KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Istanbul Journal of Arabic Studies / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 2

Osmanlı Türkçesi ile Fasih Arapça Arasında Tersine Ödünçleme

Reverse Borrowing Between Standard Arabic and Ottoman Turkish

Malek Abdulkader(İSTANBUL SABAHATTİN ZAİM ÜNİVERSİTESİ)0000-0001-6031-7702
Sayfa
295–330
Yayın Tarihi
2025-12-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, Osmanlı Türkçesinin, Klasik Arapçada bulunmayan Arapça kök ve kalıplara sahip kelimeler ürettiği tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dilde kelime ve kavram ödünçlemesi, farklı diller arasındaki en yaygın ilişkilerden biridir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Tespit edilen 46 tersine ödünçlenmiş kelimenin çoğunun, devlet, sistemleri ve kurumlarıyla ilgili kullanılan kelimelerde olduğu görülmüştür.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, Osmanlı Türkçesinin, Klasik Arapçada bulunmayan Arapça kök ve kalıplara sahip kelimeler ürettiği tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Dilbilim · karşılaştırmalı dilbilim · Arapça

Özet

Dilde kelime ve kavram ödünçlemesi, farklı diller arasındaki en yaygın ilişkilerden biridir. Bu dil ilişkisi, dinî, tarihî, coğrafî ve kültürel bağlarla birbirine bağlı olan Arapça ve Türkçe arasında oldukça belirgindir. Bu çalışma, her iki dilin aynı kelimeler için hem veren hem de alan rolü oynadığı özel bir ödünçleme türü olan tersine ödünçlemeyi ele almaktadır. Çalışma, Klasik Arapça ve Osmanlı Türkçesi arasındaki tersine ödünçlenen kelimeleri ve bu kelimelerin terminolojik yapısını keşfetmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla şu temel soruları yanıtlamaktadır: Dil ödünçlemesi nedir, türleri ve nedenleri nelerdir? Arap dilinin Osmanlı Türkçesinden tersine ödünçlediği kelimeler hangileridir? Bu ödünçleme sürecinin mahiyeti nedir ve bu ödünçlenmiş kelimelerin özellikleri nelerdir? Bu soruları yanıtlamak için çalışma, tarihsel ve karşılaştırmalı yöntemleri kullanmıştır. Çalışma, Osmanlı Türkçesinden Arapçaya tersine dil ödünçlemesi olduğu sonucuna varmıştır. Tespit edilen 46 tersine ödünçlenmiş kelimenin çoğunun, devlet, sistemleri ve kurumlarıyla ilgili kullanılan kelimelerde olduğu görülmüştür. Ayrıca, Osmanlı Türkçesinin, Klasik Arapçada bulunmayan Arapça kök ve kalıplara sahip kelimeler ürettiği tespit edilmiştir. Hatta Osmanlı Türkçesi, bu kelimeleri Arap dilinin kurallarına uygun şekilde, ancak Türkçenin türetme mantığının etkisiyle oluşturmuştur.

Abstract

Lexical and conceptual borrowing represents one of the most famous forms of interaction between languages. This phenomenon is particularly prominent between Arabic and Turkish, which share profound religious, historical, geographical, and cultural connections. This study examines reverse borrowing, a specialized form of linguistic exchange where both languages alternately function as donor and recipient of identical lexical items. The research aims to identify and analyze reverse borrowings between Classical Arabic and Ottoman Turkish and their terminological structure by addressing fundamental questions regarding the definition, types, and causes of linguistic borrowing; specific lexemes borrowed by Arabic from Ottoman Turkish; and the nature of both the borrowing process and the borrowed terms themselves. Utilizing historical and comparative methodologies, the study establishes the existence of reverse borrowing between these languages, documenting 46 reverse borrowings predominantly within the semantic domain of state institutions and governance systems. Notably, the research reveals that Ottoman Turkish generated Arabic-rooted words absent from Classical Arabic, employing Arabic morphological rules while influenced by Turkish derivational mechanisms.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Abdulkader, M. (2025). Osmanlı Türkçesi ile Fasih Arapça Arasında Tersine Ödünçleme. Istanbul Journal of Arabic Studies, Cilt: 8 Sayı: 2, 295–330. https://doi.org/10.51802/istanbuljas.1773499

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (57)

  1. الجواليقي، أبو منصور موهوب بن أحمد. المعرب من الكلام الأعجمي على حروف المعجم. تحقيق فوزي عبد الرحيم. دمشق: دار الكلم، 1990.
  2. حقي، سهيل شعبان. معجم الألفاظ العربية في اللغة التركية. الرياض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامية، 2005.
  3. الخفاجي، شهاب الدين أحمد. شفاء الغليل فيما في كلام العرب من الدخيل. تحقيق محمد عبد المنعم خفاجي. القاهرة: مطبعة الحرم الحسيني التجارية الكبرى، 1952.
  4. سيبويه، عمرو بن عثمان. الكتاب. تحقيق: عبد السلام هارون. ط. 3. القاهرة: مطبعة الخانجي، 1988.
  5. عصفور، محمد حسن محمد. "تأثير التلفزيون على اللغة العربية." مجلة جامعة الشارقة للعلوم الشرعية والإنسانية 4، رقم 2 (يونيو 2007): 192-216.
  6. عمر، أحمد مختار. معجم اللغة العربية المعاصرة. القاهرة: عالم الكتب، 2008.
  7. العمري، محمد."الاقتراض اللغوي في ضوء التواصل الحضاري بين العرب والفرس في القرن الثاني الهجري." أطروحة دكتوراه، جامعة أبو بكر بلقايد، 2017.
  8. كامل، محمد. غاية الأماني في تفصيل قواعد اللسان العثماني. إسطنبول: مطبعة قصبار، 1896.
  9. محمد، علي عبد الواحد عبد الحميد. "الكلمات المقترضة من اللغة العربية في اللغة التركية "دراسة إحصائية تقابلية." رسالة ماجستير، جامعة جوموشهانه، 2017.
  10. معجم الدوحة التاريخي للغة العربية. مركز الدوحة لدراسات التراث. تم الدخول في 2 حزيران 2025. https://www.dohadictionary.org/
  11. المكتبة الشاملة. تم الدخول في 2 حزيران 2025. https://shamela.ws/
  12. ابن منظور، محمد بن مكرم. لسان العرب. تحقيق عبد الله اليازجي وآخرون. بيروت: دار صادر، 1414هـ/ 1994 م.
  13. Akar, Ali. Türk Dili Tarihi. Ankara: Ötüken Neşriyat, 2012.
  14. Aytaç, Bedrettin. Arap Lehçelerindeki Türkçe Kelimeler. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1984.
  15. Cevâlikī, Ebû Mansûr Mevhûb b. Ahmed. el-Muʿreb mine’l-kelâmi’l-a‘cemî ʿalâ hurûfi’l-mu‘cem. Thk. Fevzî Abdurrahîm. Şam: Dâru’l-Kelim, 1990.
  16. Crystal, David. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. 6th ed. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2011.
  17. el-Mektebetü’ş-şâmile. Erişim tarihi: 2 Haziran 2025. https://shamela.ws/.
  18. el-Ömerî, Muhammed. “İktirâzu’l-lugavî fî dav’i’t-tevâsuli’l-hadârî beyne’l-‘Arab ve’l-Furs fi’l-karni’s-sânî li’l-hicre”. Doktora Tezi, Câmi‘atü Ebî Bekir Belkâyid, 2017.
  19. Eren, Hasan. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1999.
  20. Fischer, Andreas. “Lexical Borrowing and the History of English: A Typology of Typologies.” In Language Contact in the History of English, edited by Dieter Kastovsky and Arthur Mettinger, 97-115. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2003.
  21. Gachelin, Jean-Marc. Lexique-grammaire, domaine anglais. Saint-Étienne: Université de Saint-Étienne, 1986.
  22. Hafâcî, Şihâbüddîn Ahmed. Şifâü’l-galîl fîmâ fi kelâmi’l-‘Arab mine’d-dehîl. Thk. Muhammed Abdülmun‘im Hafâcî. Kahire: Matbaatü’l-Harem el-Hüseynî et-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, 1952.
  23. Hakkı, Süheyl Şaban. Mu‘cemü’l-elfâzi’l-‘Arabiyye fi’l-lugati’t-Türkiyye. Riyad: Câmi‘atü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 2005.
  24. Haspelmath, Martin. “Lexical Borrowing: Concepts and Issues.” In Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook, edited by Martin Haspelmath and Uri Tadmor, 35-54. Berlin: De Gruyter Mouton, 2009.
  25. Haspelmath, Martin. “The Loanword Typology Project and the World Loanword Database.” In Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook, edited by Martin Haspelmath and Uri Tadmor, 1-34. Berlin: De Gruyter Mouton, 2009.
  26. Haugen, Einar. “The Analysis of Linguistic Borrowing.”Language 26, no. 2 (April–June 1950): 210–231.
  27. İbn Manzûr, Muhammed b. Mekrim. Lisânü’l-‘Arab. Thk. Abdullah el-Yâzicî v.dğr. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1994.
  28. İltar, Latif. Yabancılara Türkçe Öğretiminde Arapça-Türkçe Ortak Kelimeler Yardımıyla Etkinlik Geliştirme ve Uygulama: Mısır Örneği. Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, 2014.
  29. Kâmil, Muhammed. Gâyetü’l-emânî fî tafsîli kavâ‘idi’l-lisâni’l-Osmânî. İstanbul: Matbaatü Kısbâr, 1896.
  30. Kubbealtı lugatı Sözlük. Erişim tarihi: 2 Haziran 2025. http://www.lugatim.com/.
  31. Merriam-Webster.com Dictionary. S.v. “Loanword.” Accessed May 18, 2025. https://www.merriam-webster.com/dictionary/loanword.
  32. Muʿcemü’d-Dohati’t-târîhî li’l-lugati’l-ʿArabiyye. Merkezü’d-Doha li-dirâsâti’t-türâs. Erişim tarihi: 2 Haziran 2025. https://www.dohadictionary.org/
  33. Muhammed, Alî Abdülvâhid Abdülhamîd. “el-Kelimâtü’l-mukterazatu mine’l-lugati’l-‘Arabiyye fi’l-lugati’t-Türkiyye “Dirâse İhsâiyye Tekâbüliyye””. Yüksek Lisans Tezi, Gümüşhane Üniversitesi, 2017.
  34. Musa, Bağdagül. “Türkçede Arapça Kökenli Kelimelerle Kurulan Birleşik Fiillerin İstemleri.” Türklük Bilimi Araştırmaları, sy. 38 (2015): 201-16.
  35. Myers-Scotton, Carol. Multiple Voices: An Introduction to Bilingualism. Malden, MA: Blackwell, 2006.
  36. Nisanyan Sözlük. “iktisat.” Erişim tarihi: 6 Kasım 2025. https://www.nisanyansozluk.com/kelime/iktisat.
  37. Oxford English Dictionary Online. S.v. “Artichoke, n.” Accessed May 25, 2025. https://www.oed.com/view/Entry/11125.
  38. Ömer, Ahmed Muhtâr. Mu‘cemü’l-lugati’l-‘Arabiyyeti’l-mu‘âsıra. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
  39. Önel, Abdulhakim. “Şanlıurfa’da Konuşulan Arapçada Türkçeden Ödünçlenen Kelimelerin Arapça Dil Kalıplarına Uyarlanması.” Artuklu Akademi 10, no. 2 (Aralık 2023): 199-222.
  40. Öztuna, Yılmaz. Osmanlı Devleti Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
  41. Paul, Hermann. Principles of the History of Language. Translated by H. A. Strong. New and revised edition. London: Longmans, Green, and Co., 1891.
  42. Pei, Mario. The Story of Language. Philadelphia: J. B. Lippincott, 1949.
  43. Polat, İbrahim Ethem. “Başka Dilde Yaşamak: Arap Dilinde Yaşayan Türkçe Kelime ve Yapılar.” Dil Araştırmaları 22 (Bahar 2018): 119-133.
  44. Rosenhouse, Judith, and Rotem Kowner. Globally Speaking: Motives for Adopting English Vocabulary in Other Languages. Clevedon: Multilingual Matters, 2008.
  45. Sami, Şemseddin. Kamûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1900.
  46. Sîbeveyh, Amr b. Osman. el-Kitâb. Thk.: Abdüsselâm Hârûn. 3. bs. Kahire: Matbaatü’l-Hâncî, 1988.
  47. Tekmen, Ayşe Nur. “Arapça Alıntı Kelimelerin Türkçedeki Ses ve Yapı Uyumları.” Dil Araştırmaları Dergisi, no. 25 (2019): 99–114.
  48. Thomason, Sarah Grey, and Terrence Kaufman. Language Contact, Creolization, and Genetic Linguistics. Berkeley: University of California Press, 1998.
  49. Timurtaş, Faruk K. Uydurma Olan ve Olmayan Yeni Kelimeler Sözlüğü. İstanbul: Umur Kitapçılık, 1979.
  50. Türk Dil Kurumu, “Genel Türkçe Sözlük: ödünçleme,” https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 6 Kasım 2025).
  51. Türk, Hüseyin, ve Koray Cengiz. 2014. “Hatay’da İki Dillilik ve İki Dillilikten Kaynaklanan Dil Karışması”. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12 (Ocak): 190-208.
  52. Usfur, Muhammed Hasan Muhammed. “Te’sîrü’t-televizyûn ale’l-lugati’l-‘Arabiyye”. Mecelletü Câmi‘ati’ş-Şârika li’l-ulûmi’ş-şer‘iyye ve’l-insâniyye 4/2 (Haziran 2007): 192-216.
  53. Van Mol, Mark. Variation in Modern Standard Arabic in Radio News Broadcasts: A Synchronic Descriptive Investigation into the Use of Complementary Particles. Leuven: Peeters, 2003.
  54. Winford, Donald. An Introduction to Contact Linguistics. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2003.
  55. Yakup, Luay. “Diller Arası Etkileşim: Arapça ve Türkçe Örneği.” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 51, sy. 1 (Haziran 2021): 300-315.
  56. Yıldız, Musa. “Türkçe ile Arapça Arasındaki Karşılıklı Etkileşim.” Nüsha 4, no. 23 (2006): 7–37.
  57. Timurtaş, Faruk K. Uydurma Olan ve Olmayan Yeni Kelimeler Sözlüğü. İstanbul: Umur Kitapçılık, 1979.