Sardes Artemis Tapınağı’nın Tasarım Özellikleri ve Anadolu-İtalya Mimari İlişkileri

Özet

Sardes Artemis Tapınağı klasik dünyanın dördüncü en büyük Ion tapınağı olarak ve mitolojik Tmolus Dağlarının (Bozdağ) yamaçlarındaki görkemli konumuyla tanınır. Tapınağın yapımının Seleucus Kralı I. Antiochus’un eşi Kraliçe Stratonice tarafından MÖ 280-270 yıllarında başlatıldıktan sonra MÖ 220-210 sıralarında sadece cella olarak bitirildiğine inanıyoruz. Tapınak, üç buçuk yüzyıl süren uzun bir süre sonrasında Roma İmparatoru Hadrianus tarafından cella’yı çevreleyen sütunlardan başlayarak bir pseudodipteros olarak yeniden yapılandırılacak; fakat bu haliyle de hiçbir zaman bitirilemeyecektir. Bu önemli aşamanın Hadrianus ve Sabina’nin MS 124 yılında Sardes’i ziyaretleri ve Sardes’e ikinci neokoros (imparatorluk kültü ayrıcalığı) onurunu bahşetmeleriyle ilgili olduğu kesindir. Böylece, Sardes’deki imparatorluk kültü Artemis’in tapınağı içine yerleşecek ve bunun için uzun cella eşit olarak ikiye bölünecektir. Batı yarısını oluşturan ve Lydia devrinden kalma büyük sunağa bakan bölüm Artemis’e ayrılırken doğuya bakan yeni cella Hadrianus imparatorluk kültüne ait olacaktır. İmparatorun tapınak civarında bulunan 6-7 devasa portresinin kült agalması olarak doğusunda sergilendiği kuvvetli bir varsayımdır. Hadrianus Dönemi tapınağının en önemli ve özgün mimari unsurları, tapınağın doğu ve batı uçlarında yer alan altı sütunluk geniş, gökyüzüne açık olduğuna inandığımız pronaos sundurmalarıdır. Bu gökyüzüne yükselen derin sundurmaların günün, gecenin ve mevsimlerin akışı içinde devamlı değişen dramatik ışık ve gölgeleri ile etkileyici, sınırsız mekanlar yarattıkları kuşkusuzdur. Bu özel pronaos mekânları ve tapınağın diğer bazı özellikleri dikkate alınırsa, Sardes pseudodipteros’unun, Hermogenes’in Magnesia Artemis Tapınağı da dahil olmak üzere, Anadolu’nun Helenistik ve Roma devri pseudodipteros tasarımlarının dışında, ilginç ve deneysel bir mimari sergilediği görülür. Bu belirgin özelliğinin “derin revaklı pronaos” tipi olarak adlandırabilecek kökenlerinin Etrüsk ve İtalik tapınakları yoluyla, İtalya ve Roma’dan gelmiştir. Yapılan araştırmalar, Sardes pseudodipteros’unun özelliklerinin ve olağandışı tasarımının Anadolu’nun Hermogenes’i ile İtalya’nın Hadrianus’u arasında yaşam bulan mimari ortaklığın, bilinç ve dayanışmanın deneyimsel bir parçası olduğuna işaret etmektedir.