Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightBu kaynaklar, İrevan bölgesindeki Müslüman din adamlarının yalnızca manevî yaşamda değil, aynı zamanda hukukî ilişkilerin düzenlenmesinde ve toplumsal uyuşmazlıkların şer‘î esaslara göre çözümlenmesinde de önemli bir rol üstlendiklerini göstermektedir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Bu çalışma, Azerbaycan’ın tarihî bölgelerinden biri olan İrevan bölgesinde dinî kurumların ve kadılık makamının ortaya çıkışını, kurumsal gelişimini ve tarihsel işlevlerini incelemektedir. Araştırma, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Tarih Arşivi, Gürcistan Millî Arşivleri Merkez Tarih Arşivi (Tiflis), Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri (İstanbul) ile Kafkasya Müslümanları arşivlerinde muhafaza edilen arşiv belgeleri ve tarihî materyallere dayanmaktadır. Bu kaynaklar, İrevan bölgesindeki Müslüman din adamlarının yalnızca manevî yaşamda değil, aynı zamanda hukukî ilişkilerin düzenlenmesinde ve toplumsal uyuşmazlıkların şer‘î esaslara göre çözümlenmesinde de önemli bir rol üstlendiklerini göstermektedir. Selçuklu ve İlhanlı dönemlerinde sivil ve askerî alanlarda ayrı kadılar görev yapmış, üst dereceli adlî makamlar ise atamaları ve yargı düzenini denetlemiştir. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinde kadılar hem hukukî hem de dinî görevlerini sürdürmüştür. Safevî Devleti’nin XVI. yüzyılın başlarında kurulmasıyla birlikte dinî idare, devlet yapısı içinde daha güçlü bir konum kazanmıştır. Din görevlileri genel olarak hükümdarın otoritesi altında faaliyet göstermiş olmakla birlikte, kadılar eyaletlerde, sancaklarda, kazalarda ve şehir merkezlerinde merkezi konumlarını korumuştur. Bu kurumun faal biçimde işlediği başlıca idarî bölgelerden biri, tarihî kaynaklarda Çukur-Saad olarak anılan İrevan bölgesidir. Farklı siyasî dönemler boyunca yaşanan bu gelişmeler, kadılık makamının Azerbaycan’ın hukuk ve toplum tarihinde süreklilik gösteren, değişen şartlara uyum sağlayan ve kurumsal önemini koruyan bir yapı olduğunu ortaya koymaktadır.
Abstract
This study investigates the emergence, institutional evolution, and historical functions of religious authorities and the office of qadi in the Irevan region, one of the historical regions of Azerbaijan. It draws upon archival documents and historical materials preserved in the State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan, the Central Historical Archive of the National Archives of Georgia (Tbilisi), the State Archives of the Republic of Türkiye (Istanbul), and the archives of the Caucasus Muslims. These materials demonstrate that Muslim religious leaders in the Irevan region played a significant role not only in spiritual life but also in regulating legal relations and resolving social disputes in accordance with Sharia principles. During the Seljuk and Ilkhanid periods, separate qadis were responsible for civilian and military affairs, while higher judicial authorities supervised appointments and the administration of justice. In the Qaraqoyunlu and Aghqoyunlu states, qadis continued to perform both judicial and religious functions. With the establishment of the Safavid state in the early sixteenth century, religious administration acquired a stronger place within the broader structure of government. Although religious officials generally functioned under the authority of the ruler, qadis maintained a central position in provinces, districts, and urban centers. One of the principal administrative regions in which this institution remained active was Irevan, historically known as Chukhursad. By examining these developments across successive political periods, the study reveals the continuity, adaptability, and institutional significance of the qadi office in the legal and social history of Azerbaijan.