Seramik Etnoarkeolojisi, Urartu Çanak Çömleği Üzerine Bir Araştırma, Örnek Çalışma Alanları Van ve Bitlis

Özet

Atilla Batmaz Anadolu coğrafyasında en az bilinen Doğu Anadolu çömlekçi geleneğinin izlerini aramak amacıyla sürdürdüğü araştırmasını bu yayında bütüncül bir şekilde değerlendirmiştir. Bu çalışma yerel malzemenin sağladığı imkanları teknolojiye dönüştürmek ve bundan ekonomik gelir elde etmek seramik geleneğinin sürdürebilirliğini belgeleyen bir çalışmadır. Ülkemiz için seramik etnoarkeolojisi oldukça önemli bir çalışma alanıdır. Doğu Anadolu coğrafyasında köylerin ekonomik gelirlerini oluşturan alanlardan biri olan seramik üretimi zanaatçı, el sanatları aynı zamanda tarımla geçinen köy modeli içinde incelenmiştir. Bölgede hakim olan Urartu 1.Bin seramik geleneği ve usta kültürünü bölgede halen üretim yapan Van-Bardakçı ve Bitlis-Kavakbaşı köylerinden üretim zinciri, ürün form tipleri ve kullanım fonksiyonları ve bu kapların yakın çevre ile Pazar ilişkisini de inceleyen yayın arkeolojiyi günlük yaşamla biraraya getiren etnoarkeoloji konusunda öne çıkar. Bölgede ilk araştırmalarda bulunan ve yayınlayan Prof. Güngör Güner’in Anadolu’da Yaşamakta Olan İlkel Çömlekçiliği adlı eseri kaynak kitap olarak Anadolu’da ziyaret ettiği tüm üretim merkezlerini içerir. Van-Bardakçı ve Bitlis-Kavakbaşı köylerinde halen devam etmekte olan seramik üretim geleneğinin önemi 1974 yılında Güner’in de gittiği Bardakçı Köyü’nde kalan son çömlekçi ustası Osman Eşme’nin çalışma yönteminin çalışılmasıdır. Hammadde çeşitleri, çıkarılması, atölyeye nakli, kilin çalışılabilecek kıvama getirilmesi, fırının inşası, ürünlerin biçimlendirilmesi, kurutulma süreçleri, fırınlamaya kadar tüm detaylar belgelenmiştir. Seramik Arkeolojisi tarihindeki yerini alan bu eserde bir astar bezeme yöntemi olan terra sigillata yönteminin Urartulularca da uygulanmış olması, günümüzde Bardakçı köyü ve Bitlis’e bağlı Kavakbaşı, Günkırı köylerinde üretilen güveç vb. ürünlerin yüzeylerinde de halen uygulanmasının nedeninin kilin özelliğine bağlı olduğu bilgisi verilmiştir. Bölgede üretimde önemli olan fırın tipi ve yapısı, kil örneklerinin özellikleri incelenmiştir. Bitlis’in Mutki ilçesine bağlı Kavakbaşı ve Güroymak ilçesine bağlı Günkırı köylerindeki kırmızı astarlı ve parlak çanak çömlekler temel alınarak astar denemeleri yapılmıştır. Bitlis, Kavakbaşı ve Günkırı köylerinin kadınlar tarafından gerçekleştirilen “ev tipi üretim” faaliyetlerini belgeleyen eser kadınların da ekonomiye katkılarının belgeleridir. Kitapta sunulan Bardakçı ve Kavakbaşı Köyü’nün seramik geçmişi ve üretimi hakkında bilgiler Bardakçı köyü çömlekçiliği ve Bardakçı kilinin çömlekçilikte kullanımı bölgenin hammadde potansiyeli açısından bir belgedir.