KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Yalova Sosyal Bilimler Dergisi / 2026 / Cilt: 16 Sayı: 1

İbn Rüşd’ün Faslü’l-makâl Adlı Eserinde Akıl–Din İlişkisi

The Relationship Between Reason and Religion in Ibn Rushd’s “Fasl al-maqāl”

İlhan Yıldız(Çankırı Karatekin üniversitesi)0000-0003-3848-6723
Sayfa
45–67
Yayın Tarihi
2026-04-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bununla birlikte, İbn Rüşd’ün seçkinci epistemolojisinin çağdaş bilimin olasılıksal doğasıyla sınırlı bir uyum sergilediği tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, İbn Rüşd’ün Faslü’l-makâl adlı eserinde akıl ve din arasındaki ilişkiye dair geliştirdiği bütüncül modeli incelemekte ve bu modelin modern epistemolojiye katkılarını değerlendirmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Çalışma, İbn Rüşd’ün din–felsefe ilişkisine dair yaklaşımının üç ana eksende şekillendiğini ortaya koymaktadır: (1) Akıl ile vahyin özsel bir uyum içinde olduğu rasyonel teoloji anlayışı, (2) Metinlerin çok katmanlı anlam yapısını esas alan yorum disiplini, (3) Bilgi hiyerarşisini toplumsal dengeyle ilişkilendiren epistemik model.
💡
Sonuç & Katkı:Bununla birlikte, İbn Rüşd’ün seçkinci epistemolojisinin çağdaş bilimin olasılıksal doğasıyla sınırlı bir uyum sergilediği tespit edilmiştir.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Türk-İslam Düşüncesi · İbn Rüşd · Din ve Felsefe

Özet

Bu çalışma, İbn Rüşd’ün Faslü’l-makâl adlı eserinde akıl ve din arasındaki ilişkiye dair geliştirdiği bütüncül modeli incelemekte ve bu modelin modern epistemolojiye katkılarını değerlendirmektedir. Araştırma, İbn Rüşd’ün Gazzâlî’ye yönelttiği eleştirilere verdiği felsefî yanıtları, aklî bilginin dinî hakikatle nasıl uzlaştırıldığını ve burhanî yöntemin hermenötik bir araç olarak işlevini analiz etmektedir. Metin analizi yöntemi, çalışmada yalnızca içerik çözümlemesi olarak değil, felsefî hermenötik ilkeler çerçevesinde uygulanmıştır. Bu bağlamda İbn Rüşd’ün metinleri ön-anlama, tarihsel bağlam ve anlam katmanları dikkate alınarak yorumlanmış; amaç, onun akıl–din ilişkisine dair düşüncesinin derin anlam yapısını ortaya koymak olmuştur. Çalışma, İbn Rüşd’ün din–felsefe ilişkisine dair yaklaşımının üç ana eksende şekillendiğini ortaya koymaktadır: (1) Akıl ile vahyin özsel bir uyum içinde olduğu rasyonel teoloji anlayışı, (2) Metinlerin çok katmanlı anlam yapısını esas alan yorum disiplini, (3) Bilgi hiyerarşisini toplumsal dengeyle ilişkilendiren epistemik model. Bununla birlikte, İbn Rüşd’ün seçkinci epistemolojisinin çağdaş bilimin olasılıksal doğasıyla sınırlı bir uyum sergilediği tespit edilmiştir. Buna rağmen onun düşüncesi, akıl ile vahyin çatışmadığı, bilakis birbirini tamamladığı görüşüyle hem İslam düşüncesinde hem de modern din–bilim tartışmalarında kalıcı bir referans noktası oluşturmaktadır.

Abstract

This study examines the holistic model developed by Ibn Rushd (Averroes) in his work Fasl al-maqāl regarding the relationship between reason and religion, and evaluating its contributions to modern epistemology. The research analyzes Ibn Rushd’s philosophical responses to al-Ghazālī’s criticisms, exploring how rational knowledge is reconciled with religious truth and how the demonstrative (burhānī) method functions as a hermeneutic tool. The textual analysis method is employed not merely as a content analysis technique but within the framework of philosophical hermeneutic principles. In this context, Ibn Rushd’s texts are interpreted by considering pre-understanding, historical context, and layers of meaning; the aim is to uncover the deep structural meaning of his thought regarding the relationship between reason and religion. The study demonstrates that Ibn Rushd’s approach to the reason–revelation relationship is structured around three main axes: (1) A rational theology that posits an intrinsic harmony between reason and revelation, (2) A discipline of interpretation grounded in the multilayered structure of textual meaning, and (3) An epistemic model that relates the hierarchy of knowledge to social equilibrium. Nevertheless, it is observed that Ibn Rushd’s elitist epistemology shows only a limited compatibility with the probabilistic nature of contemporary science. Despite this limitation, his thought continues to serve as a lasting point of reference in both Islamic intellectual history and modern debates on the relationship between religion and science, asserting that reason and revelation do not conflict but rather complement one each other.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yıldız, İ. (2026). İbn Rüşd’ün Faslü’l-makâl Adlı Eserinde Akıl–Din İlişkisi. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 16 Sayı: 1, 45–67. https://doi.org/10.17828/yalovasosbil.1729751

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Aquinas, Thomas. Summa Theologica. trans. Fathers of the English Dominican Province. New York: Benzinger Brothers, 1947.
  2. Aristoteles, Posterior Analytics. ed. Jonathan Barnes. Oxford: Clarendon Press, 1993.
  3. Arkoun, Mohammed. The Unthought in Contemporary Islamic Thought. London: Saqi Books, 2002.
  4. Bayrakdar, Mehmet. İslam Felsefesine Giriş. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
  5. Bacon, Francis. Novum Organum. ed. Oliver Lodge. New York: Dover Publications, 2000.
  6. Corbin, Henry. History of Islamic Philosophy. London: Kegan Paul International, 1993.
  7. Çaylı, Zafer. “İbn Rüşd’ün Tenzîhî Dil Anlayışı”. Mecmua 14 (2022), 149–162. https://doi.org/10.32579/mecmua.1139313
  8. Davidson, Herbert Alan. Alfarabi, Avicenna, and Averroes on Intellect. New York: Oxford University Press, 1992.
  9. Dönmez, Süleyman. “İbn Rüşd ve Thomas Aquinas Bağlamında Hıristiyanlığın Rasyonel Yorumuna İslam Felsefesinin Etkisi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2007), 21–38. https://izlik.org/JA47TJ29FY
  10. Eco, Umberto. Ortaçağ Estetiğinde Sanat ve Güzellik. İstanbul: Can Yayınları, 2019.
  11. Erkol, Ahmet. İbn Rüşd’ün Kelâm Eleştirisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2007.
  12. Fakhry, Majid. A Short Introduction to Islamic Philosophy. Oxford: Oneworld, 2001.
  13. Fakhry, Majid. Averroes: His Life, Works and Influence. Oxford: Oneworld, 2002.
  14. Rahman, Fazlur. Islam and Modernity: Transformation of an Intellectual Tradition. Chicago: University of Chicago Press, 1982.
  15. Gazzâlî, Tehâfütü’l-felâsife. çev. İsmail Karagözoğlu. İstanbul: Kayıhan Yayıncılık, 2021.
  16. Gilson, Étienne. Reason and Revelation in the Middle Ages. New York: Charles Scribner’s Sons, 1938.
  17. Gutas, Dimitri. Greek Thought, Arabic Culture. London: Routledge, 1998.
  18. Gutas, Dimitri. Avicenna and the Aristotelian Tradition. Leiden: Brill, 2001.
  19. Hourani, George Fadlo. Islamic Rationalism. Oxford: Oxford University Press, 1972.
  20. Ivry, Alfred L. Averroes on Intellect. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
  21. İbn Rüşd, Metafizik Şerhi. çev. Muhittin Macit. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
  22. İbn Rüşd. De Anima Şerhi. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Litera Yayınları, 2013.
  23. İbn Rüşd, Risâletü’n-Nefs. ed. Gérard C. Anawati. Beyrut, t.y.
  24. İbn Rüşd, Telhîsu Kitâbi’n-Nefs. ed. Alfred L. Ivry. Kahire: İmp. Mısr S.A.E., 1994.
  25. İbn Rüşd. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. çev. Ahmed Meylânî. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
  26. İbn Rüşd, İkinci Analitiklerin Orta Şerhi. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
  27. İbn Rüşd, Felsefe-Din İlişkileri: Faslu’l-makâl-el-keşf an minhâci’l-edille. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
  28. İbn Rüşd. Tehâfütü’t-Tehâfüt. çev. Muharrem Hilmi Özev. İstanbul: Bordo Siyah Yayınları, 2018.
  29. Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. çev. ve ed. Paul Guyer ve Allen W. Wood. Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
  30. Karlığa, Bekir. Batı’yı Aydınlatan İslam Düşünürü İbn Rüşd. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2014.
  31. Kaya, Mahmut. İslam Filozoflarından Felsefe Metinleri. İstanbul: Klasik Yayınları, 1992.
  32. Kogan, Barry S. Averroes and the Metaphysics of Knowledge. Albany, NY: State University of New York Press, 1985.
  33. Leaman, Oliver. Averroes and His Philosophy. Oxford: Clarendon Press, 1988.
  34. Leaman, Oliver. A Brief Introduction to Islamic Philosophy. Cambridge: Polity Press, 1998.
  35. Nasr, Seyyed Hossein. Science and Civilization in Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2006.
  36. Nasr, Seyyed Hossein - Oliver Leaman, ed. History of Islamic Philosophy. London: Routledge, 1996.
  37. Nasr, Seyyed Hossein - Oliver Leaman, ed. Philosophy in the Islamic World. London: Routledge, 2001.
  38. Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd. İstanbul: İSAM Yayınları, 2018. Türker, Ömer. İslam Felsefesine Konusal Giriş. İstanbul: Bilay Yayınları, 2020.