KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / International Journal of Old Uyghur Studies / 2026 / Cilt: 8 Sayı: 1

Tarlasını tırmıkla sürmek ve kulaklarını geriye yapıştırmak. Eski Uygurca yapır- ve yapırgu sözleri

Harrowing one’s field and flattening one’s ears: Old Uyghur yapır- and yapırgu

Hans Nugteren(Göttingen Academy of Sciences and Humanities in Lower Saxony)0000-0001-9055-5031
Sayfa
33–57
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu makalede, bu Eski Türkçe kelimeler ve günümüzdeki karşılıkları ele alınacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Eski Uygurca yapırgu ismi, muhtemelen ‘battaniye’ yerine ‘tapan (tırmık)’ olarak çevrilmelidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu isim, yalnızca Yeni Uygurcanın ağızlarında günümüze ulaşmış gibi görünmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu makalede, bu Eski Türkçe kelimeler ve günümüzdeki karşılıkları ele alınacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Eski Türkçe · Eski Uygurca · Karahanlı Türkçesi

Özet

Eski Uygurca yapırgu ismi, muhtemelen ‘battaniye’ yerine ‘tapan (tırmık)’ olarak çevrilmelidir. Bu isim, yalnızca Yeni Uygurcanın ağızlarında günümüze ulaşmış gibi görünmektedir. Kökü olan yapur- fiili ise, hem Eski Uygurcada hem de Karahanlı Türkçesinde kayıtlıdır. Bu fiil kökü, çeşitli ama bağlantılı olan anlamlarla birçok modern dilde hâlâ kullanılmaktadır. Bu makalede, bu Eski Türkçe kelimeler ve günümüzdeki karşılıkları ele alınacaktır.

Abstract

The Old Uyghur noun yapırgu should probably be translated ‘harrow’ rather than ‘blanket’. The noun seems to survive only in dialects of Modern Uyghur. Its verbal base yapur- is documented both in Old Uyghur and in Karakhanid Turkic, and is still in use in several modern languages in different but related meanings. This paper will discuss these Old Turkic words and their present-day descendants.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Nugteren, H. (2026). Tarlasını tırmıkla sürmek ve kulaklarını geriye yapıştırmak. Eski Uygurca yapır- ve yapırgu sözleri. International Journal of Old Uyghur Studies, Cilt: 8 Sayı: 1, 33–57. https://doi.org/10.46614/ijous.1978389

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (78)

  1. Ähmäd, Ismayil / Ablät Abdurešid / Ismayil Tiliwaldi (eds.) 2006. Uyγurčä-xänzučä luγät / Wéi-Hàn dà cídiǎn. Beijing.
  2. Amanžolov, Sarsen Amanžolovič. 1959. Voprosy dialektologii i istorii kazaxskogo jazyka. Almaty.
  3. Auėzova, Zifa-Alua Muratovna (ed.). 2005. Maḥmūd al-Kāšġarī. Dīwān Luġāt at-Turk. Perevod, predslovie i kommentarii. (Index: Robert Ermers). Almaty.
  4. Bammatov, Zajnal Zijautdinovič (ed.). 1960. Russko-kumykskij slovar’. Moscow.
  5. , 1969. Kumyksko-russkij slovar’. Moscow.
  6. Baskakov, Nikolaj Aleksandrovič et al. (eds.). 1968. Turkmensko-russkij slovar’. Moscow.
  7. Baskakov, Nikolaj Aleksandrovič & Inkižekova-Grekul, Anastasija Ivanovna. 1953. Xakassko-russkij slovar’. Moscow.
  8. Baskakov, Nikolaj Aleksandrovič & Kalmykova, Sofija Abdul-Xamidovna. 1963. Nogajsko-russkij slovar’. Moscow.
  9. Baskakov, Nikolaj Aleksandrovič & Toščakova, Tajsija Makarovna. 1947. Ojrotsko-russkij slovar’. Moscow.
  10. Baskakov, Nikolaj Aleksandrovič & Zajončkovskij, Ananij & Šapšal, Seraja Markovič (eds.). 1974. Karaimsko-russko-pol’skij slovar’. Moscow.
  11. Boeschoten, Hendrik with the editorial assistance of John O’Kane. 2023. A Dictionary of Early Middle Turkic. Leiden/Boston.
  12. Borovkov, Aleksandr Konstantinovič (ed.). 1959. Uzbeksko-russkij slovar’. Moscow.
  13. Butanaev, Viktor Jakovlevič. 1999. Xakassko-russkij istoriko-ėtnografičeskij slovar’. Abakan.
  14. Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford.
  15. Corff, Oliver et al. (eds.) 2013. Auf kaiserlichen Befehl erstelltes Wörterbuch des Manjurischen in fünf Sprachen. „Fünfsprachenspiegel“. Systematisch angeordneter Wortschatz auf Manjurisch, Tibetisch, Mongolisch, Turki und Chinesisch. Wiesbaden.
  16. Dankoff, Robert & Kelly, James (eds.) 1982–1985. Maḥmūd al-Kāšγarī. Compendium of the Turkic dialects (Dīwān luγāt al-Turk). I-III. Duxbury, Massachusetts.
  17. DS = Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. I–XII. 1963–1982. Ankara.
  18. Dubova, Nadežda Anatol’evna (ed.) 2016. Turkmeny. Moscow.
  19. Džuraev, Gaffar & Nemenova, Rozalija L’vovna & Murvatov, Džamolxon et al. 2013. Južnye govory tadžikskogo jazyka 1. Dušanbe.
  20. Ercilasun, Ahmet B. & Akkoyunlu, Ziyat. 2014. Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk. Giriş – Metin – Çeviri – Notlar – Dizin. Ankara.
  21. ĖSTJA IV = Levickaja, Lija Sergeevna (ed.). 1989. Ėtimologičeskij slovar’ tjurkskix jazykov IV. Moscow.
  22. Freytag, Georg Wilhelm. 1830–1837. Lexicon Arabico-Latinum. Praesertim Ex Djeuharii Firuzabadiique et Aliorum Arabum Operibus Adhibitis Golii Quoque et Aliorum Libris Confectum. 1–4. Halle.
  23. Garkavec, Aleksandr Nikolaevič. 2010. Kypčakskoe pis’mennoe nasledie. Tom III. Kypčakskij slovar’ po armjanopis’mennym pamjatnikam XVI – XVII vekov. Almaty.
  24. Golomb, Ludwig. 1959. Die Bodenkultur in Ost-Turkestan: Oasenwirtschaft und Nomadentum. Posieux et al.
  25. Ğopuri, Ğulam. 1986. Uyğur šiwiliri sözlügi. Ürümči.
  26. Gül, Bülent. 2004. Eski Türk Tarım Terimleri (Doctoral thesis). Ankara.
  27. Hoppe, Thomas. 1996. Die ethnischen Gruppen Xinjiangs: Kulturunterschiede und interethnische Beziehungen. Hamburg.
  28. Jarring, Gunnar. 1951. Materials to the knowledge of Eastern Turki: Tales, poetry, proverbs, riddles, ethnological and historical texts from the southern parts of Eastern Turkestan. III. Folk-lore from Guma. Lund.
  29. , 1951. Materials to the knowledge of Eastern Turki: Tales, poetry, proverbs, riddles, ethnological and historical texts from the southern parts of Eastern Turkestan. IV. Ethnological and historical texts from Guma. Lund.
  30. , 1964. An Eastern Turki – English Dialect Dictionary. Lund.
  31. , 1997. Central Asian Turkic Place-Names – Lop Nor and Tarim Area. An Attempt at Classification and Explanation Based on Sven Hedin’s Diaries and Published Works. Stockholm.
  32. , 1998. Agriculture and Horticulture in Central Asia in The Early Years of The Twentieth Century With and Excursus on Fishing. Stockholm.
  33. Judaxin, Konstantin Kuz’mič. 1965. Kirgizsko-russkij slovar’. Moscow.
  34. Kaçalin, Mustafa (ed.) 2023. Kaşgarlı Mahmud. Dîvânu lugâti't-turk. Türk dilinin ilk sözlüğü (Index: Mehmet Ölmez). Istanbul.
  35. Karamšoev, Dodxudo Karamšoevič. 1988–1999. Šugnansko-russkij slovar’, 1–3. Moscow.
  36. Kardanov, Buba Macikovič & Bičoev, Aslan Tirovič. 1955. Russko-kabardino-čerkesskij slovar’. Moscow.
  37. Kaygusuz, Arzu. 2021. Buddhistische Bildersprache in alttürkischen Texten: eine literaturwissenschaftliche und philologische Analyse. Wiesbaden.
  38. Kisljakov, Nikolaj Andreevič. 1947. Starinye prijomy zemledel’českoj texniki i obrjady, svjazanye s zemledeliem, u Tadžikov bassejna reky Xingou. Sovetskaja Ėtnografija, № 1, 108–125.
  39. Lessing, Ferdinand D. 1960. Mongolian-English Dictionary. Bloomington.
  40. Lin Lianyun. 1992. Sàlā-Hàn Hàn-Sàlā cíhuì. Chengdu.
  41. Malov, Sergej Efimovič. 1954. Ujgurskij jazyk. Xamijskoe narečie. Teksty, perevody i slovar’. Moscow.
  42. , 1961. Ujgurskie narečija Sin’czjana. Teksty, perevody, slovar’. Moscow.
  43. Maxmutova, Lejlja Tagirovna. 1969. Tatar teleneṅ dialektologik süzlege. Kazan’.
  44. Mukambaev, Jeembay. 2009. Kırgız tilinin dialektologiyalık sözdügü. Biškek.
  45. Nadžip, Ėmir Nadžipovič. 1968. Ujgursko-russkij slovar’. Moscow.
  46. Molnár, Ádám. 1980. An Agricultural Term in an Old Uighur Description of Hell. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 34, 1/3. 163–170.
  47. Németh, Michał. 2021. The Western Karaim Torah - A Critical Edition of a Manuscript from 1720. Leiden–Boston.
  48. Nobel, Johannes. 1958. Suvarṇaprabhāsottama-Sūtra. Das Goldglanz-Sūtra. Ein Sanskrittext des Mahāyāna-Buddhismus. I tsing’s chinesische Version und ihre tibetische Übersetzung. Erster Band: I-tsing’s chinesische Version, übersetzt, eingeleitet, erläutert und mit einem photo-mechanischen Nachdruck des chinesischen Textes versehen. Leiden.
  49. Oda Juten. 2015. A study of the Buddhist Sūtra called Säkiz Yükmäk Yaruq or Säkiz Törlügin Yarumïš Yaltrïmïš in Old Turkic. Turnhout.
  50. Osmanof, Mirsultan (ed.) 1997. Hazirqi zaman uyğur tiliniŋ qumul šewisi. Ürümči.
  51. OTWF = Erdal, Marcel. 1991. Old Turkic Word Formation: A Functional Approach to the Lexicon. I–II. Wiesbaden.
  52. Pavet de Courteille, Abel. 1870. Dictionnaire Turk-Oriental. Destiné principalement à faciliter la lecture des ouvrages de Bâber, d’Aboul-Gâzi et de Mir-Ali-Chir-Nevâï. Paris.
  53. Rachmati [Arat], Gabdul Rašid 1932: Zur Heilkunde der Uiguren. II. Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Phil.-hist. Kl. 1932, 22. 401–448.)
  54. Räsänen, Martti. 1969. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki.
  55. Rassadin, Valentin Ivanovič. 2016. Tofalarsko-russkij slovar’. Moscow.
  56. Raximi, Muxammedžan Vaxabovič & Uspenskaja, Ljudmila Vladimirovna (eds.) 1954. Tadžiksko-russkij slovar’. Moscow.
  57. Schwarz, Henry G. 1992. An Uyghur-English dictionary. Bellingham, Washington.
  58. Skvorcov, Mixail Ivanovič (ed.). 1985. Čuvašsko-russkij slovar’. Moscow.
  59. Slepcov, Pjotr Alekseevič. 1972. Jakutsko-russkij slovar’. Moscow.
  60. Subrakova, Ol’ga Vasil’evna (ed.). 2006. Xakassko-russkij slovar’. Novosibirsk.
  61. Tavkul, Ufuk. 2000. Malkar Türkçesi Sözlüğü. Ankara.
  62. Tenišev, Ėdgem Raximovič. 1968. Tuvinsko-russkij slovar’. Moscow.
  63. Tenišev, Ėdgem Raximovič & Suyunčev, Xanafi Idrisovič (eds.) 1989. Karačaevo-balkarsko-russkij slovar’. Moscow.
  64. Tolstov, Sergej Pavlovič & Ždanko, Tat’jana Aleksandrovna & Abramzon, Saul Matveevič & Kisljakov, Nikolaj Andreevič (eds.) 1963. Narody mira. Ėtnografičeskie očerki. Narody Srednej Azii i Kazaxstana II. Moscow.
  65. Tumaševa, Diljara Garifovna. 1992. Slovar’ dialektov sibirskix Tatar. Kazan’.
  66. Uçar, Erdem. 2013. Uygurca Yaruk Sudur IX. Tegzinç. Diplomatik Neşir Usûlüyle Yayını, Tercüme, Açıklamalar ve Dizin. Izmir.
  67. UHL = Uyƣurqə-Hənzuqə Luƣət / Wéi-Hàn cídiǎn. 1982. Ürümči.
  68. Uraksin, Zinnur Gazizovič. 1996. Baškirsko-russkij slovar’. Moscow.
  69. UW I.2 = Özertural, Zekine, unter Mitwirkung von Klaus Röhrborn 2020: Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. I. Verben. Band 2: edäd- – iztä-. Stuttgart.
  70. UW I.3 = Özertural, Zekine, unter Mitwirkung von Klaus Röhrborn. 2023. Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. I. Verben. Band 3: odgur- – üzüš-. Stuttgart.
  71. UW II.1 = Röhrborn, Klaus. 2015. Uigurisches Wörterbuch. Sprachmaterial der vorislamischen türkischen Texte aus Zentralasien. Neubearbeitung. II. Nomina – Pronomina – Partikeln. Band 1: a – asvık. Stuttgart.
  72. Wilkens, Jens. 2017. The Old Uyghur Translation of the Bieyi za ahanjing (1935.52.0012-0015). In: Yukiyo Kasai et al. (eds.) The Old Uyghur Āgama Fragments Preserved in the Sven Hedin Collection, Stockholm. Turnhout: Brepols, 197–280.
  73. , 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen. Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen.
  74. Yakup, Abdurishid. 2002. Old Uyghur Lexemes Preserved in the Turfan-Qomul Dialect of Uyghur – The Case of Two “Erntesegen” Texts. Turkic Languages 6/1, 81 – 119.
  75. Zhang Tieshan & Zieme, Peter. 2019. An Old Uigur Version of the Kasibhāradvāja sutta Extended by a Poem. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 72 (2019). 179‒206.
  76. Zieme, Peter. 1975. Ein uigurischer Erntesegen. In: Altorientalische Forschungen 3. 109–143, Tafeln 19–20.
  77. Zieme, Peter & Molnár, Ádám. 1989. Ein weiterer uigurischer Erntesegen. Altorientalische Forschungen 16. 140–152.
  78. Internet source: sozdik.kz (Kazaxsko-russkij slovar’)