Dergiler / Akademik-Us / 2025 / Sayı: 18

Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl en-Nesefî’nin Kelâmcılığı

Abū Muṭīʿ Makḥūl b. al-Faḍl al-Nasafī’s Kalām

Muhammet Ali Çolak(KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ)0009-0004-4898-8959
Sayfa
231–266
Yayın Tarihi
2025-11-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylelikle Ebû Mutî‘ en-Nesefî’nin kelâmcı kişiliği ile ilgili güncel çalışmalarda yer alan boşluğun giderilebileceğini düşünmekteyiz.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Ebû Mutî‘ Mekhûl en-Nesefî (ö. 318/930) hicrî üçüncü asırda yaşamış ve hicrî dördüncü asrın başlarında vefat etmiş Mâverâünnehir âlimidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu çalışmalarda Nesefî’nin mezhebî kimliği üzerinde farklı görüşler ortaya atılmış ve daha çok mezhepler tarihçiliği ve mutasavvıf kişiliği üzerinde durulmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Böylelikle Ebû Mutî‘ en-Nesefî’nin kelâmcı kişiliği ile ilgili güncel çalışmalarda yer alan boşluğun giderilebileceğini düşünmekteyiz.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Kelâm · İslam Mezhepler Tarihi · Ehl-i re’y

Özet

Ebû Mutî‘ Mekhûl en-Nesefî (ö. 318/930) hicrî üçüncü asırda yaşamış ve hicrî dördüncü asrın başlarında vefat etmiş Mâverâünnehir âlimidir. Hayatı ile ilgili bilgiler oldukça sınırlıdır. Günümüze ulaşan eserleri ve âlimlerin tabakât kitaplarında yer alan bilgiler vasıtasıyla mezhepler tarihi, fıkıh, hadis ve tasavvuf gibi ilim dallarıyla uğraştığı anlaşılmaktadır. Bununla birlikte Ebû Mutî‘ en-Nesefî’nin eserlerinde kelâm ilmi ile de ilgilenmiş olduğuna delâlet edebilecek pek çok ifade bulunmaktadır. Mâverâünnehir bölgesinde o yıllarda kelâm ilmi henüz geniş kesimlerce resmi bir hüviyet kazanmamışken Nesefî’nin bu ilimle ilgilenmiş olması üzerinde durulması gereken bir konudur. Ancak Nesefî’nin hayatı ve ilmi kişiliği ile ilgili yapılmış güncel çalışmalarda kelâmcı kişiliği yeterince aydınlatılmış değildir. Bu çalışmalarda Nesefî’nin mezhebî kimliği üzerinde farklı görüşler ortaya atılmış ve daha çok mezhepler tarihçiliği ve mutasavvıf kişiliği üzerinde durulmuştur. Nesefî’nin eserleri incelendiğinde kelâm ilmi ile ilişkilendirilebilecek birçok ifade bulunmaktadır. Ancak yine de onun eserlerinde doğrudan ilm-i kelâm ifadesi yer almamaktadır. Bizler çalışmamızda Nesefî’nin mezhebî kişiliği ile ilgili yapılmış güncel yorumlara değinecek ve ardından hocaları vasıtasıyla ait olduğu itikâdî geleneği ortaya çıkarmaya çalışacağız. Son olarak günümüze kadar ulaşmış eserlerinde yer alan kelâm ilmi ile ilişkilendirilebilecek kısımların neler olduğuna, bu kısımların onun mezhebî kişiliği hakkında verdiği bilgilere yer vereceğeyiz. Bunu yaparken Nesefî’den önce yaşamış ve çağdaşı olan âlimlerin eserlerine de müracaat edeceğiz. Böylelikle Ebû Mutî‘ en-Nesefî’nin kelâmcı kişiliği ile ilgili güncel çalışmalarda yer alan boşluğun giderilebileceğini düşünmekteyiz.

Abstract

Abū Muṭīʿ Makḥūl al-Nasafī, d. 318/930, a scholar from Transoxiana, lived in the third Islamic century and passed away in the early fourth century. Information about his life is limited. His surviving works and references in biographical dictionaries indicate his engagement with disciplines such as the history of sects, jurisprudence, hadith, and Sufism. Notably, his works contain numerous expressions suggesting an interest in kalām, a field that had not yet gained formal recognition in Transoxiana during his time. This makes his involvement with kalām a significant topic for exploration. However, modern studies on al-Nasafī’s life and scholarly persona have not sufficiently illuminated his role as a kalām scholar. These studies often present differing views on his sectarian identity, focusing primarily on his contributions to the history of sects and Sufism. While al-Nasafī’s works include expressions linked to kalām, the term ʿilm-i kalām does not explicitly appear. This study will address contemporary interpretations of al-Nasafī’s sectarian identity, trace his kalām tradition through his teachers, and identify kalām-related content in his surviving works, exploring their implications for his sectarian persona. By referencing the works of earlier and contemporary scholars, we aim to fill the gap in modern research regarding al-Nasafī’s kalām identity.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çolak, M. A. (2025). Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl en-Nesefî’nin Kelâmcılığı. Akademik-Us, Sayı: 18, 231–266. https://doi.org/10.70971/akademikus.1768494

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (64)

  1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ. nşr. Ahmed el-Garîzî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1. Basım, 2004.
  2. Ak, Ahmet. Büyük Türk Âlimi Mâturîdî ve Mâturîdîlik. İstanbul: Ensar Neşriyat, 3. Basım, 2019.
  3. Ali Çelebi, Kınâlızâde. Tabakâtu’l-Hanefiyye. thk. Muhyi Hilal Serhan. 3 Cilt. Bağdad: Divanü’l-Vakf es-Sünnî, 1. Basım, 2005.
  4. Aysel Öztürk - Zeynep Alimoğlu Sürmeli. “Mezhepler Tarihi Literatüründeki Benzerlikler Üzerine Bir Çalışma ‘Kitâbu’r-Redd ve Telbîsü İblîs Örneği’”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 13/2 (Aralık 2020), 669-712. https://doi.org/10.18403/emakalat.820896
  5. Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. Kahire: Mektebet-i İbn Sînâ, 1409.
  6. Bekcerî, Alâeddin Muğlatâî b. Galîc. el-İktifâ fi tenkîh kitabi’d-duafâ. thk. Mâzân b. Muhammed. 3 Cilt. Kahire: Darü’l-Ezher, 1. Basım, 1430.
  7. Birinci, Züleyha. “Ebû Mutî‘ en-Nesefî’nin Mezhebî Kimliği: Mürciî veya Kerrâmî Olduğuna Dair İddiaların Değerlendirilmesi”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20 (25 Aralık 2021), 226-257. https://doi.org/10.32950/rteuifd.1007430
  8. Birinci, Züleyha. “Muhammed B. Kerrâm ile Mekhûl En-Nesefî’nin Kelâmî Görüşlerinin Karşılaştırılması”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58 (Aralık 2023), 63-95. https://doi.org/10.21054/deuifd.1356145
  9. Çelebi, İlyas. “Ebû Hanîfe’nin Kelâmcılığı, İtikada Dair Risaleleri ve Bunların Otantik Olup Olmadıkları Meselesi”. İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe ve Düşünce Sistemi. ed. İbrahim Hatiboğlu. 2/185-195. Bursa: KURAV, 2003.
  10. Çelebi, Kâtip. Keşfü’z-zunûn an esâmî’l-kütübi ve’l-fünûn. thk. Şerefettin Yaltkaya-Rifat Bilge. 2 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabî, 1. Basım, 1940.
  11. Dârimî, Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân ed-. ed. Hüseyin Selim Esed. “Mukaddime”, 48 (No. 601) Cilt. Riyâd: Dârü’l-Muğnî, 1. Basım, 1421.
  12. Ebû Hanîfe. “el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim”. çev. Mustafa Öz. İmâm-ı A’zamın Beş Eseri, 26. İstanbul: İFAV, 2017.
  13. Ebû Hanife. “el-Fıḳhü’l-ebsaṭ”. çev. Mustafa Öz. İmâm-ı A’zamın Beş Eseri. İstanbul: İFAV, 17. Basım, 2017.
  14. Ebû Hanife. “el-Fıḳhü’l-ekber”. çev. Mustafa Öz. İmâm-ı A’zamın Beş Eseri. İstanbul: İFAV, 17. Basım, 2017.
  15. Ebû Hanife. “el-Vasiyye”. çev. Mustafa Öz. İmâm-ı A’zamın Beş Eseri. İstanbul: İFAV, 17. Basım, 2017.
  16. Kermelî, Anistâs Mârî. “Abdallar”. trc. Mahmud Esad Erkaya. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 102 (Haziran 2022), 465-486.
  17. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali İbn İsma’il. el-İbâne an usûli’d-diyâne. thk. Hammâd bin Muhammed el-Ensârî. Şam: Mektabetü’d-Dârü’l-Beyân, 2021.
  18. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali İbn İsma’il. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-muṣallīn. thk. Naîm Zerzûr. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2009.
  19. Gömbeyaz, Kadir. “Hanefî-Mâturîdî Fırak Geleneğine Dair Yeni Tespit, Tez ve Mülahazalar”. Matüridi Düşünce ve Matüridilik Literatürü. ed. M. Raşit Akpınar vd. İstanbul: Önsöz Yayınları, 2018.
  20. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
  21. Irâkî, Ebû Muhammed Osman b. Abdullah b. el-Hasen. el-Firaku’l-mufterika beyne ehli’z-zeyğ ve’z-zendaḳa. thk. Yaşar Kutluay. Ankara: AÜİF Yayınları, 1961.
  22. İbn Hazm. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ehvâ’ ve’n-Nihâl. çev. Halil İbrahim Bulut. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
  23. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. eḍ-Ḍuʿafâʾ ve’l-metrûkûn. thk. Ebü’l-Fidâ Abdullah el-Kādî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1406.
  24. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Kitâbü’l-Mevżûʿât. thk. Nureddin b. Şükrü Boyacılar. Riyâd: Advâu’s-Selef, 1418.
  25. İsfahânî, Ebû Nuaym. Sıfatü’n-nifâk ve na’tü’l-münâfikîn. thk. Amir Hasan Sabri. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Basım, 1422/2001.
  26. İsmail Paşa, Bağdatlı. Hediyyetü’l-Ârifîn Esmaü’l-müellifîn ve Âsârü’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Mektebetü’l-İslâmiyye ve Ca‘ferî Tebrîzî, 1955.
  27. Kefevî, Muhammed b. Süleyman. Ketâʾibü aʿlâmi’l-aḫyâr min fuḳahâʾi meẕhebi’n-Nuʿmâni’l-muḫtâr. thk. Saffet Köse vd. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 1. Basım, 1438/2017.
  28. Kureşî, Abdülkādir. el-Cevâhirü’l-Muḍıyye fî Ṭabaḳāti’l-Ḥanefiyye. thk. Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Riyâd: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1993.
  29. Kutlu, Sönmez. “Kerrâmiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11 Ağustos 2025. Erişim 11 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kerramiyye
  30. Kutlu, Sönmez. “Muhammed b. Kerrâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 03 Temmuz 2025. Erişim 03 Temmuz 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhammed-b-kerram
  31. Kutlu, Sönmez. Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: TDV Yayınları, 4. Basım, 2018.
  32. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. el-Fevâʾidü’l-Behiyye fî terâcimi’l-Ḥanefiyye. thk. Ahmed Za’bî. Beyrut: Dârü’l-Erkam, 1. Basım, 1998.
  33. Lewinstein, Keith. “Doğu Hanefi Fırak Geleneği Üzerine Mülahazalar”. çev. Sönmez Kutlu-Muzaffer Tan. İmam Mâtürîdî ve Maturidilik. ed. Sönmez Kutlu. 97-128. Ankara: Otto, 3. Basım, 2011.
  34. Madelung, Wilferd - Kutlu, Sönmez. “Horasan ve Mâverâünnehir’de İlk Mürcie ve Hanefiliğin Yayılışı”. İmam Mâtürîdî ve Maturidilik. 93-95. Ankara: Otto, 4. Basım, 2011.
  35. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevḥîd. thk. Âsım İbrahim el-Keyâlî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1427.
  36. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşar Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1402.
  37. Müsemmelî, Ümeyme bint-i Îsâ Muhammed. Kitâb-ü sıfât-i Rabbi’l-alemîn min bâbi’l-bida‘i ve’l-ehvâi ve’z-zunûn) ilâ âhiri’l-kitâb. Mekke: Câmi‘atu Ümmi’l-Kurâ, Külliyyetü’d-Da‘veti ve Usûli’d-Dîn, Yüksek Lisans Tezi, 1439/2018.
  38. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl-. el-Lüʾlüʾiyyât. Konya: Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi, Darende, 44 Dar 160, 1b-305a.
  39. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. el-Lüʾlüʾiyyât. Kastamonu: Kastamonu Yazma Eser Kütüphanesi, Kastamonu Halk Kütüphanesi, 458787, 1b-165a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/458787
  40. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. Kitâb fî fazli sübhânellāh. Avusturya: Avusturya Ulusal Kütüphanesi, Hammer-Purgstall, Cod. N. F. 251.
  41. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. Kitâbu’r-red alâ ehli’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle. thk. Marie Bernard. Kahire: Fransız Doğu Arkeolojisi Enstitüsü, 1980.
  42. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. Kitâbu’r-red alâ ehli’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle. thk. Seyit Bahcıvan. Konya: Hikmetevi, 1. Basım, 2013.
  43. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn. Tebsıratü’l-edille. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2003.
  44. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Lens. Kahire:: Mektebetu’l-Ezheriyye lit’türâs, 1424. Rudolph, Ulrich. Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand. Leiden: Brill, 2015.
  45. Sâmit, İbnü’l-Muhibb. Kitâb-ü sıfât-i Rabbi’l-âlemîn. thk. Ammâr Temâlet. 5 cilt. Havallî: Dâru’l-Hazâne, 1. Basım, 1442/2021.
  46. Sarıkaya, Mehmet Saffet. “Erken Dönem Hanefî Geleneğinde Bir Zâhid: Ebû Mutî` Mekhûl en-Nesefî (318/930) ve Kitâbu’l Lü’lü’iyyât’ı”. Kastamonu Üniversitesi IV. Uluslararası Şeyh Şa‘bân-ı Velî Sempozyumu -Hanefîlik-
  47. Mâturîdîlik-. ed. Cengiz Çuhadar vd. 1/469-484. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Matbaası, 2017.
  48. Sarıkaya, Mehmet Saffet. “Hanefî Zühd Geleneğinin Oluşumuna Nesefli Ebû Muti` Mekhûl (318/930) ve
  49. Kerrâmîlerin Katkısı”. Orta Asya Alimlerinin İslam Medeniyetine Katkıları. ed. Muhittin Düzenli vd. 284-296. Bişkek: Manas Üniversitesi Yayınları, 2019.
  50. Semerkandî, Ebü’l-Kāsım el-Hakîm. es-Sevâdü’l-A‘zam. çev. Talha Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2007.
  51. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. 17 Cilt. Leiden: Brill, 1967.
  52. Sinanoğlu, Abdulhamit. İslam’da Akılcı Düşüncenin Önderleri Ebû Hanife ve Vâsıl bin Atâ. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2019.
  53. Sönmez, Mahmut. “Ayet Kavramının Semantik Tahlili”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (Mayıs 2016), 135-170.
  54. Şehristânî, Muhammed b. Abdulkerîm. el-Milel ve’n-Niḥal. thk. Emîr Ali Mehnâ-Ali Hasan Fâʿûr. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1993.
  55. Tayâlisî, Ebû Dâvûd. el-Müsned. nşr. Muhammed b. Abdulmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Gize: Hicr li’t-tıbâa ve’n-neşr, 1. Basım, 1420/1999.
  56. Üsmendî, Ebü’l-Feth Alâüddîn. Lübâbü’l-kelâm. thk. Mehmet Sait Özervarlı. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1. Basım, 2019.
  57. Yeprem, M. Saim. Mâtürîdî’nin Akîde Risâlesi ve Şerhi. İstanbul: İFAV, 2000.
  58. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl fî naḳdi’r-ricâl. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1382.
  59. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru Aʿlâmi’n-Nübelâʾ. thk. İbrahim Zeybek. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1417.
  60. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’t-tabakāti’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî. 53 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1992.
  61. Eş‘arî, Ebü’l-Hasan Ali İbn İsma’il. el-İbâne an usûli’d-diyâne. thk. Hammâd bin Muhammed el-Ensârî. Şam: Mektabetü’d-Dârü’l-Beyân, 2021.
  62. Nesefî, Ebû Mutî‘ Mekhûl b. el-Fazl. Kitâbu’r-red alâ ehli’l-bida‘ ve’l-ehvâi’d-dâlle. thk. Seyit Bahcıvan. Konya: Hikmetevi, 1. Basım, 2013.
  63. Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn. Tebsıratü’l-edille. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2003.
  64. Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Usûlü’d-dîn. thk. Hans Peter Lens. Kahire:: Mektebetu’l-Ezheriyye lit’türâs, 1424. Rudolph, Ulrich. Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand. Leiden: Brill, 2015.