KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Milli Kültür Araştırmaları Dergisi / 2026 / Cilt: 10 Sayı: 1

İbn Fadlan Seyahatnamesi'nde Hazarlar

Dursun Can Eyüboğlu0000-0003-4163-0976
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-09-05
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bakımdan çalışma bir Türk tarihi ve kültürü araştırması-incelemesidir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İbn Fadlan Seyahatnamesi 10. yüzyıldaki Oğuzlar, İtil Bulgarları, Peçenekler, Başgırtlar, Hazarlar, Suvarlar, Eskiller gibi çeşitli Türk toplulukları ve ülkeleri; Buhara ve Harezm gibi bölgeler; Araplar, Farsiler, Ruslar, Visular gibi diğer kavimler hakkında birçok değerli bilgiler ve yaşam, tarih, coğrafya, dil, inanış, gelenek-görenek, yiyecek-içecek, giyim-kuşam, barınma, sosyal yapı, devlet, hukuk, ekonomi, eğlence-spor gibi birçok alanda bilgiler içeren tarihi bir kaynaktır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eserde 921-922 yıllarında Abbasilerden İtil Bulgarlarına giden bir elçilik heyetinde bulunan İbn Fadlan’ın yazıya geçirdiği gezi kayıtları bulunmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bakımdan çalışma bir Türk tarihi ve kültürü araştırması-incelemesidir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İbn Fadlan · Seyahatname · Hazarlar

Özet

İbn Fadlan Seyahatnamesi 10. yüzyıldaki Oğuzlar, İtil Bulgarları, Peçenekler, Başgırtlar, Hazarlar, Suvarlar, Eskiller gibi çeşitli Türk toplulukları ve ülkeleri; Buhara ve Harezm gibi bölgeler; Araplar, Farsiler, Ruslar, Visular gibi diğer kavimler hakkında birçok değerli bilgiler ve yaşam, tarih, coğrafya, dil, inanış, gelenek-görenek, yiyecek-içecek, giyim-kuşam, barınma, sosyal yapı, devlet, hukuk, ekonomi, eğlence-spor gibi birçok alanda bilgiler içeren tarihi bir kaynaktır. Eserdeki bilgilerin önemli bir kısmı özgün olup çağını yansıtır niteliktedir. Eserde 921-922 yıllarında Abbasilerden İtil Bulgarlarına giden bir elçilik heyetinde bulunan İbn Fadlan’ın yazıya geçirdiği gezi kayıtları bulunmaktadır. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde Hazarlar ile ilgili olarak birçok bilgiye yer verilmiştir. İbn Fadlan ve elçilik heyetinin Hazar ülkesine gitmediği, başkalarından duyduğunu yazdığı anlaşılmaktadır. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nden Hazarlar ile Oğuzlar arasında ve Hazarlar ile İtil Bulgarları arasında bir düşmanlık olduğu görülmektedir. Hazarlar ile İtil Bulgarları arasında savaş durumu olmasına karşın yine de ticaretin olduğu anlaşılmaktadır. Eserde bazı devletlerin yöneticileri arasında yapılan evlilik ittifakı görülmektedir. Bazı evlilik ittifakı uygulamalarının ise zorla gerçekleştirildiği anlaşılmaktadır. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde Hazarların yönetimiyle ilgili bazı bilgiler yer almaktadır. Hazarların bazı yöneticilerinden bahsedilmiştir. Hazar hükümdarının eşlerinden ve cariyelerinden söz edilmiştir. Hazar hükümdarı hakkında rivayet niteliğinde bilgiler verilmiştir. İbn Fadlan Seyahatnamesi’nde Hazarların önemli bir bölümünün eski Türk inanışlarını sürdürdükleri görülmektedir. Hazarların dini hakkında verilen bilginin eksik olduğu anlaşılmaktadır. Tarihi kaynaklardan Hazar ülkesinde birçok farklı dinden, inanıştan insanların yaşadığı bilinmektedir. Eserde Hazarlarda barınmayla ilgili bazı unsurlar görülmektedir. Hazarlardaki yerleşik yaşam ve kent unsurları da görülmektedir. İbn Fadlan Hazarların başkenti İtil kenti hakkında bazı bilgiler vermiştir. Bu makalede İbn Fadlan Seyahatnamesi’ndeki Hazarlara yer verilmiştir. Eserde Hazarlarla ilgili olarak geçen bilgiler incelenirken ve değerlendirilirken Türk tarihinden ve kültüründen bazı bilgiler verilerek örneklerle karşılaştırılmıştır. Bu bakımdan çalışma bir Türk tarihi ve kültürü araştırması-incelemesidir.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Eyüboğlu, D. C. (2026). İbn Fadlan Seyahatnamesi'nde Hazarlar. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, Cilt: 10 Sayı: 1. https://doi.org/10.55774/mikad.1909441

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (76)

  1. Agacanov, S. G. (2015). Oğuzlar. Çev. Ekber N. Necef ve Ahmet Annaberdiyev. İstanbul: Selenge Yayınları.
  2. Ahmetbeyoğlu, A. (2023). Hanlıktan Çarlığa Bulgar Türkleri Tarihi. İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları.
  3. Aliyev, S. M. (1999). “İbn Fadlan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 19, s. 477-479.
  4. Alyılmaz, C. (2002). “Eski Türk Şehirleri ve Semerkant”, Atatürk Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 20 (303-311).
  5. Bakırcı, M. (2017). İbn Cübeyr ve İbn Fazlan Seyahatnamelerinde Sosyolojik Unsurlar. (Yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
  6. Barthold, V. V. (2004). Orta Asya Türk Tarihi -Dersleri-. Ankara: Çağlar Yayınları.
  7. Baştav, Ş. (1941). Sabir Türkleri. Belleten, 5 (17-18), 53-100.
  8. Baykuzu, T. D. (2008). “Geç Dönem (IV.-V.yy) Asya Hun Devletleri Sikkeleri”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, (45), 1-26.
  9. Belek, K. (2015). Eski Türklerde At ve At Kültürü (Dünden Bugüne Kırgız Kültürel Hayatı Örneği). Gazi Türkiyat, (16), 111-128.
  10. Biray, N. (2009). “12 Hayvanlı Türk Takvimi -Zamana ve İnsana Hükmetmek-”, Atatürk Ü. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (39) (Prof. Dr. Hüseyin Ayan Özel Sayısı, ed. Pervin Çapan), s. 671-683.
  11. Chao Chun, S. Y. (1989). Türkiye ve Çin Arasındaki Kültür Mübadelesinin Tarihi Geçmişi, çev. Tüten Özkaya. Erdem, 5 (15), 749-772.
  12. Cihangir, E. (2024). “Göçebe Şehirleri veya Göçebelerde Şehir”, Oğuz Şehirleri ve Oğuzlar. İstanbul: Doğu Kütüphanesi. s. 7-27.
  13. Çog, M. (2007). Emeviler ve Abbasiler Dönemi Hazar-Arap İlişkileri. Turkish Studies, 2 (2), 150-160.
  14. Dilek, İ. (2007). Sibirya Türklerinde Ateşle İlgili İnançlar, Törenler ve Bazı Efsaneler, Bilig, (43), 33-54.
  15. Donuk, A. (1992). “Balık”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 5, s. 12.
  16. Durmuş, İ. (2014). Türk Kültür Çevresinde Kültür Adlandırmaları, Akademik Bakış, 8 (15), 269-298.
  17. Erkoç, H. (2006). Askeri Tarih Açısından Köl Tigin. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26 (1), 203-226.
  18. Erkoç, H. İ. (2021). “Erken Oğuzlar”, Kökler - Yay Çeken Kavimlerin Şafağı, haz. Sergen Çirkin, C. 2. İstanbul: Ötüken Neşriyat. s. 719-767.
  19. Esin, E. (1976). “Fârâbî’yi Yetiştiren Kengeres Türk Muhitinin Kültür ve Sanatı”, İstanbul Ü. İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, VI, (3-4), s. 81-139.
  20. Esin, E. (1978). İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. Esin, E. (1985). Türk Kültür Tarihi, İç Asya’daki Erken Safhalar. Erdem, 1 (2), 409-431.
  21. Eyüboğlu, D. C. (2024). Uşun Koca Oğlu Segrek Boyu’nun Coğrafyası. Düşünce Dünyasında Türkiz, 15 (3), 389-442.
  22. Feher, G. (1984). Bulgar Türkleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  23. Gan, L. (2000). “Göktürklerde Gelenekler Ve Dini İnançlar”, çev. Eyüp Sarıtaş, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, IV (361-374).
  24. Golden, P. B. (2018). “Oğuzların Göçleri”, Çev. Hayrettin İhsan Erkoç. Dokuz Oğuzlar ve Oğuzlar Üzerine Araştırmalar. Ed. Tevfik Orçun Özgün. Ankara: Gece Kitaplığı. s. 65-99.
  25. Gouraud, J. L. (2007). “Hazarlar Hakkında Atlara Dair Birkaç Söz”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 103-123.
  26. Gömeç, S. Y. (2017). “Türk Tarihinde Hazarlar”, Timurlu Tarihine Adanmış Bir Ömür, 75. Doğum Yılında, Prof. Dr. İsmail Aka’ya Armağan. Ed. Musa Şamil Yüksel. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. s. 413-430.
  27. Halter, M. (2007). “Hazarların İzinde”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 7-14.
  28. Hamilton, J. (2018). “Tokuz-Oguz ve On-Uygur”, Çev. Yunus Koç, İsmet Birkan. Dokuz Oğuzlar ve Oğuzlar Üzerine Araştırmalar. Ed. Tevfik Orçun Özgün. Ankara: Gece Kitaplığı. s. 111-152.
  29. İnan, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  30. Kafesoğlu, İ. (2012). Türk Millî Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
  31. Kara Şemsi, R. S. (Atabinen) (1934). Hazar Türkleri Avrupa Devleti (VI-XII Asır). İstanbul: Kaatçılık ve Matbaacılık Anonim Şirketi.
  32. Karatay, O. (2010). Karadeniz’de İlk Ruslar ve Şarkel’in İnşası. Belleten, 74 (269), 71-111.
  33. Karatay, O. (2014). Hazarlar: Yahudi Türkler, Türk Yahudiler ve Ötekiler. Ankara: Kripto Basım Yayım Dağıtım.
  34. Karatayev, O. (2011). “Türk Kağanlıklarında Ve Bugünkü Türk Devletlerinin Yönetim Sistemindeki Genellemeler”, 21. Yüzyılda Türk Dünyası Uluslararası Sempozyum (Lefke, K.K.T.C., 2-5 Aralık 2010) Bildirileri, edit. Levent Eraslan, Nazım Muradov, Elnur Ağayev. Ankara: EkoAvrasya Yayınları. s. 85-90.
  35. Kırcı, E. (1998). “Türk Kültüründe Ateşle İlgili İnanışlar”, Folkloristik Prof. Dr. Dursun Yıldırım Armağanı, ed. Metin Özarslan, Özkul Çobanoğlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. s. 398-407.
  36. Koç, D. (2010). Rus Kaynaklarına Göre İlk Müslüman Türk Devleti: İtil Bulgar Devleti. (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  37. Koestler, A. (2010). Onüçüncü Kabile. Çev. Belkız Çorakçı. İstanbul: Plato Film Yayınları.
  38. Kurat, A. N. (1937). Peçenek Tarihi. İstanbul: Devlet Basımevi.
  39. Kurat, A. N. (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
  40. Kurat, A. N. (1987). Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  41. Ligeti, L. (1986). Bilinmeyen İç Asya. Çev. Sadrettin Karatay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  42. Mermi, H. (2023). İstahri, İbn Fadlan ve Ebu Hamid El-Gırnati Seyahatnamelerinde Yer Alan Halk Bilim Unsurlarının İncelenmesi. (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
  43. Orhan (Kurulay), S. (2007). Hudûd el-Âlem’e Göre 10. Asırda Türk Boyları. (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
  44. Orkun, H. N. (2022). “Peçenekler”, Oğuzlara Dair - Osmanlıların Aslına Dair - Peçenekler. Ankara: Altınordu Yayınları. s. 115-175.
  45. Ögel, B. (1945). Sekel’lerin Ataları Hakkında (Sikil, Esgil Boyları). Belleten, IX (36), 469-484.
  46. Ögel, B. (1971). Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 2. Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  47. Ögel, B. (1978). Türk Kültür Tarihine Giriş I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  48. Ögel, B. (1978b). Türk Kültür Tarihine Giriş III. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  49. Ögel, B. (1978c). Türk Kültür Tarihine Giriş IV. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  50. Ögel, B. (1984). İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  51. Ögel, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş VII. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  52. Öztürk, Ö. F. (2019). İbn Battuta (er-Rihle), İbn Fadlan (er-Risale), el-Gırnati (Tuhfetu’l Elbab ve Nuhbetu’l Acab) ve İbn Havkal (Suretu’l Arz) Seyahatnamelerinde Türk Figürü. (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  53. Paron, A. (2021). The Pechenengs: Nomads in the Political and Cultural Landscape of Medieval Europe. Trans. Thomas Anessi. Leiden: Koninklijke Brill NV.
  54. Piatigorsky, J. ve Sapir, J. (2007). “Bozkır Halkı Hazarlar: Hayaller ve Gerçek”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 15-32.
  55. Roux, J.-P. (2011). Eski Türk Mitolojisi. Ankara: BilgeSu Yayıncılık.
  56. Roux, J.-P. (2013). Türklerin Tarihi / Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 Yıl, çev. Aykut Kazancıgil ve Lale Arslan-Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
  57. Sağır, C. (2006). Temim İbn Bahr’ın Seyahatnamesi ile Mervezi’nin Taba-i Hayavan Eserinin Tercümesi ve Değerlendirilmesi. (Yüksek lisans tezi). Marmara Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
  58. Sümer, F. (1962). Türkiye Kültür Tarihine Umumi Bir Bakış. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 20 (3-4), 213-245.
  59. Sümer, F. (1972). Oğuzlar / (Türkmenler) Tarihleri - Boy Teşkilatı - Destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınları.
  60. Sümer, F. (2007). “Peçenekler”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 34, s. 213-214.
  61. Şeşen, R. (2010). İbn Fadlan Seyahatnamesi ve Ekleri. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
  62. Şeşen, R. (2017). İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
  63. Taşağıl, A. (1998). “Hazarlar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt: 17, s. 116-120.
  64. Taşağıl, A. (2002). “Göktürkler”, Türkler, edit. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, C. 2. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. s. 15-48.
  65. Taşağıl, A. (2003). Gök-Türkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  66. Taşağıl, A. (2023). Eski Türk Boyları - Çin Kaynaklarına Göre - (MÖ III.-MS X. Asır). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
  67. Tereşçenko, A. (2007). “Hazarlar Ya Da Unutulmuş Bir Halkın Tarihi Yerlerinin Durumu Hakkında Bilinenler”, Hazar İmparatorluğu VII.-XI. Yüzyıllar. Çev. Hande Güreli. İstanbul: Bilge Kültür Sanat. s. 33-69.
  68. Tolstov, S. P. (2024). Oğuz Şehirleri ve Oğuzlar. Çev. Ekaterina S. Şeremeteva. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
  69. Topsakal, İ. (2019). İdil Bulgarları ve İslamiyet. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
  70. Turan, Ş. (2014). Türk Kültür Tarihi. Ankara: Bilgi Yayınevi.
  71. Tzvetkov, P. S. (2008). From The Caucasus To The Balkans: Some Aspects Of The Bulgarians’ Earliest History. Karadeniz Araştırmaları, 16 (16), 13-23.
  72. Xingliang, H. ve Hongzhen, G. (2015). Çinlilerin Gözünden Türklerin Tarihi. Çev. Eser Ulun. İstanbul: Kalkedon Yayınları.
  73. Yıldırım, E. (2020). Maddi Kalıntılara Göre Doğu Avrupa’dan Türkistan’a Atlı Kültürün Oluşum Süreci. Türk Dünyası Araştırmaları, 124 (245), 327-342.
  74. Yolcu, F. (2018). İbn-i Fadlan Seyahatnamesinde Yer Alan Türkler ve Diğer Topluluklar. (Yüksek lisans tezi). Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
  75. Zimonyi, I. (1990). The Origins Of The Volga Bulghars. Szeged: Universitas Szegediensis de Attila Jozsef Nominata.
  76. Erkoç, H. (2006). Askeri Tarih Açısından Köl Tigin. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26 (1), 203-226.