Dergiler / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 4

19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Hapishane-i Umumilerin Durumu

The Condition of the Ottoman General Prisons in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries

Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-08-08
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmada hapishane-i umumilerin genel durumu kuruluş, fiziksel koşullar, mahkûm yoğunluğu, nakil, tamirat, hastalık, asayiş ve savaşların etkileri çerçevesinde ele alınmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı Devleti’nin modernleşme sürecinde ağır cezalara mahkûm edilen hükümlüler İstanbul’a gönderilmekteydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu uygulama, İstanbul’daki hapishanelerde ciddi bir yoğunlaşmaya yol açmıştır. 1860’lardan itibaren belirli bölgelerde kürek merkezlerinin kurulması ve ağır cezalara çarptırılan mahkûmların cezalarını bu merkezlerde çekmeleri yönünde düzenlemeler yapılmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmada hapishane-i umumilerin genel durumu kuruluş, fiziksel koşullar, mahkûm yoğunluğu, nakil, tamirat, hastalık, asayiş ve savaşların etkileri çerçevesinde ele alınmaktadır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Hapishane-i umumi · izdiham · kürek merkezi

Özet

Osmanlı Devleti’nin modernleşme sürecinde ağır cezalara mahkûm edilen hükümlüler İstanbul’a gönderilmekteydi. Bu uygulama, İstanbul’daki hapishanelerde ciddi bir yoğunlaşmaya yol açmıştır. 1860’lardan itibaren belirli bölgelerde kürek merkezlerinin kurulması ve ağır cezalara çarptırılan mahkûmların cezalarını bu merkezlerde çekmeleri yönünde düzenlemeler yapılmıştır. Selanik, Sinop, Rodos, Akka, Trablusşam, Trablusgarp ve Ergani Madeni gibi yerlerde kürek merkezleri oluşturulmuştur. 1871 yılında İstanbul’da ilk hapishane-i umuminin açılmasıyla birlikte hapishane-i umumi uygulaması kurumsal bir nitelik kazanmış; zaman içerisinde taşrada da benzer hapishaneler teşkil edilmiştir. Söz konusu hapishaneler, fiziksel yetersizliklerin yanı sıra mahkûm yoğunluğu ve kapasite sorunlarıyla karşı karşıya kalmıştır. Vilayet yöneticileri, bu sorunları mahkûmları başka hapishanelere naklederek çözmeye çalışmışlardır. Ancak taşradaki diğer hapishanelerin de benzer sorunlarla karşı karşıya olması, bu uygulamanın kalıcı bir çözüm üretmesini güçleştirmiştir. Tamir talepleri ve aşırı yoğunluktan kaynaklanan şikâyetler Osmanlı merkezî yönetimine bildirilmiş; mali imkânsızlıklar nedeniyle tamiratların en düşük maliyetle gerçekleştirilmesi yönünde talimatlar verilmiştir. Elverişsiz koşullar hastalıkların yayılmasına ve asayiş sorunlarına yol açmıştır. 1911 sonrasında yaşanan savaşlar bazı hapishane-i umumilerin Osmanlı Devleti sınırları dışında kalmasına neden olmuş, bazıları ise elverişsiz iklim koşulları nedeniyle terk edilmiştir. Bu çalışmada hapishane-i umumilerin genel durumu kuruluş, fiziksel koşullar, mahkûm yoğunluğu, nakil, tamirat, hastalık, asayiş ve savaşların etkileri çerçevesinde ele alınmaktadır.

Abstract

During the modernization of the Ottoman Empire, prisoners sentenced to severe penalties were sent to Istanbul. This practice led to considerable overcrowding in the prisons of the capital. From the 1860s onward, arrangements were made to establish penal labour centres in various locations where prisoners sentenced to severe penalties could serve their sentences. Such centres were established in places including Thessaloniki, Sinop, Rhodes, Acre, Tripoli in Syria, Tripolitania, and the Ergani mines. With the opening of the first hapishane-i umumi in Istanbul in 1871, the hapishane-i umumi became an established form of penal institution, and similar prisons were subsequently established in the provinces. These prisons faced not only inadequate physical conditions but also problems of overcrowding and limited capacity. Provincial authorities attempted to address these problems by transferring prisoners to other prisons. However, since other provincial prisons were facing similar difficulties, such transfers did not provide a lasting solution. Requests for repairs and complaints arising from overcrowding were communicated to the Ottoman central administration, which, due to financial constraints, instructed the authorities to carry out repairs at the lowest possible cost. Poor conditions in the prisons contributed to the spread of disease and led to problems of public order. The wars that broke out from 1911 onward resulted in some hapishane-i umumi institutions being left outside the borders of the Ottoman Empire, while others were abandoned because of unfavourable climatic conditions. This study examines the condition of the hapishane-i umumi in terms of their establishment, physical conditions, overcrowding, prisoner transfers, repairs, disease, public order, and the effects of war.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Karlangıç, O. (2026). 19. Yüzyıl Sonu ve 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti’nde Hapishane-i Umumilerin Durumu. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt: 13 Sayı: 4. https://ajindex.com/articles/1443415

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (49)

  1. Adak, U. (2006). XIX. yüzyılın sonu XX. yüzyılın başlarında Aydın Vilayeti’ndeki hapishaneler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi.
  2. Akpınar, Ö. (2017). Meşrutiyetten cumhuriyete Konya hapishaneleri (1876–1922) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
  3. Artuk, M. E., & Alşahin, M. E. (2016). Hapis cezalarının ve cezaevlerinin tarihi gelişimi. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 21(2), 297–338.
  4. Atar, Z. (2015). 20. yüzyıl başlarında İstanbul Hapishane-i Umumi’de mahkûmların üretim faaliyetleri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (34), 19–34.
  5. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-a). Babıâli Evrak Odası (BEO), 2939-220400.
  6. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-b). Dâhiliye Hapishaneler Müdüriyeti (DH. MB. HPS), 103-1.
  7. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-c). Dâhiliye Nezareti Mebânî-i Emîriyye ve Hapishaneler Kalemi (MB. HPS), 6-25.
  8. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-d). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 397-66.
  9. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-e). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1366-10.
  10. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-f). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1381-133.
  11. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-g). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1396-32.
  12. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-h). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1403-34.
  13. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-i). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1410-124.
  14. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-j). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1417-116.
  15. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-k). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1461-108.
  16. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-l). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 1548-68.
  17. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-m). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 2424-3.
  18. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-n). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 2644-72.
  19. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-o). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 2808-103.
  20. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-p). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 2824-77.
  21. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-q). Dâhiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH. MKT), 2826-6.
  22. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-r). Dâhiliye Tesrî-i Muamelât ve Islahat Komisyonu (DH. TMIK. S), 38-13.
  23. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-s). Dâhiliye Tesrî-i Muamelât ve Islahat Komisyonu (DH. TMIK. S), 38-65.
  24. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-t). Şûrâ-yı Devlet (ŞD), 2217-12.
  25. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.-u). Zabtiye Nezareti Evrakı (ZB), 457-138.
  26. Çanlı, M. (2015). Balkanlarda komitacılık, çetecilik ve siyasi af (1908–1913). Yeni Türkiye, (68), 3218–3229.
  27. Çoban, H. (2023). Osmanlı Devleti’nde hapishanelerin ıslah çalışmalarına dair bir inceleme: Ergani Madeni Umumi Hapishanesi (1860–1920). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 537–562.
  28. Daşcıoğlu, K. (2008). Osmanlı arşivlerine göre Sinop Hapishanesi’nin durumu. Erdem, (51), 53–76.
  29. Daşcıoğlu, K. (2010). Osmanlı arşiv belgelerine göre Bodrum Kalesi ve Hapishanesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 212-225.
  30. Demirkol, K. (2012). II. Meşrutiyet döneminde Edirne Vilayeti hapishaneleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi.
  31. Demiryürek, H. (2019). Osmanlı hapishaneleri (1913–1914). Babıali Kültür Yayıncılığı.
  32. Deve, G. (2022). Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde Manisa Hapishanesi (1890–1918) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
  33. Dirihan, S. (2020). Geç Osmanlı dönemi hapishaneleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
  34. Eren, M. (2022). Bir ceza yöntemi olarak mahpusların çalıştırılması. Toplum ve Hekim, 37(6), 414–437.
  35. Karal, E. Z. (1961). Osmanlı tarihi: Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri (1789–1856) (Cilt 5). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  36. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (15), 170–189.
  37. Kolay, E., & Çiftyürek, M. (2023). Selanik Tevkifhanesi projesi ve keşif defteri üzerine bir değerlendirme. Sanat Tarihi Yıllığı, (32), 367–388.
  38. Özcan, A. (1991). Baba Câfer zindanı. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 4, ss. 366–367). Türkiye Diyanet Vakfı.
  39. Özçelik, A., & Çolaker, V. (2022). 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Selanik Hapishanesi. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 6(1), 203–238.
  40. Pakalın, M. Z. (2004). Zindan. İçinde Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (Cilt 3, s. 663). MEB Yayınları.
  41. Şahin, K. (2022). Evliya Çelebi’nin etnografik bir eser olan Seyahatnamesi’nde bugünün idari sınırları içinde kalan Hatay. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (8), 864–878.
  42. Şimşek, E. (2017). XX. yüzyıl başlarında Trabzon Hapishanesi (1900–1914). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (23), 143–162.
  43. Tekin, S. & Özkes, S., (2008).Cumhuriyet öncesi Türkiye’de hapishane sorunu. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(16), 187-201.
  44. Temel, M. (2009). XX. yüzyıl başlarında Menteşe Sancağı hapishaneleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (26), 109–135.
  45. Uyanık, M. Z. (2017). Batı ve doğu kültüründe hapishane. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, (4), 87–134. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı tarihi (4. baskı, Cilt 4, Bölüm 1). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  46. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (Genişletilmiş 9. baskı). Seçkin Yayınevi.
  47. Yıldız, G. (2012). Mapûshane: Osmanlı hapishanelerinin kuruluş serüveni (1839–1908). Kitabevi Yayınları.
  48. Yılmaz, C. (2009). Tarihi Sinop Kalesi Cezaevi. Doğu Coğrafya Dergisi, 14(22), 1–15.
  49. Yılmaz, İ. (2019). Osmanlı Devleti son döneminde Adana Hapishanesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(4), 1411–1431.