Dergiler / Türk Din Psikolojisi Dergisi / 2026 / Sayı: 13

Ahlaki Değerler Psikolojisi Perspektifinden Yunus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye Adlı Eseri Üzerine Bir Analiz

An Analysis of Yunus Emre’s Risāletü’n-Nushiyye from the Perspective of the Psychology of Moral Values

Nuriman Karayigit Ulu(HARRAN ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0001-8669-336X
Sayfa
35–68
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bulgular, tembelliğe karşı öz-disiplin, açgözlülüğe karşı kanaat, kibre karşı alçakgönüllülük, öfkeye karşı sabır, cimriliğe karşı cömertlik ve gıybete karşı öz-farkındalığın eserdeki temel ahlaki değerler olduğunu göstermektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bazı şairler, tarihsel ve biyografik aidiyetlerinden bağımsız olarak, eserleri aracılığıyla kolektif hafızada kalıcı bir yer edinir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Edebiyat ve tasavvuf tarihinde özel bir konuma sahip olan Yunus Emre, şiirleriyle hem entelektüel çevreleri hem de geniş halk kesimlerini etkilemiş kurucu bir düşünür ve şairdir.
💡
Sonuç & Katkı:Bulgular, tembelliğe karşı öz-disiplin, açgözlülüğe karşı kanaat, kibre karşı alçakgönüllülük, öfkeye karşı sabır, cimriliğe karşı cömertlik ve gıybete karşı öz-farkındalığın eserdeki temel ahlaki değerler olduğunu göstermektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Din psikolojisi · Yunus Emre · Risaletü’n-Nushiyye

Özet

Bazı şairler, tarihsel ve biyografik aidiyetlerinden bağımsız olarak, eserleri aracılığıyla kolektif hafızada kalıcı bir yer edinir. Bu tür bağlamlarda belgelere dayalı biyografik veriler ikincil konuma çekilirken, şairin düşünsel ve manevi kimliği eserleri üzerinden inşa edilir. Edebiyat ve tasavvuf tarihinde özel bir konuma sahip olan Yunus Emre, şiirleriyle hem entelektüel çevreleri hem de geniş halk kesimlerini etkilemiş kurucu bir düşünür ve şairdir. Risâletü’n-Nushiyye, insanın ahlaki ve ruhsal olgunlaşma sürecinde karşılaştığı engelleri ve bu engellere yönelik aşma imkânlarını ele alan didaktik nasihatname niteliğinde bir eserdir. Yaklaşık yedi yüzyıllık geçmişe sahip metinde, İslam düşüncesi kaynaklı evrensel ahlaki değerler Yunus Emre’nin kişisel tecrübeleriyle birleşerek bireyin ruhsal sorunlarına rehberlik eden bir çerçeveye dönüşmektedir. Bu makalede, Tatçı nüshası esas alınarak Risâletü’n-Nushiyye’de yer alan ahlaki değerlerin belirlenmesi ve bu değerlerin değerler hiyerarşisi ile aksiyonda değerler (VIA) sınıflandırması bağlamında analiz edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmada nitel içerik çözümlemesi kullanılmıştır. İlk aşamada metindeki baskın ahlaki değerler sistematik biçimde tespit edilmiş; ikinci aşamada bu değerler hiyerarşik olarak kategorize edilmiş; son aşamada ise Peterson ve Seligman tarafından geliştirilen VIA sınıflandırmasıyla karşılaştırılmıştır. Bulgular, tembelliğe karşı öz-disiplin, açgözlülüğe karşı kanaat, kibre karşı alçakgönüllülük, öfkeye karşı sabır, cimriliğe karşı cömertlik ve gıybete karşı öz-farkındalığın eserdeki temel ahlaki değerler olduğunu göstermektedir. Eserde nihai amaç değer-yetkin bir insan olmak, temel araç-değer ise akıl olarak belirginleşmektedir. Tespit edilen değerlerin önemli bir bölümü ‘tevazu, cömertlik, öz-farkındalık, doğruluk, akıl, manevi olgunlaşma ve öz-disiplin’ gibi VIA erdem ve karakter güçleriyle örtüşmektedir. Buna karşılık ‘kanaat, sabır, dünyaya bel bağlamama, suçun şahsiliği ve başkasını yargılamama’ VIA çerçevesinde doğrudan karşılık bulmamakta; bu durum İslami-tasavvufi ahlak geleneğinin özgün etik vurgusunu göstermektedir. Nitel analizler, Risâletü’n-Nushiyye’nin evrensel ahlaki değerler modeli geliştirme sürecine katkı sunabilecek güçlü bir kaynak olduğunu ortaya koymaktadır. Bu makale, eserin etik içeriğini çağdaş psikolojik çerçeveler içinde ele alarak psikoloji ile klasik İslam ahlak geleneği arasında yeni bir diyalog alanı açmaktadır. Böylece çalışmanın literatüre özgün, disiplinler arası ve yöntemsel bir katkı sunduğu görülmektedir.

Abstract

Some poets attain a lasting place in collective memory through their works, independently of their historical and biographical affiliations. In such contexts, document-based biographical data recede into a secondary position, while the poet’s intellectual and spiritual identity is constructed primarily through his works. Holding a special position in the history of literature and Sufism, Yunus Emre emerges as a formative thinker and poet whose poetry influenced intellectual circles and broad segments of society. Risāletü’n-Nushiyye is a didactic advice treatise that addresses the obstacles encountered in moral and spiritual maturation and the possibilities of overcoming them. In this text, which has a history of nearly seven centuries, universal moral values rooted in Islamic thought are integrated with Yunus Emre’s personal experiences and transformed into a framework guiding individuals through spiritual difficulties. This article aims to identify the moral values found in Risāletü’n-Nushiyye, based on the Tatçı manuscript, and analyze these values within the frameworks of the values hierarchy and the Values in Action (VIA) classification. The study employed qualitative content analysis. Firstly, the dominant moral values in the text were systematically identified; secondly, these values were hierarchically categorized; finally, they were compared with the VIA classification developed by Peterson and Seligman. The findings show that self-discipline against idleness, contentment against greed, humility against arrogance, patience against anger, generosity against stinginess, and self-awareness against backbiting constitute the principal moral values in the work. The ultimate goal value appears as becoming a perfected human being, whereas reason emerges as the primary instrumental value. A substantial part of the identified values corresponds to VIA virtues and character strengths, such as humility, generosity, self-awareness, truthfulness, reason, spiritual maturation, and self-discipline. By contrast, contentment, patience, non-attachment to the world, personal moral accountability, and non-judgment of others do not have direct equivalents within the VIA framework; this reflects the distinctive ethical emphasis of the Islamic-Sufi moral tradition. The qualitative analyses reveal that Risāletü’n-Nushiyye may serve as a strong source for developing a universal moral values model. By examining the work’s ethical content within contemporary psychological frameworks, this article opens a new dialogue between psychology and the classical Islamic moral tradition. Thus, it makes an original, interdisciplinary, and methodological contribution to the literature.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ulu, N. K. (2026). Ahlaki Değerler Psikolojisi Perspektifinden Yunus Emre’nin Risâletü’n-Nushiyye Adlı Eseri Üzerine Bir Analiz. Türk Din Psikolojisi Dergisi, Sayı: 13, 35–68. https://doi.org/10.59379/tdpd.1826645

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (51)

  1. Allport, G. W., Vernon, P. E., & Lindzey, G. (1960). Study of values: A scale for measuring the dominant interests in personality. Houghton Mifflin.
  2. Aquino, K., & Reed, A. (2002). The self-importance of moral identity. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1423-1440.
  3. Aşcı, M. (2023). Yûnus Emre'nin Risâletü'n-Nushiyye adlı eserinde kullanılan ikilemeler. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 785-806.
  4. Avşaroğlu, S., Kale, K., & Yalçın, S. B. (2024). Pozitif psikoloji çerçevesinden Yunus Emre. International Social Sciences Studies Journal, 10(5), 809-822.
  5. Ayten, A. (2014). Erdeme dönüş. İz Yayıncılık.
  6. Aziz, A. (2017). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri ve teknikleri. Nobel Yayıncılık.
  7. Banarlı, N. S. (2001). Resimli Türk edebiyatı tarihi-1. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
  8. Basat, O. (2023). Yunus Emre ve Kierkegaard'da benliğin oluşumu. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(4), 1458-1472.
  9. Carr, A. (2016). Pozitif psikoloji (çev. Ü. Şendilek). Kaknüs Yayınları.
  10. Cin, A., & Babacan, V. (2013). Yunus Emre’nin Risaletün Nushiyye’si ve Divan’ı üzerine yeni bir inceleme. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 3(2), 57-69.
  11. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic motivation and self-determination in human behavior. Plenum Press.
  12. Demirdaş, M., & Gülersoy, A. E. (2022). Sosyal bilgiler öğretim programı çerçevesinde Risaletü'n Nushiyye'deki değerler eğitimi unsurlarının belirlenmesi. Turkish Studies-Education, 17(4), 605-644.
  13. Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107–115. Fındıkoğlu, Z. F. (2014). Yunus Emre: Anadolu edebiyatı notları (haz. Y. T. Günaydın). İz Yayıncılık.
  14. Göçgün, Ö. (1995). Dünden bugüne Yunus Emre. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
  15. Günaydın, A. (2022). Yunus Emre'nin kurmacasından tasavvufun kuramsalına: Risâletü'n-Nushiyye'de mekân algısı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22, 139-154.
  16. Güngör, E. (1993). Değerler psikolojisi. Hollanda Türk Akademisyenler Birliği Vakfı.
  17. Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108(4), 814-834.
  18. Ibn Miskeveyh (1983). Ahlakı olgunlaştırma (çev. A. Şener ve ark.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  19. Işık, İ. (2007). Türkçe edebiyatçılar ve kültür adamları ansiklopedisi-11. Elvan Yayınları.
  20. Karakoç, S. (1989). Yunus Emre-6. Diriliş Yayınları.
  21. Kartal, A. (2012). Yunus Emre'nin Anadolu'sunda kültürel ve entelektüel hayat. [içinde] ed. A. Y. Ocak, Yunus Emre (ss. 43-68). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  22. Kindî (1994). Felsefi risaleler (çev. M. Kaya). İz Yayıncılık.
  23. Kohlberg, L. (1969). Stage and sequence: The cognitive-developmental approach to socialization. [içinde] ed. D. A. Goslin. Handbook of socialization theory and research. (pp. 347-480). Rand McNally.
  24. Köprülü, M. F. (1918). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Matbaa-i Âmire.
  25. Köprülü, M. F. (2007). Yunus Emre. Yapı Kredi Yayınları.
  26. Krippendorff, K. (1984). Content analysis: An introduction to its methodology. Sage Publications.
  27. Litz, B. T., Stein, N., Delaney, E., Lebowitz, L., Nash, W. P., Silva, C., & Maguen, S. (2009). Moral injury and moral repair in war veterans: A preliminary model and intervention strategy. Clinical Psychology Review, 29(8), 695-706.
  28. Martin, M. W. (2007). Happiness and virtue in positive psychology. Journal for the Theory of Social Behaviour, 37(1), 89-103.
  29. Mayring, P. (2000). Qualitative content analysis. Forum: Qualitative Social Research, 1(2), 1-8.
  30. Özcan, N. (2022). Yunus Emre'nin Risaletü'n Nushiyyesinde teofani, sembol ve imgelem. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 10(29), 215-230.
  31. Özçelik, M. (2007). Bizim Yunus. Yunus Emre Kültür ve Sanat Merkezi.
  32. Özdemir, H. A. (2010). Yunus Emre döneminde Anadolu (638-720/1240-1321). 1. Ulusal Yunus Emre Sempozyumu: Yunus Emre’yi Anlamaya Doğru Bildirileri (Karaman, 22-23 Mayıs 2009), (ss. 20–24). Karaman: Karaman Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Kültür Yayınları.
  33. Öztelli, C. (2001). Yunus Emre. Özgür Yayınları.
  34. Pargament, K. I., Koenig, H. G., & Perez, L. M. (2000). The many methods of religious coping: Development and initial validation of the RCOPE. Journal of Clinical Psychology, 56(4), 519–543.
  35. Peterson, C., & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press.
  36. Razi, Ebû Bekir (2004). Ruh sağlığı (çev. H. Karaman). İz Yayıncılık.
  37. Rokeach, M. (1973). The nature of human values. Free Press.
  38. Sağır, C. (2022). Yunus Emre'nin Risalet-i Nushiyye'sinde sabır ve psikolojik iyi oluş arasındaki ilişki. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 25(50), 107-132.
  39. Sayar, K. (2023). Psikolojiye giriş. Dem Yayınları.
  40. Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2020). Modern psikoloji tarihi (çev. Y. Aslay). Kaknüs Yayınları.
  41. Schwartz, B., & Sharpe, K. E. (2006). Practical wisdom: Aristotle meets positive psychology. Journal of Happiness Studies, 7, 377-395.
  42. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. Advances in Experimental Social Psychology, 25, 1-65.
  43. Silove, D., Ventevogel, P., & Rees, S. (2017). The contemporary refugee crisis: An overview of mental health challenges. World Psychiatry, 16(2), 130–139.
  44. Spranger, E. (2001). İnsan tipleri: Bir kişilik psikolojisi (çev. A. Aydoğan). İz Yayıncılık.
  45. Stuckler, D., Basu, S., Suhrcke, M., Coutts, A., & McKee, M. (2009). The public health effect of economic crises and alternative policy res-ponses in Europe. The Lancet, 374(9686), 315–323.
  46. Tanyol, C. (1960). Sosyal ahlak: Laik ahlaka giriş-1. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
  47. Tarhan, N. (2012). Güzel insan modeli. Timaş Yayınları.
  48. Tatçı, M. (2005). Divan ve Risâletü'n-Nushiyye. Sahaflar Kitap Sarayı.
  49. Timurtaş, F. K. (1972). Yunus Emre Divanı. Tercüman Yayınları.
  50. Tuna, C., & Yıldırım, Y. (2021). Yunus Emre'nin Risaletü'n-nushiyye adlı eserinde sabır eğitimi. Vefatının 700. yılında Bizim Yunus Sempozyumu bildirileri (Aksaray, 26-28 Mayıs 2021), (ss. 33-41). Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih ve Kültür Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
  51. Yıldırım, M. (2012). Yunus Emre: Belgeler–bilgiler. 735. Yıl Türk Dili Bayramı Yayınları.