Dergiler / İlahiyat / 2026 / Sayı: 16

İSLAM MEDENİYETİNDE İLMÎ RİHLELERİN TAASSUBUN ÖNLENMESİ VE BİR ARADA YAŞAMA KÜLTÜRÜ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ

SCHOLARLY JOURNEYS IN ISLAMIC CIVILIZATION AND THE IMPACT ON PEACEFUL COEXISTENCE AND THE COMBATING INTOLERANCE

Kemel Fettuh(KARABÜK ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-2063-2139
Yakup Koçyiğit(KARABÜK ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-0896-9775
Sayfa
55–80
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu etkileşim, onların fikirlerini ve ilmî yaklaşımlarını zenginleştirmiş; daha olgun ve açık fikirli bireyler hâline gelmelerine katkı sağlamış; nihayetinde bu durum eserlerine, ilmî hayatlarına ve öğretim faaliyetlerine olumlu biçimde yansımıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Hicret ve seyahat, dinî, sosyal ve kültürel olanlar dâhil olmak üzere pek çok insani faktörle ilişkilidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Söz konusu yolculukların ilmî ve kültürel etkilerinin yanı sıra, sosyal ve dinî sahalarda da önemli yansımaları olmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Bu etkileşim, onların fikirlerini ve ilmî yaklaşımlarını zenginleştirmiş; daha olgun ve açık fikirli bireyler hâline gelmelerine katkı sağlamış; nihayetinde bu durum eserlerine, ilmî hayatlarına ve öğretim faaliyetlerine olumlu biçimde yansımıştır.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Hadis · Îlmi Rihleler · Taassup

Özet

Hicret ve seyahat, dinî, sosyal ve kültürel olanlar dâhil olmak üzere pek çok insani faktörle ilişkilidir. Bununla birlikte İslam medeniyeti, İslam tarihinde “ilmî yolculuklar” ( الرِّحلات العِلميَّة ) olarak bilinen kendine özgü bir seyahat türüyle temayüz etmiştir. Hadis âlimleri, rivayetleri bizzat elde etmek ve isnatların âlî ve muttasıl olmasını temin etmek amacıyla bu tür yolculuklarda öncü olma faziletine sahip olmuşlardır. Söz konusu yolculukların ilmî ve kültürel etkilerinin yanı sıra, sosyal ve dinî sahalarda da önemli yansımaları olmuştur. Bu araştırma, anılan etkinin mahiyetini ve nasıl gerçekleştiğini ortaya koymak amacıyla, farklı tarihî duraklar üzerinden âlimlerin gerçekleştirdikleri yolculukları pratik ve uygulamalı modeller çerçevesinde incelemektedir. Bu bağlamda çalışma, ilmî yolculukların etkilerinin ve sonuçlarının belirli bir yönüne, özellikle birlikte yaşama kültürünün yayılması, hoşgörünün gelişmesi, aşırılığın ve fikirlere ya da kişilere yönelik bağnazlığın terk edilmesiyle ilgili boyutuna odaklanmayı hedeflemektedir. Araştırma, söz konusu yolculukların tarihini, doğasını ve sebeplerini anlamak amacıyla İslam medeniyetindeki gelişim seyrini ortaya koymaktadır. Nitekim bu süreç, Nübüvvet asrında Medine’ye hicretle başlamış; sahabe ve tâbiûn dönemlerinde ise yolculuklar yaygınlaşmış ve gerekçeleri çeşitlenmiştir. İslam devletinin genişlemesi ve âlimlerin farklı beldelere ve şehirlere dağılmasıyla birlikte, bu yolculuk türü daha da gelişmiş; bunun neticesinde çalışmanın konusuyla doğrudan ilişkili olan olumlu etkiler belirgin hâle gelmiştir. Fikre, renge veya ırka dayalı bağnazlık, neredeyse hiçbir toplumun bütünüyle muaf olmadığı insani bir durum olmakla birlikte, ilmî yolculukların bu menfi eğilimi dizginlemede son derece derin bir etkiye sahip olduğu görülmektedir. Nitekim bu yolculuklar, seyyahların farklı fikrî ekollere mensup şeyh ve âlimlerle bir araya gelmeleri sayesinde, olumlu düşüncelerin harekete geçirilmesinde ve düşünce ile davranış kalıplarının dönüşümünde doğrudan belirleyici bir rol oynamıştır. Bu etkileşim, onların fikirlerini ve ilmî yaklaşımlarını zenginleştirmiş; daha olgun ve açık fikirli bireyler hâline gelmelerine katkı sağlamış; nihayetinde bu durum eserlerine, ilmî hayatlarına ve öğretim faaliyetlerine olumlu biçimde yansımıştır.

Abstract

Human migration and mobility are fundamentally driven by diverse religious, social, and cultural factors. Within Islamic civilization, however, a distinctive form of travel emerged; the journey in pursuit of knowledge, historically termed al-Rihla al-’Ilmiyya. Hadith scholars (al-Muhaddithun) pioneered of this tradition, traveling extensively to verify oral narrations and ensure the continuity and elevation of chains of transmission (ittisal’u al-isnad) and (uluww al-isnad). Beyond their scientific and cultural contributions, these journeys exerted profound social and religious influences. This research examines the specific role of scholarly journeys in fostering a culture of coexistence and tolerance while countering extremism and fanaticism. By analyzing historical several cases across various of Islamic civilization; beginning with the Hijra to Medina and extending through the eras of the Sahaba and Tabi’in, this study explores the motivations and manifestations of al-Rihla fi Talab al-‘Ilm. The findings suggest that as the Islamic state expanded and scholars dispersed, these journeys became a pivotal mechanism for curbing intolerant tendencies. Furthermore, al-Rihla al-’Ilmiyya acted as a catalyst for cognitive and behavioral transformation. By engaging with diverse intellectual circles, travelers enriched their scientific discourse and achieved a level of intellectual maturity and openness that fundamentally shaped their subsequent writings, scholarly conduct, and pedagogical methodologies.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Fettuh, K., Koçyiğit, Y. (2026). İSLAM MEDENİYETİNDE İLMÎ RİHLELERİN TAASSUBUN ÖNLENMESİ VE BİR ARADA YAŞAMA KÜLTÜRÜ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ. İlahiyat, Sayı: 16, 55–80. https://doi.org/10.62188/ilahiyat.1919453

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (45)

  1. A‘râb, Saîd. Ma‘a’l-Kâdî Ebû Bekir İbnü’l-Arabî. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1987.
  2. Āl Burnū, Muḥammed Ṣıdkī b. Aḥmed. el-Vecīz fī īżāḥi ḳavāʿidi’l-fıḳhi’l-külliyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risāle, 4. Basım, 1416/1996.
  3. Bağdâdî, el-Hatîb. er-Rihle fî Talebi’l-Hadîs. thk. Nûreddin Itr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1975.
  4. Beġavī, Muḥyissünne Ebū Muḥammed el-Ḥüseyn b. Mesʿūd. Meʿālimü’t-tenzīl fī tefsīri’l-Ḳurʾān. thk. Muḥammed ʿAbdullāh en-Nemr vd., Riyad: Dāru Ṭaybe, 4. Basım, 1417/1997.
  5. Beyhakî, Ahmed b. el-Hüseyin. Menâkıbü’ş-Şâfiî. thk. es-Seyyid Ahmed Sakr. Mısır: Dâru’t-Türâs, 1970.
  6. Beyhaḳī, Ebū Bekr Aḥmed b. el-Ḥüseyn. Menāḳıbu’l-İmām eş-Şāfiʿī. thk. es-Seyyid Aḥmed Ṣaḳr. Mısır: Dāru’t-Türās̱, 1. Basım, 1416/2015.
  7. Buḫārī, Muḥammed b. İsmāʿīl Ebū ʿAbdillāh el-Buḫārī el-Cuʿfī. el-Cāmiʿu’l-müsnedü’ṣ-ṣaḥīḥu’l-muḫtaṣar min umūri Rasūli’llāh ṣallallāhu ʿaleyhi ve sellem ve sünenihī ve eyyāmih. thk. Muḥammed Züheyr b. Nāṣır en-Nāṣır. Dāru Ṭavḳi’n-Necāt, 1422.
  8. Bulḳīnī, Ebū Ḥafṣ Sirācüddīn ʿÖmer b. ʿAlī ed-Dımaşkī. el-Lübāb fī ʿulūmi’l-kitāb. thk. ʿĀdil Aḥmed ʿAbdülmevcūd - Alī Muḥammed Muʿavvaḍ. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
  9. Bünyamin Erul, Sahabenin Sünnet Anlayışı, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
  10. Cüveynī (İmāmü’l-Ḥaremeyn), Ebū’l-Meʿālī ʿAbdülmelik b. ʿAbdillāh b. Yūsuf. Nihāyetü’l-maṭlab fī dirāyeti’l-meẕheb. thk. ʿAbdülʿAẓīm Muḥammed ed-Dīb. Suûdî Arabistan: Dāru’l-Minhāc, 1428/2007.
  11. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-Hadîs. Kahire: Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabî, 1383.
  12. Dıkr, Abdülganî. el-İmâmü’ş-Şâfiî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1996.
  13. Ebū Zehra, Muḥammed, el-İmāmü’ş-Şāfi‘ī, Ḳāhire: Dāru’l-Fikri’l-‘Arabī, 1978.
  14. el Meclisü’l-Âlâ li’ş-şüûni’l-İslâmiyye, Mevsūʿatü’l-mefāhīmi’l-islāmiyye’l-ʿāmme. Kahire: Vizāretü’l-Evḳāf el-Mıṣriyye, 1417/1996.
  15. Ḥākim, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. ʿAbdillāh en-Nīsābūrī. el-Müstedrek ʿale’ṣ-ṣaḥīḥayn. thk. Muṣṭafā ʿAbdülḳādir ʿAṭā. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1411/1990.
  16. Halit ÖZKAN, Hicrî İlk İki Asırda Farklı Şehirlerde Amel Telakkisi Oluşumunda Sünnet Ve Hadisin Yeri, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Doktora Tezi), İstanbul 2006.
  17. Hamevî, Yâkūt. Mu‘cemü’l-Büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
  18. Ḫaṭīb el-Baġdādī, Ebū Bekr Aḥmed b. ʿAlī. el-Cāmiʿ li-aḫlāḳı’r-rāvī ve ādābi’s-sāmiʿ. thk. Maḥmūd eṭ-Ṭaḥḥān. Riyad: Dāru’l-Maʿārif.
  19. Hendî, Sâlih Ziyâb. “er-Rihle fî Talebi’l-İlm fi’l-İslâm ve Tatbîkâtühe’t-Terbeviyyetü’l-İlmiyye”. Mecelletü’l-Ulûmi’t-Terbeviyye, 38/1 (2011).
  20. Hind Aḥmed Ḥasen. el-Mesāʾilü’l-fıḳhiyye elletī ḫālefe fīhā Muḥammed b. el-Ḥasen eş-Şeybānī el-İmām Ebū Ḥanīfe fī’l-cihād ve’l-eymān ve’n-nüzūr. Yüksek lisans tezi. Sudan: Cāmiʿatü Umm Dürmān el-İslāmiyye, Külliyyetü’ş-Şerīʿa ve’l-Ḳānūn, 1429/2008.
  21. Houarı Touatı, Ortaçağ’da İslam ve Seyahat Bir Âlim Uğraşının Tarihi ve Antropolojisi İstanbul: Yapı Kredi. Yayınları, 3. Basım, 2021.
  22. İbn ʿAbdilberr, Yūsuf Ebū ʿÖmer. Cāmiʿu beyāni’l-ʿilm ve faḍlih. thk. Ebū’l-Eşbāl ez-Züheyrī. Suudi Arabistan: Dāru İbn el-Cevzī, 1. Basım, 1414/1994.
  23. İbn Haldûn, Abdurrahman. Târîhu İbn Haldûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
  24. İbn Ḥibbān, Ebū Ḥātim Muḥammed b. Ḥibbān el-Büstī. Ṣaḥīḥu İbn Ḥibbān: el-Müsnedü’ṣ-ṣaḥīḥ ʿalā’t-taḳāsīm ve’l-envāʿ min ġayri vücūdi ḳaṭʿ fī senedihā ve lā s̱übūti cerḥ fī nāḳilihā. thk. Muḥammed ʿAlī Sönmez - Ḫāliṣ Aydemir. 1. Basım, 1433/2012.
  25. İbn Kayyim, el-Cevziyye. Zâdü’l-Me‘âd fî Hedyi Hayri’l-İbâd. thk. Muhammed el-İslâhî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
  26. İbn Manẓūr, Cemāluddīn Muḥammed b. Mükerrem. Lisānu’l-ʿArab. thk. el-Yāzecī vd., Beyrut: Dāru Ṣādır, 3. Basım,1414.
  27. İbn Sa‘d, Muhammed. et-Tabakātü’l-Kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2001.
  28. ʿİyāḍ, el-Ḳāḍī. Tertību’l-medārik ve taḳrību’l-mesālik. thk. Muḥammed Tāvit eṭ-Ṭanji vd., Fas: Maṭbaʿatü Feḍāle, 1. Basım,1965.
  29. Keleş, Nevzat. “Ortaçağ İslâm Dünyasında İlmî Seyahatler.” Tarih Dergisi - Turkish Journal of History, 73 (2021).
  30. Kessâs, Sâfiye. “er-Rihlâtü’l-İlmiyye min ve ile’l-Mağribi’l-Arabî ve Devruhâ fî Tenşîti’l-Hareketi’l-İlmiyye”. Mecelletü’l-Memârisâti’l-Lüğaviyye, sy. 8.
  31. Kevserî, Muhammed Zâhid. Bulûğu’l-Emânî fî Sîreti Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, ts.
  32. Mālik b. Enes el-Aṣbaḥī. el-Muvaṭṭaʾ (rivāyetü Muḥammed b. el-Ḥasen eş-Şeybānī). thk. ʿAbdülvehhāb ʿAbdüllatīf. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿİlmiyye, 2. Basım, ts.
  33. Mansûr, Hadîce Tâhir. “el-Ulemâü’l-Meşârika bi-Bilâdi’l-Mağribi’l-İslâmî ve Devruhüm fi’l-Hareketi’l-Fikriyye”. Mecelletü’l-Usûri’l-Cedîde, 8/1.
  34. Mehmet AKBAŞ, “Hz.Ömer Dönemindeki Fetihlerin Ardından Gerçekleştirilen Tebliğ Faaliyetleri (Irak-Suriye-Cezire-Mısır”, F.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi 16:2 (2011).
  35. Nedvî, Ali Ahmed. Muhammed b. el-Hasan eş-Şeybânî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1994.
  36. Sermīnī, Muḥammed Enes, el-Ḳaṭ‘ī ve’ẓ-Ẓannī beyne Ehli’r-re’y ve Ehli’l-ḥadīŝ,, Ḳāhire-Beyrūt: Nemā’lil-Buḥūŝ ve’d-Dirāsāt, 2. Basım, 2023.
  37. Seyfullah Kara, Büyük Selçuklular ve Mezheb Kavgaları, İstanbul: Endülüs Yayınları, 2018.
  38. Sübkî, Tâcüddîn. Tabakātü’ş-Şâfiıyyeti’l-Kübrâ. thk. Mahmûd et-Tanâhî - Abdülfettâh el-Hulv. Mısır: Dâru Hecer, 1413.
  39. Süyūṭī, Celāluddīn ʿAbdurraḥmān b. Ebī Bekr. Tedrību’r-rāvī şerḥu Taḳrībi’n-Nevevī. thk. Ḥasan Şelebī - Māhir Muḥammed S̱imlāvī. Beyrut: er-Risāle Nāşirūn, 1 Basım, 1435/1975.
  40. Şāfiʿī, Muḥammed b. İdrīs. Dīvānu’l-İmām eş-Şāfiʿī. thk. Emīl Bedīʿ Yaʿḳūb. Beyrut: Dāru’l-Kitābi’l-ʿArabī, 3. Basım, 1416/1996.
  41. Şeybānī, Muḥammed b. el-Ḥasen. el-Ḥücce ʿalā ehli’l-Medīne. thk. es-Seyyid Mehdī Ḥasan el-Keylānī. Hindistan: Lecnetü İḥyāʾi’l-Meʿārifi’n-Nuʿmāniyye (Haydarābād); Beyrut: ʿĀlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1404.
  42. Yücel, Ahmed. Hadis Tarihi. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2026.
  43. Ḥākim, Ebū ʿAbdillāh Muḥammed b. ʿAbdillāh en-Nīsābūrī. el-Müstedrek ʿale’ṣ-ṣaḥīḥayn. thk. Muṣṭafā ʿAbdülḳādir ʿAṭā. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1411/1990.
  44. Sermīnī, Muḥammed Enes, el-Ḳaṭ‘ī ve’ẓ-Ẓannī beyne Ehli’r-re’y ve Ehli’l-ḥadīŝ,, Ḳāhire-Beyrūt: Nemā’lil-Buḥūŝ ve’d-Dirāsāt, 2. Basım, 2023.
  45. Süyūṭī, Celāluddīn ʿAbdurraḥmān b. Ebī Bekr. Tedrību’r-rāvī şerḥu Taḳrībi’n-Nevevī. thk. Ḥasan Şelebī - Māhir Muḥammed S̱imlāvī. Beyrut: er-Risāle Nāşirūn, 1 Basım, 1435/1975.