Dergiler / Istanbul Journal of Arabic Studies / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 2

Kültürel Söylemin Aktarımı: Mustafa Kutlu’nun “Kapıları Açmak” Adlı Hikâyesindeki Deyim ve Atasözlerinin Arapçaya Çevirisinde Aixelá ve Venuti Stratejileri

Cultural Discourse in Translation: The Use of Aixelá and Venuti Strategies in Rendering Idioms and Proverbs into Arabic in Mustafa Kutlu’s Story Kapıları Açmak

Sadiye İlhan(Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu)0000-0003-2450-4003
Muammer Sarıkaya(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-5291-3271
Sayfa
375–410
Yayın Tarihi
2025-12-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elde edilen bulgular, çevirmenin özellikle Aixelà’nın stratejilerinden yerlileştirme (%53), tam evrenselleştirme (%20), dilsel çeviri (%20), sınırlı evrenselleştirme (%7) oranında tercih ettiğini göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışmada, Mustafa Kutlu’nun çağdaş Türk hikâyeciliğinin önemli örneklerinden biri olan Kapıları Açmak (فتح الأبواب) adlı eserinin Muhammed İzzeddin Seyf (Muhammed Kılıç) tarafından Türkçeden Arapçaya yapılan çevirisi ele alınmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışmanın odak noktası, hikâyede yer alan deyim ve atasözlerinin çeviri sürecinde hangi stratejiler aracılığıyla hedef dile aktarıldığını ortaya koymaktır.
💡
Sonuç & Katkı:Elde edilen bulgular, çevirmenin özellikle Aixelà’nın stratejilerinden yerlileştirme (%53), tam evrenselleştirme (%20), dilsel çeviri (%20), sınırlı evrenselleştirme (%7) oranında tercih ettiğini göstermektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Çeviribilim · Mustafa Kutlu · Kapıları Açmak

Özet

Bu çalışmada, Mustafa Kutlu’nun çağdaş Türk hikâyeciliğinin önemli örneklerinden biri olan Kapıları Açmak (فتح الأبواب) adlı eserinin Muhammed İzzeddin Seyf (Muhammed Kılıç) tarafından Türkçeden Arapçaya yapılan çevirisi ele alınmaktadır. Çalışmanın odak noktası, hikâyede yer alan deyim ve atasözlerinin çeviri sürecinde hangi stratejiler aracılığıyla hedef dile aktarıldığını ortaya koymaktır. Bu bağlamda araştırmada Javier Franco Aixelà’nın mikro stratejileri (tekrar, yazınsal uyarlama, dilsel çeviri, metin dışı açıklama, metin içi açıklama, öznel ekleme, eşanlamlılık, sınırlı evrenselleştirme, tam evrenselleştirme ve çıkarma) ile Lawrence Venuti’nin makro stratejileri (yerlileştirme ve yabancılaştırma) kuramsal çerçeve olarak kullanılmıştır. Metinden seçilen on deyim ve beş atasözü olmak üzere toplam on beş örnek ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, çevirmenin özellikle Aixelà’nın stratejilerinden yerlileştirme (%53), tam evrenselleştirme (%20), dilsel çeviri (%20), sınırlı evrenselleştirme (%7) oranında tercih ettiğini göstermektedir. Ele alınan örnekler genelinde başka bir stratejiye rastlanmamıştır. Bu sonuçlar, çevirmenin öncelikli amacının Arap okurun dilsel alışkanlıklarına ve kültürel beklentilerine uygun, akıcı ve anlaşılır bir metin sunmak olduğunu ortaya koymaktadır. Türkçedeki kültürel yüklü deyim ve atasözleri büyük ölçüde Arapçada yerleşik karşılıklarıyla aktarılmıştır. Venuti’nin makro stratejileri açısından bakıldığında, çeviride yerlileştirme eğiliminin baskın olduğu, yabancılaştırmanın ise yalnızca açıklamalı örneklerle sınırlı kaldığı tespit edilmiştir. Böylece ortaya çıkan metin, hedef kültür açısından işlevsel ve kolay okunur bir çeviri olmuştur. Ancak bu tercih, kaynak metindeki yerel renklerin, dilsel özgünlüğün ve kültürel yabancılık hissinin kısmen törpülenmesine yol açmıştır. Sonuç olarak, Kapıları Açmak’ın Arapça çevirisi, işlevsel bakımdan başarılı ve hedef odaklı bir yaklaşım sergilemekte; ancak kaynak kültürün özgünlüğünü yalnızca sınırlı ölçüde yansıtan, daha çok “okuyucu dostu” bir edebî çeviri örneği olarak değerlendirilmektedir.

Abstract

This study examines the Arabic translation of Kapıları Açmak (Opening the Doors / فتح الأبواب), one of the significant works of contemporary Turkish storytelling by Mustafa Kutlu, rendered into Arabic by Muhammed Izzeddin Seyf (Muhammed Kılıç). The primary focus of the research is to reveal the strategies employed in the transfer of idioms and proverbs into the target language during the translation process. Within this framework, Javier Franco Aixelà’s micro-strategies (Repetition, Orthographic adaptation, Linguistic Translation, Extratextual gloss, Intratextual gloss, Synonymy, Limited universalization, Absolute universalization, Naturalization, Deletion and Autonomous Creation) and Lawrence Venuti’s macro-strategies of domestication and foreignization, serve as the theoretical foundation. A total of fifteen examples—ten idioms and five proverbs—were analyzed in detail. The findings indicate that the translator predominantly relied on Aixelà’s strategies of domestication (53%), absolute universalization (20%), (Linguistic [non-cultural] Translation) (%20), limited universalization (7%). Across the analyzed cases, no additional strategy was observed. These results demonstrate that the translator’s primary objective was to produce a fluent and comprehensible text aligned with the linguistic habits and cultural expectations of the Arabic readership. Idioms and proverbs loaded with Turkish cultural specificity were largely conveyed through established equivalents in Arabic. From the perspective of Venuti’s macro-strategies, domestication emerges as the dominant tendency, whereas foreignization is restricted to a few instances involving explanatory additions. Consequently, the target text presents itself as a functionally effective and easily readable translation. However, this preference inevitably diminishes the local color, linguistic distinctiveness, and sense of cultural otherness inherent in the source text. In conclusion, the Arabic translation of Kapıları Açmak illustrates a target-oriented approach that achieves functional success and reader accessibility yet reflects the cultural uniqueness of the source text only to a limited degree, thereby positioning itself as a “reader-friendly” example of literary translation.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

İlhan, S., Sarıkaya, M. (2025). Kültürel Söylemin Aktarımı: Mustafa Kutlu’nun “Kapıları Açmak” Adlı Hikâyesindeki Deyim ve Atasözlerinin Arapçaya Çevirisinde Aixelá ve Venuti Stratejileri. Istanbul Journal of Arabic Studies, Cilt: 8 Sayı: 2, 375–410. https://doi.org/10.51802/istanbuljas.1770220

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (30)

  1. Aixelá, Javier Franco. Culture-Specific Items in Translation: Translation, Power, Subversion. Frankfurt: Multilingual Matters Ltd, 1996.
  2. Akgül, Feyza. “Aixela’nın Kültüre Özgü Öğelerin Çevirisi Taksonomisi Işığında Seri Sonu Eserinin İncelenmesi.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 6, no. 37 (2023): 1377-1387.
  3. https://dergipark.org.tr/tr/pub/rumelide/issue/81529/1406017. Aksoy, N. Berrin. Geçmişten Günümüze Yazın Çevirisi. Ankara: İmge Kitapevi Yayınları, 2002.
  4. Alkan, Ayşe S. ve Mehmet H. Suçin. “Orhan Pamuk’un “Yeni Hayat” Adlı Romanındaki Kültürel Ögelerin Arapça Çevirileri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme.” Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 21, no. 52 (2021):12-146.
  5. Alkan, Ayşe Sıdıka. “Orhan Pamuk Romanlarında Kültürel Ögelerin Çevirisi.” Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2021.
  6. Altay, Büşra. “Harper Lee’nin To Kill a Mockingbird Adlı Romanının Türkçe Çevirilerinin Javier Franco Aixelá’nın Kültürel Çeviri Stratejileri Bağlamında İncelenmesi.” Yüksek Lisans Tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi, 2017.
  7. Arı, Sevinç. Çeviri ve Kültürel Semboller. İstanbul: Değişim Yayınları, 2016. Aytaş, Gülfidan. “Sözcükler, Söz Öbekleri, Deyimler ve Atasözlerinin Çevirisi ve Çeviri Eylemine Etkisi.” SAÜ Fen Edebiyat Dergisi 15, no. 2 (2013): 211-221.
  8. Baker, Mona. In Other Words: A Coursebook on Translation. 3rd ed. London: Routledge, 2018.
  9. Bülbül, Mesut. “Mustafa Kutlu’nun Mavi Kuş Adlı Eserinin Dil İncelemesi (Ses ve Biçim Bilgisi).” Yüksek Lisans Tezi, Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi, 2025.
  10. Doğru, Erdinç. Dilin Derin Devleti: Deyimler. Ankara: Fecr Yayınları, 2011.
  11. Düzgün, Osman ve Sadiye İlhan. “Corci Zeydan’ın Selâhaddîn Eyyubî Romanındaki Deyimlerin Türkçe Çevirilerinin Mona Baker Çeviri Stratejilerine Göre İncelenmesi.” Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 20, no. 50 (2020): 229-258.
  12. “El-Maâny.” Muʻcemu’l-Lugati’l-ʻArabiyyeti’l-Muʻâsıra. Erişim tarihi: Temmuz 2025. https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar.
  13. Karaman, Hayrettin, vd. Kur’an Yolu Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
  14. Kızıltoprak, Şeyhmus. “Mustafa Kutlu’nun Kapıları Açmak Adlı Eserinde Söz Dizimi.” Yüksek Lisans Tezi, Harran Üniversitesi, 2020.
  15. Kutlu, Mustafa. Kapıları Açmak. Çeviren Muhammed İzzeddin Seyf. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2022.
  16. Larson, Mildred L. Meaning-Based Translation: A Guide to Cross-Language Equivalence. Lanham & New York: University Press of America, Inc., 1984.
  17. Munday, Jeremy. Introducing Translation Studies: Theories and Applications. London: Routledge and Taylor & Francis Group, 2001.
  18. Newmark, Peter. A Textbook of Translation. New York; London; London, Sydney; Tokyo; Shanghai: Foreign Language Education Press, 1998.
  19. Suçin, Mehmet H. Öteki Dilde Var Olmak. Ankara: Say Yayınları, 2013.
  20. Şahbaz, Esra. “Sabahattin Ali’nin Kürk Mantolu Madonna (La Madone Au Manteau Du Fourrure) Adlı Yapıtının Fransızca Çevirisi Üzerine.” Turkish Studies- Language and Literature 8, no. 10 (2013): 629-636. https://turkishstudies.net/turkishstudies?mod=makale_tr_ozet&makale_id=1671 3.
  21. Taş, Seda. “Kültürel Unsurların Çevirisi ve Çeviri Stratejileri.” Humanitas 5, no. 10 (2017): 1-14. https://dergipark.org.tr/tr/pub/humanitas/issue/33201/337060.
  22. Tekin, Nesrin Çetin. “Pascal Quignard’ın Tous les matins du monde (Dünyanın Bütün Sabahları) Adlı Eserinde Kültüre Özgü Öğelerin Türkçeye Çevirisi Üzerine Bir İnceleme.” Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi/Journal of Academic Language and Literature 5, no. 1 (2021): 342-355.
  23. Newmark, Peter. Translation and Culture: Meaning in Translation. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2010.
  24. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
  25. Uluşahin, Esra. “Füruzan’ın ‘Sokaklarından Gemilerin Geçtiği Kent’ Adlı Hikâyesinin Fransızca Çevirisindeki Kültürel Unsurların Çevirisi ve Çevirmen Görünürlüğü.” Turkish Studies- Language and Literature 2, no. 15 (2020): 875- 887. https://turkishstudies.net/language?mod=makale_tr_ozet&makale_id=43168. Venuti, Lawrence. The Translator’s Invisibility: A History of Translation. London: Routledge, 1995.
  26. Yalçın, Perihan ve Zeynep Büyüksaraç. “Atasözü ve Deyim Çevirilerinin Mona Baker Çeviri Stratejilerine Göre İncelenmesi.” International Journal of Languages’ Education and Teaching 5, no. 4 (2017): 817-829.
  27. Yeşilyurt, Abdullah. “Aşk-ı Memnu” Dizisinin Arapça Dublajında Kültüre Ögelerin Çevirisi.” Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi 2023.
  28. “Rüzgârlı Pazar.” Erişim tarihi 17 Ağustos 2025. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/mustafa-kutlunun-ruzgarli-pazar-eseri-tabii- ekranlarina-tasiniyor/3543454.
  29. Mustafa Kutlu. “Mavi Kuş.” Erişim tarihi 17 Ağustos 2025. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/yonetmen-ahmet-sonmez-mustafa-kutlunun- mavi-kus-hikâyesini-sinemaya-tasiyor/3522293.
  30. Yazarlar, Dergâh: “Mustafa Kutlu.” Erişim tarihi 17 Ağustos 2025. https://www.dergah.com.tr/yazarlar/mustafa-kutlu.