Hadis ve Sünnet Farkını Nasıl Anlayabilir, Nasıl Temellendirebiliriz?

Özet

Bu araştırma notunda hadis ve sünnetin ilimlerdeki tanımından değil, “kullanımı”ndan yola çıkarak farklı manaları olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çünkü tanım başka “kullanım” başkadır. Tanımlar, bir ilmin konusudur ve onlar o ilme mal olmuştur. Bir de “kullanım” vardır. “Kullanım” o kelimenin bir ilimde standart anlamını kazanmadan önce taşıdığı anlamlardır. Örneğin, fıkıh kelimesi Kur’an ve hadislerde geniş anlamdadır ama fıkıh ilminde mana daralmış olup “şer’i-ameli hükümleri tespite” indirgenmiştir. Bu, olumsuz bir durum değil elbette ama bilinmesi gerekmektedir. Neticede mana daralmıştır. Sünnet de böyledir. O da geniş anlamda kullanılmıştır, ancak ilimlerde mana daralmıştır. Fıkıhta “tavsiye edilmiş davranışlar”; hadiste ise söz ve davranışların “rivayet formu” anlamını kazanmıştır. Bunlar yanlış değil, o ilmin ihtiyacına binaen yapılmış ama daraltılmış tariflerdir. Yazıda, hadis ve sünnet kavramlarının tarihsel, ilmî ve epistemolojik kullanım farklılıklarını merkeze alarak, özellikle modern dönemde ortaya çıkan kavramsal karmaşayı gidermek amaçlanmıştır. Temel iddiamız, hadis ile sünnetin klasik hadis ilminde çoğu zaman aynı tanım altında birleştirilmiş olmasına rağmen, gerek oluşum biçimleri gerekse bilgi ve bağlayıcılık değerleri açısından aynı kategoride değerlendirilemeyeceğidir. Bu ayrımın göz ardı edilmesi, hem hadis karşıtlığı hem de hadis savunuculuğu bağlamında ciddi teorik sorunlara yol açmaktadır. Kısacası yazıda hadis ve sünnetin aralarındaki farkın nasıl anlaşılması ve temellendirilmesi gerektiği değerlendirilmeye çalışılmıştır.