Dergiler / Karabük Türkoloji Dergisi / 2026 / Cilt: 7 Sayı: 2

Çağatay Türkçesiyle Yazılmış « Ḫannıŋ Taṣnif Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri » Adlı Eserin Birleşik Fiiller Açısından İncelenmesi

An Analysis of the Work Titled Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri, Written in Late Chagatai Turkish, from the Perspective of Compound Verbs

Rasim Yusuf Dibekli(KARABÜK ÜNİVERSİTESİ, LİSANSÜSTÜ EĞİTİM ENSTİTÜSÜ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI (YL) (TEZLİ))0009-0008-4038-3356
Sayfa
21–42
Yayın Tarihi
2026-09-10
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmada Çağatay Türkçesinin son devir ürünü olan Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eserde bulunan birleşik fiiller alan yazımında yapılan çalışmalar dikkate alınarak incelenmiş ve “Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller, Kurallı Birleşik Fiiller ve Deyimleşmiş Birleşik Fiiller” başlıkları altında sınıflandırılarak değerlendirilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eser, 17. yüzyılda Çin İmparatoru Shunzhi tarafından yazdırılan bir eserin 19. yüzyılda Çağatay Türkçesine yapılan çevirisidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eserde halkın iyi işlere yönelmesi için yapması gereken işler ifade edilmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmada Çağatay Türkçesinin son devir ürünü olan Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eserde bulunan birleşik fiiller alan yazımında yapılan çalışmalar dikkate alınarak incelenmiş ve “Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller, Kurallı Birleşik Fiiller ve Deyimleşmiş Birleşik Fiiller” başlıkları altında sınıflandırılarak değerlendirilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Çağatayca · Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri · birleşik fiiller

Özet

Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eser, 17. yüzyılda Çin İmparatoru Shunzhi tarafından yazdırılan bir eserin 19. yüzyılda Çağatay Türkçesine yapılan çevirisidir. Eserde halkın iyi işlere yönelmesi için yapması gereken işler ifade edilmektedir. Bir tercüme eseri olan eser, kullanılan dili ve içeriği bakımından önemli malzemelere sahiptir. Bu çalışmada, Çağatay Türkçesiyle yazılmış olan Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eserde yer alan birleşik fiiller incelenecektir. Çalışmada Çağatay Türkçesinin son devir ürünü olan Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri adlı eserde bulunan birleşik fiiller alan yazımında yapılan çalışmalar dikkate alınarak incelenmiş ve “Yardımcı Fiillerle Kurulan Birleşik Fiiller, Kurallı Birleşik Fiiller ve Deyimleşmiş Birleşik Fiiller” başlıkları altında sınıflandırılarak değerlendirilmiştir.

Abstract

The work entitled Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri is a 19th-century translation into Chagatai Turkish of a work commissioned by the 17th-century Chinese Emperor Shunzhi. The work sets out the actions the people must take to be guided towards good deeds. As a translated work, it contains significant material in terms of both its language and content. In this study, the compound verbs found in the work entitled Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri, written in Chagatai Turkish, will be examined. In this study, the compound verbs found in the work Ḫannıŋ Taṣnīf Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri —a late-period work of Chagatai Turkish— were examined in light of existing research in the field and classified and evaluated under the headings ‘Compound Verbs Formed with Auxiliary Verbs’, ‘Regular Compound Verbs’ and ‘Idiomatic Compound Verbs’.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Dibekli, R. Y. (2026). Çağatay Türkçesiyle Yazılmış « Ḫannıŋ Taṣnif Ḳılġan Yaḫşı İşġa Revāc Biredurġan Żarur Sözleri » Adlı Eserin Birleşik Fiiller Açısından İncelenmesi. Karabük Türkoloji Dergisi, Cilt: 7 Sayı: 2, 21–42. https://doi.org/10.7596/katud.2021772

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (33)

  1. Argunşah, Mustafa. Tarihi Türk Lehçeleri Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları, 3.Baskı., 2014.
  2. Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı, 2009. https://lugatim.com
  3. Bakırcı, Fatih. Yarlık ve İnayetnameler Harvard Üniversitesindeki Yarkend Hanlığı ve Hocalar Dönemi’ne Ait Belgeler. İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş., 2023.
  4. Börübay, Sabırbek. “Uygur Türklerine Ait Gunnar Jarring Koleksiyonundaki Dinî (i̇slam Ve Hristiyanlık) İçerikli İki Yazı Üzerine”. Korkut Ata Türki̇yat Araştirmalari Dergi̇si̇ 8 (2022), 1054-1065. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1144521
  5. Crossley, Pamela Kyle. A Translucent Mirror: History and İdentity in Qing İmperial İdeology. London, England: Unıversıty of Calıfornıa Press, 1999.
  6. Çin İmparatoru Shunzhi. Khanning Tasnif Qilghan Yakhshi Ishlarigha Ravaj Beradurghan Zarur Sozlar / Yuzhi Quanshan Yaoyan / Han-I Araha Sain Be Hûwekiyebure Oyonggo Gisun. Etik. The Gunnar Jarring Collection of Lithographic Prints: Lund Üniversitesi Kütüphanesi, 221 00 Lund, Lit. 54A, 64.
  7. Deli̇ce, Hacı İbrahim. Türkçe Sözdizimi. İstanbul: Kitabevi, 4. Basım, 2012.
  8. Demi̇r, Tufan. Türkçe Dilbilgisi. Ankara: Kurmay Kitap Yayın Dağıtım, 2. Basım, 2006.
  9. Eckmann, Janos. “Çağatay Edebiyatının Son Devri (1800-1920)”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten 11 (1964), 121-156.
  10. Eckmann, Janos. Çağatayca El Kitabı. çev. Günay Karaağaç. Ankara: Türk Dil Kurumu, 2. Baskı., 2021.
  11. Eraslan, Kemal. Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2. Basım, 2023.
  12. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Di̇li̇ Tari̇hi̇. Ankara: Akçağ Yayınları, 1. Basım, 2004.
  13. Ergi̇n, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım, 2009.
  14. Gencan, Tahir Nejat. Dilbilgisi. Ankara: Ayraç Yayınevi, 2001.
  15. Green, Nile. The Persianate World The Frontiers of a Eurasian Franca. Oakland, California: Unıversıty of Calıfornıa Press, 2019.
  16. Hummel, Arthur Wi̇Lli̇Am. Eminent Chinese of the Ching Period (1644-1912). 2 Cilt. Folkstone, Kent, Birleşik Krallık: GLOBAL ORIENTAL, 2010.
  17. Hunutlu, Ümit. Eski Türkçenin Söz Dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2024.
  18. İnayet, Alimcan. “Doğu Türkistan’da Ceditçilik Hareketi ve Bu Hareketin Önemli̇ Temsilcileri”. Düşünce Dünyasında Türkiz 3/17 (2022), 199-214.
  19. Karaağaç, Günay. Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1. Basım, 2012.
  20. Karahan, Leyla. Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları, 20. Basım, 2014.
  21. Korkmaz, Zeynep. Türki̇ye Turkçesi̇ Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu, 3. Basım, 2009.
  22. Muminova, Dildora. Son Dönem Çağatay Türkçesi̇yle Yazilmiş “Behrām ve Gülendām” Mesnevi̇si̇ (i̇nceleme-Meti̇n). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
  23. Özkan, Mustafa - Sevi̇nçli̇, Veysi. Türkiye Türkçesi Söz Dizimi (Kelime Çözümlemeli). İstanbul: Akademik Kitaplar, 10. Basım, 2021.
  24. Schluessel, Eric Tanner. The Muslim Emperor of China: Everyday Politics in Colonial Xinjiang, 1877-1933. Cambridge, Massachusetts: Harvard Üniversitesi, Doktora, 2016. https://dash.harvard.edu/entities/publication/73120379-00fe-6bd4-e053-0100007fdf3b
  25. Şen, Mesut. Türk Dilinin Dünü ve Bugünü -El Kitabı-. İstanbul: Post Yayın Dağıtım, 1. Basım, 2016.
  26. Tamir, Nuray. “Çağatay Türkçesi̇ni̇n Klasi̇k Sonrasi Devri̇’ni̇n (1600-1921) Manzum Eserleri̇”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 26/49 (2025), 515-537. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1622281
  27. Thum, Rian Richard. The Sacred Routes of Uyghur History. Cambridge, Massachusetts: Harvard Üniversitesi, Doktora, 2010.
  28. Törnvall, Gunilla. “Hoten Ve Kaşgar’dan: Gunnar Jarri̇ng ve Jarri̇ng Koleksi̇yonu”. çev. Serkan Çakmak. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 4 (2014), 103-111.
  29. Ünlü, Suat. Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi, 2013.
  30. Wei̇zheng, Zhu. Rereading Modern Chinese History. çev. Michael Di̇llon. Boston: Brill, 2015.
  31. Zal, Ünal. “Rahatü’l-Ķulub”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 7 (2016), 55-84.
  32. Zal, Ünal - Eker, Ümit. “Ebû Nasr Samânî Tezki̇resi̇”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 4 (2014), 161-179.
  33. Crossley, Pamela Kyle. A Translucent Mirror: History and İdentity in Qing İmperial İdeology. London, England: Unıversıty of Calıfornıa Press, 1999.