-ı Edebi ve Tarihi.
  21. Mehdevi, A. H. (1386). Tarih-i Revabet-i Hariciyi İran ez İbtidayi Doran-i Safeviye ta Payan Ceng-i Dovvom-i Cihani. Tahran: İntişarat-ı Emir Kebir.
  22. Morkva, V. (2021). Unlocking the Caucasus for empire: Roots, causes and consequences of the Russian annexation of the East Georgian kingdom of Kartli-Kakheti, 1801. Cappadocia Journal of Area Studies, 3(2), 153–172.
  23. Muhammed Hüseyni, K., & Caferiyan, R. (1402). Mirza Muhammed Ahbari ve Katl-ı Sisyanof-ı Rus. Pejveheşhây-ı Ulum-ı Tarihi, 15(1), 85–104.
  24. Nevrozi, N. M., & Rumi, F. (1393). Çeşm Endazi-i Rus’i be Revabıt-ı İran ve Rusya. Pejveheşname-i İrani Siyaset-i Beynel Milel, 3(1), 93–117.
  25. Pakravan, E. (1953). Agha Mohammed Gadjar. Institut Franco- Iranien.
  26. Piri, M. (2011). Role of India in the formation of political relations between Iran and Britain during the period of Fath Ali Shah Qajar. Journal of Subcontinent Researches, 3(7), 117–136.
  27. Rahimi, A. R. (1393). Berresi ve tahlil-i peyâmadhâ-yi ahidnâme-i Gülistan. Fasılname-i Parse, 23, 105–122.
  28. Ramazani, A. (1386). Muahedât-ı Tarihi-î İran (Karardad ve Muahede-i Tarihi ez Asr-ı Safeviye ta Payan-ı Asr-ı Kaçariye). Tahran: İntişarat-ı Torfend.
  29. Richmond, W. (2013). The Circassian genocide. Rutgers University Press.
  30. Shaihutdinova, G. R., Malmir, M., & Malmir, E. N. (2021). International legal regulation of Russian-Iranian cooperation in energetics and Caspian Sea delimitation. Helix, 8(1), 2914-2919.
  31. Sipehr, M. M. T. (1353). Nasihü’t-tevarih: Tarih-i Kaçariye ez Ağaz ta Payan-ı Saltanat-ı Feth Ali Şah (C. Kiyanfer, Ed.). Tahran: İntişarat-ı Asatir.
  32. Şemim, A. A. (1387). İran der devre-i saltanat-ı Kaçar. Tahran: İntişarat-ı Behzad.
  33. Tan, H. (2025). İran’da Nasırüddin Şah Dönemi (1848–1896) (Yayımlanmamış doktora tezi). Mardin Artuklu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
  34. Watson, R. G. (1354). Tarih-i İran der Devre-i Kaçariye (V. Mazenderani, Çev.). Tahran: İntişarat-ı Suhen.
  35. Yahyayi, D., & Mahini, F. (1388). Cenghây-ı İran ve Rus der Ahd-ı Feth Ali Şah Kaçar: Zemine Sâzi Tağyir-i Revikerd-i Nizam-ı Amuzeş-i İran. Fasılname-i Tarih ve Temeddün-i İslami, 5(9), 157–174.
  36. Yann, R. (2019). Iran under the Qajar. Cambridge University Press.
  37. Yenidünya, S. (2009). Kale-i Sultaniye Antlaşması’nın gizli görüşmeleri. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(1), 309–325.