Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightMakalede bu bağlamda, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde Mısır’da sûfî çevrelerin iktidar paydaşları içindeki konumu işlenmekte; Melikü’s-Sâlih’in devleti yeniden yapılandırırken hangi iktidar unsurlarını geri plana çekip hangilerini öne çektiği değerlendirilmekte, genel anlamda devlet ve sûfî çevreler ilişkisiyle ilgili özgün bir örneğin gözler önüne serilmesi amaçlanmaktadır.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Nûreddin Mahmud Zengî (öl. 569/1174) ve Selâhaddin-i Eyyûbî (öl. 589/1193), Haçlılara karşı mücadeleyi yürütürken Şam ve Mısır’da ilmî ve tasavvufî esaslı, Ehl-i Sünnet merkezli toplumsal dönüşümü de zorunlu görmüşlerdir. Bunun neticesinde, Nûreddin Mahmud Zengî Devri’nde (541-569/1146-1174) Şam’da bu yönde dönüşüm yaşandığı gibi, Mısır’a hâkim Şiî Fâtımî iktidarı tamamen son bulmuş (567/1171), aynı zamanda Mısır’da sosyal zeminde ilimle iç içe bir Sünni tasavvuf hareketi başlamış ve Mısır’da bir sonraki asır (7./13. asır) için “tasavvuf ve tarikatlar asrı” denecek kadar tasavvuf hareketleri etkili olmuştur. Mısır’da Fâtımî izlerini silmeye, onun yerini alan devletin talep ettiği insanı ve sosyal yapıyı inşa etmeye yönelik başlatılan kapsamlı tasavvuf hareketinin kurumsal temsilcisi olarak Şeyhüşşûyûhluk makamı tesis edilmiştir. Bu makama Nûreddin Mahmud Zengî’den sonra Selâhaddin tarafından tayin edilen Şeyhüşşûyûh İmadüddin Ömer b. Hamaveyh’in vefatı (577/1181) üzerine, yerine Selâhaddin tarafından oğlu Sadreddin Muhammed b. Şeyhüşşûyûh atanmış ve Şam’dan Mısır’a getirilip Saʿdu’s-Saʿade hankahına yerleştirilmiştir. Saʿdu’s-Saʿade Hankahı, henüz Selâhaddin Devri’nde (567-589/1171-1193) Mısır’da tasavvuf faaliyetlerinin devlet nezdindeki merkez kurumu olarak iş görürken Şeyhüşşûyûh Sadreddin, Melikü’l-Âdil b. Necmeddin Eyyûb Devri’nden (596-615/1200-1218) itibaren devletin hiyerarşisinde yükselmeye başlamıştır. Sadreddin’in Evlâdü’ş-Şeyhüşşüyûh olarak ünlenen dört oğlu babalarının vefatından sonra Âdil’in oğlu Melikü’l-Kâmil’in Devri’nde (615-635/1218-1238) yükselişlerini sürdürmüşler ve Kâmil’in oğlu Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’ne (637-647/1240-1249) gelindiğinde sultandan sonraki en üst konuma çıkmışlardır. Melikü’s-Sâlih, zorlu bir mücadele ile ve Eyyûbî hanedan mensupları ile çekişip çatışarak 637/1240’ta kardeşi II. Âdil’i devirip Mısır’da sultan olmuş ve devletin kadrolarını değiştirmeye başlamıştır. Bu bağlamda bazı kadılar ile Eşrefî Memlûkleri de tutuklayıp devlet yönetiminden uzaklaştırmış, Eşrefî Memlûklerin yerini kendi memlûkleri ile doldurarak devletteki dengeleri Eyyûbî tarihinde olmadığı kadar değiştirmiştir. Onun sair ulemâyı da ötelemesiyle Evlâdü’ş-Şeyhüşşüyûh’ün alanı daha da genişlemiştir. Nûreddin Mahmud Zengî ve Selâhaddin-i Eyyûbî’nin Devletleri; ümerâ ve ulemâ devleti niteliğinde iken sûfî çevrelerin toplumsal zeminde de güç kazanmasıyla, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde devlet, adeta sûfîler ve memlûklar devletine evrilmiştir. Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde ulemâ, kendisinden önceki hükümdarlardan gördüğü değeri görmemiştir. Melikü’s-Sâlih, Eyyûbîler Devri’nde yaygın olan hükümdarın ulemâ ile içli dışlı olmasına son vermiş, sûfîleri devlet nezdinde temsil eden Şeyhüşşûyûh makamını korurken ulemâyı, en azından adlî işlerde temsil eden kadılkudâtlık makamını bölmüştür. Melikü’s-Sâlih, kadı makamındaki ulemânın yargılama yetkisine görünürde dokunmasa da siyasi infazlar yaparak bu yetkiyi daraltmıştır. Neticede ulemâ, devlet yönetiminde önceki devirlere göre geri plana düşerken vezir ve ordu komutanı olan Fahreddin b. Şeyhüşşûyûh’un Melikü’s-Sâlih’in ölümünden sonra, isterse sultan olabileceğinden bile söz edilmiştir. Makalede bu bağlamda, Melikü’s-Sâlih Necmeddin el-Eyyûb Devri’nde Mısır’da sûfî çevrelerin iktidar paydaşları içindeki konumu işlenmekte; Melikü’s-Sâlih’in devleti yeniden yapılandırırken hangi iktidar unsurlarını geri plana çekip hangilerini öne çektiği değerlendirilmekte, genel anlamda devlet ve sûfî çevreler ilişkisiyle ilgili özgün bir örneğin gözler önüne serilmesi amaçlanmaktadır.
Abstract
Nureddin Mahmud Zengi and Salah al-Din al-Ayyubi initiated a transformation based on scholarly and Sufi principles, centered on Sunni orthodoxy, in Damascus and Egypt, in order to garner societal support among the Muslim community in the struggle against the Crusaders. As a result of this, the Shiite Fatimid rule that dominated Egypt was overthrown, and a Sunni Sufi movement intertwined with scholarship emerged on the social level in Egypt. In fact, the Sufi movements became so influential that the following century (7th/13th century) came to be referred to as the “age of Sufism and tariqas” in Egypt. However, the representatives of this Sufi movement in the eyes of the state—which was initiated both to erase the traces of the Fatimids in Egypt and to build the type of individual and social structure desired by the state that replaced them—were the members of the Shaykh al-Shuyukh family. These individuals began to rise within the state hierarchy starting from the reign of al-Malik al-ʿĀdil b. Najm al-Din Ayyub. During the reign of his son, al-Malik al-Kâmil, the members of this family continued their ascent, and by the time of al-Malik al-Salih Najm al-Din Ayyub, the son of al-Kâmil, they had reached the most significant position after the sultan himself. While the states of Nureddin Mahmud Zengi and Salah al-Din al-Ayyubi were characterized as states of emirs and scholars, the increasing influence of Sufi circles in the social sphere transformed the state during the reign of al-Malik al-Salih Najm al-Din Ayyub into, in a sense, a state of Sufis and mamluks. During al-Malik al-Salih’s reign, the ʿulamāʾ did not receive the same level of esteem they had enjoyed under previous rulers. Al-Malik al-Salih ended the tradition, common during the Ayyubid period, of close relations between rulers and the ʿulamāʾ; while he preserved the office of Shaykh al-Shuyukh representing Sufis in state affairs, he divided the office of chief judge (qādī al-qudāt), which represented the ʿulamāʾ at least in judicial matters. Although al-Malik al-Salih did not appear to interfere with the judicial authority of the ʿulamāʾ in their official positions, he limited this authority by carrying out political executions. Consequently, the ʿulamāʾ were pushed into the background in terms of state governance compared to earlier periods, and it was even said that Fakhr al-Din b. Shaykh al-Shuyukh, who was vizier and military commander, could have become sultan after the death of al-Malik al-Salih if he had wished. In this article, within this context, the position of Sufi circles as stakeholders in power during the reign of al-Malik al-Salih Najm al-Din Ayyub in Egypt is examined.