Dergiler / Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Sayı: 47

Cerîde-i Sûfiyye’deki Şiirleri ve Son Dönem Osmanlı Tanıklığı Yönüyle Sûfî Bir Şair: Mustafa Fevzi b. Numan

A Ṣūfī Poet: Moṣṭafā Fawzī b. Nomān, as Reflected in His Poems in the Carīda-i Sūfiyyah and his Witness to the Late Ottoman Period

Murat Ayar(KAHRAMANMARAŞ İSTİKLAL ÜNİVERSİTESİ, İNSAN VE TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ)0000-0001-9346-3976
Sayfa
200–224
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışma ilim sahası ve ilgilileri tarafından, mutasavvıf bir şair olan Mustafa Fevzi’nin şiirleri ve bu şiirler üzerinden Osmanlı son dönem tanıklığı üzerine hazırlanmış mütevazi bir katkı olarak görülmelidir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:XVII. asırla başlayıp XX. asrın ilk çeyreğine kadar devam eden ve Osmanlı Devleti’nin kurumsal kimliğine sırasıyla duraklama, gerileme ve dağılmayı yaşatan zaman dilimi; sebepleri ve sonuçları yönüyle sosyal, dinî, kültürel, askerî gibi pek çok art alana sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Mustafa Fevzi’nin dergide 1331/1913 ila 1337/1919 yılları arasında yayımlanan (58 ila 161. sayılar) yazıları incelenerek bunların içindeki manzumeler farklı noktalardan değerlendirmeye alınmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışma ilim sahası ve ilgilileri tarafından, mutasavvıf bir şair olan Mustafa Fevzi’nin şiirleri ve bu şiirler üzerinden Osmanlı son dönem tanıklığı üzerine hazırlanmış mütevazi bir katkı olarak görülmelidir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Türk İslâm Edebiyatı · Nakşibendiyye · Cerîde-i Sȗfiyye

Özet

XVII. asırla başlayıp XX. asrın ilk çeyreğine kadar devam eden ve Osmanlı Devleti’nin kurumsal kimliğine sırasıyla duraklama, gerileme ve dağılmayı yaşatan zaman dilimi; sebepleri ve sonuçları yönüyle sosyal, dinî, kültürel, askerî gibi pek çok art alana sahiptir. Bu zaman aralığında Osmanlı Devleti, kendi düzenini tekrar gözden geçirmek ve değişen dünya düzeninin oluşturduğu iklimi kendi toprakları içinde kontrol altında tutmak maksatlı çeşitli ikmal hamleleri denemiştir. Bu ön alımlar, devletin yönetim şekli olan saltanat kurumunu meclis ve anayasa tanımlarıyla (I. Meşrutiyet-II. Meşrutiyet) mahdut hâle getirmiştir. Meclis ve anayasanın pratiğe dönük yansımaları dinden sosyal hayata, askeriyeden edebiyata kadar pek çok alana yayılmıştır. Bu durum, daha çok şehirli ve ilmiyeye mensup sınıfların dikkatini çekmiştir. Toplumun aydın sınıfını temsil eden bu sosyal gruplar, her alanda yaşanan bu değişimi dönemin yaygın enstrümanları olan gazete, dergi, cemiyetler vb. üzerinden ret, kabul, uzlaşı, teklif gibi başlıklarla gündemlerine almışlardır. Çalışmamız, bu devrin yayın organlarından Cerîde-i Sȗfiyye isimli dergide muharrirlik yapan şair ve mutasavvıf Mustafa Fevzi Efendi’nin şiirleri ve bunlardan hareketle de son dönem Osmanlı tanıklığının izini sürmeyi amaçlar. Bu maksat için derginin elimizdeki koleksiyonuna ek olarak İBB Atatürk Kitaplığı, Ankara Millî Kütüphane ve İstanbul İslâm Araştırmaları Merkezi’ndeki matbu hâldeki koleksiyonlarına ulaşılmıştır. Bu sayede birinde eksik olan sayı/lar bir diğeriyle tamamlanmıştır. Dergiyle ilgili verilen dipnotlarda bu koleksiyonların ismi aynı matbu belgeyi hâiz oldukları için zikredilmemiş, bunlar sadece kaynakçada gösterilmiştir. Metin içindeki dipnotlarda sadece müellif, yayın, başlık, sayı ve sayfa numarası gibi künye bilgilerine dikkat çekilmiştir. Mustafa Fevzi’nin dergide 1331/1913 ila 1337/1919 yılları arasında yayımlanan (58 ila 161. sayılar) yazıları incelenerek bunların içindeki manzumeler farklı noktalardan değerlendirmeye alınmıştır. Dikkatimiz, yazarın sadece şiirleri üzerine olduğundan dergideki mensur alana ait ürünler lüzumu gereği bazen sadece zikredilmiştir. Derginin 48 sayısında şairin 64 manzumesine denk gelinmiş; bu manzumeler konu, tür, şekil, üslup gibi muhtelif başlıklar üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca dönemin sosyo-kültürel vaziyetini yansıtan kimi kişi, olay ve olgulara da tanıklık ettiğinden çalışmanın, edebiyat dışında tarih, sosyoloji, din, tasavvuf, iktisat, siyaset gibi pek çok farklı disipline kaynak oluşturduğunu ifade etmek gerekir. Çalışma ilim sahası ve ilgilileri tarafından, mutasavvıf bir şair olan Mustafa Fevzi’nin şiirleri ve bu şiirler üzerinden Osmanlı son dönem tanıklığı üzerine hazırlanmış mütevazi bir katkı olarak görülmelidir.

Abstract

The period spanning from the 17th century to the first quarter of the 20th century, which brought about stagnation, decline and disintegration to the institutional identity of the Ottoman State, has numerous ramifications in terms of its causes and consequences, encompassing social, religious, cultural and military spheres. During this period, the Ottoman State attempted various replenishment campaigns with the aim of reviewing its own order and maintaining control over the climate created by the changing world order within its own territories. These preliminary measures ultimately limited the institution of the monarchy, which was the form of government, to the definitions of parliament and constitution (First Constitutional Monarchy-Second Constitutional Monarchy). The practical implications of the parliament and the constitution extend to many areas, from religion to social life, from the military to literature. This situation has attracted the attention of the more urban and scholarly classes. These social groups, representing the enlightened class of society, have addressed this change occurring in every sphere through the period's common instruments newspapers, magazines, societies, etc. under headings such as rejection, acceptance, compromise, and proposal. Our study aims to trace the poetry of Moṣṭafā Fawzī b. Nomān, a poet and Ṣūfī who served as editor of the journal Carīda-i Sūfiyyah, one of the publications of this era, and, based on this, to trace the legacy of the late Ottoman period. In addition to the existing journal collection, the printed collections at the Istanbul Metropolitan Municipality Atatürk Library, Ankara National Library and ISAM were utilised in this study; missing issues were completed by comparing these collections. As they contain the same publications, these collections are only listed in the bibliography, not in the footnotes. This allowed any missing issues in one collection to be supplemented by another. The names of these collections were not mentioned in the footnotes related to the journal, as they possessed the same printed document; they were only indicated in the bibliography. In the footnotes within the text, attention was drawn only to bibliographic information such as the author, publication, title, issue, and page number. Moṣṭafā Fawzī's articles published in the journal between 1331/1913 and 1337/1919 (issues 58 to 161) were examined, and the poems contained therein were evaluated from different perspectives. As our focus is on the author's poems, the prose works in the journal have, where necessary, only been mentioned in certain places. In the 48th issue of the journal, 64 poems by the poet were encountered; these poems were evaluated under various headings such as subject, genre, form, and style. Furthermore, as it bears witness to certain individuals, events and phenomena reflecting the socio-cultural situation of the period, it should be noted that the work serves as a source for many different disciplines beyond literature, including history, sociology, religion, mysticism, economics and politics. This study offers a modest contribution to the study of the late Ottoman period through the poetry of the Sufi poet Moṣṭafā Fawzī.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ayar, M. (2026). Cerîde-i Sûfiyye’deki Şiirleri ve Son Dönem Osmanlı Tanıklığı Yönüyle Sûfî Bir Şair: Mustafa Fevzi b. Numan. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 47, 200–224. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1853890

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (74)

  1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfü’l-Hafâ. çev. Mustafa Genç. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2019.
  2. Ahmet Muhtar Paşa, “Ulviyyât-ı İslâm”, Cerîde-i Sȗfiyye (1 Receb 1332), 87/407.
  3. Ahmet Muhtar Paşa, “Ulviyyât-ı İslâm”, Cerîde-i Sȗfiyye (1 Şevval 1331), 59/114.
  4. Akbulut, Fikri. Kâtib Mustafa Fevzi B. Nu’man Efendi’nin (v. 1344/1925) Hayâtı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
  5. Akyol, İbrahim. Menâkıb-ı Haseniyye Kastamonulu Hasan Hilmi Efendi’nin Menkıbeleri. İstanbul: Kriter Yayınları, 2023.
  6. Altunmeral, Mehmet. “Cerîde-i Sȗfiyyedeki Sȗfiyâne Lugazlar ve Manzȗm Cevapları”. Uluslararası Toplum ve Kültür Araştırmaları Tam Metin Bildiriler Kitabı. ed. Mustafa Aça. 304-319. Çanakkale: TOKÜAD Yayınları, 2019.
  7. MK, Millî Kütüphane. Ceride-i Sufiyye Koleksiyonu. 1956, SB 201.
  8. Ceylan, Ömür. Böyle Buyurdu Sûfî Tasavvuf ve Şerh Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Kapı Yayınları, 2005.
  9. Çetişli, İsmail vd. II. Meşrutiyet Dönemi Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2007.
  10. Çog, Mehmet. “Ubeydullah Efgani Örneğinde Milliyetçiliğin Bir Din Adamındaki Yansımaları”. Turkish Studies Dergisi 10/9 (Haziran 2015), 145-152. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8551
  11. Durmuş, Cafer. Mîzânü’l-İrfân Osmanlıca Dizgi-Transkripsiyon-Sâdeleştirme. İstanbul: Kitaparası Yayınları, 2020.
  12. Erdoğan, Kenan. Niyâzî-i Mısrî Dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1998.
  13. İBBAK, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı. Ceride-i Sufiyye Koleksiyonu. B 159; B/522; 0890.
  14. İnuğur, M. Nuri. Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Der Yayınları, 1982.
  15. İSAM, İstanbul İslâm Araştırmaları Merkezi. Ceride-i Sufiyye Koleksiyonu. D03195.
  16. Kahraman, Âlim. “Matbuat”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/121-125. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
  17. Kara, İsmail. Türkiye'de İslâmcılık Düşüncesi. 1. Cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
  18. Kara, Mustafa. “Cerîde-i Sȗfiyye”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/410. Ankara: TDV Yayınları, 1993.
  19. Kara, Mustafa. Din Hayat Sanat Açısından Tekkeler ve Zaviyeler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
  20. Kaşıkçı, Atilla. Bütün Yönleriyle Ceride-i Sufiyye. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1994. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
  21. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş -Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
  22. Kuşeyrî, Abdülkerim. Kuşeyrî Risâlesi. nşr. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1981.
  23. Mustafa Fevzi. “Ben Ehline Söylüyorum Ehil Olmayan Dinlemesin”. Cerîde-i Sȗfiyye (7 Receb 1337), 158/336.
  24. Mustafa Fevzi. “Bilmece Hâlli”, Cerîde-i Sȗfiyye (8 Şaban 1332), 97/12.
  25. Mustafa Fevzi. “Cebel-i Sevr’de”, Cerîde-i Sȗfiyye (20 Zilhicce 1331), 71/246.
  26. Mustafa Fevzi. “Derviş Talat Efendi’ye Cevap”, Cerîde-i Sȗfiyye (19 Cemaziyelevvel 1336), 135/356-357.
  27. Mustafa Fevzi. “en-Nehdâtü’l-Osmâniyye Hitâbesi-2”, Cerîde-i Sȗfiyye (25 Cemaziyelevvel 1334), 119/227-229.
  28. Mustafa Fevzi. “Enver Paşa Hazretlerine”, Cerîde-i Sȗfiyye (12 Şevval 1335), 129/309.
  29. Mustafa Fevzi. “Erzurȗmî Sâlim Polat Bey’e Ondadır!”, Cerîde-i Sȗfiyye (26 Cemaziyelahir 1336), 137/371-372.
  30. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf Emr-i Bi’l-Mârȗf ve Nehy-i Ani’l-Münkerin Terki ve Onun Neticesi”, Cerîde-i Sȗfiyye (24 Rebiülâhir 1337), 155/511-513.
  31. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf Hayâsızda Dîn Aranmaz”, Cerîde-i Sȗfiyye (17 Ramazan 1337), 160/551-553.
  32. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf Muhtekir Ahd-ı İlâhî’yi Nakzetmiştir”, Cerîde-i Sȗfiyye (12 Zilkâde 1336), 147/447-450.
  33. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf Mü’min Farmason Olamaz”, Cerîde-i Sȗfiyye (16 Cemaziyelevvel 1337), 156/519-521.
  34. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf, İsticlâb-ı Rikkat ve Şefkat”, Cerîde-i Sȗfiyye (22 Zilkâde 1336), 148/455-457.
  35. Mustafa Fevzi. “Hadîs-i Şerîf”, Cerîde-i Sȗfiyye (7 Muharrem 1337), 151/479-480.
  36. Mustafa Fevzi. “Hazret-i Şâh-ı Nakşibend”, Cerîde-i Sȗfiyye (8 Şaban 1332), 97/11.
  37. Mustafa Fevzi. “İman Hayânın Esasıdır, Hayâ da İmanın Mikyâsıdır”, Cerîde-i Sȗfiyye (4 Zilhicce 1337), 161/559-561.
  38. Mustafa Fevzi. “İnsân-ı Kâmil Uyumaz”, Cerîde-i Sȗfiyye (5 Ramazan 1336), 143/420.
  39. Mustafa Fevzi. “Kesretin Mucibi Vahdettir İnkâr Olunmaz Vahdetin İspatını Kesretin İnkârında Değil İfnâsında Aramalıdır”, Cerîde-i Sȗfiyye (21 Zilhicce 1332), 106/131.
  40. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Hakîm Âlem-i İslâma Umȗmî Bir Hitâb”, Cerîde-i Sȗfiyye (12 Rebiülâhir 1335), 125/268-269.
  41. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Hakîm, Te’lîf-i Dîn ve Fen”, Cerîde-i Sȗfiyye (26 Receb 1336), 140/391-396.
  42. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Hakîm”, Cerîde-i Sȗfiyye (21 Şaban 1336), 142/408-409.
  43. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Hakîm”, Cerîde-i Sȗfiyye (22 Rebiülevvel 1337), 154/503-506.
  44. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Kerîm İsticâbe ve İstişfâ”, Cerîde-i Sȗfiyye (11 Zilhicce 1336), 149/463-465.
  45. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Kerîm Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Muhammed Aleyhisselâm”, Cerîde-i Sȗfiyye (19 Cemaziyelevvel 1336), 135/351-352.
  46. Mustafa Fevzi. “Kur’ân-ı Kerîm”, Cerîde-i Sȗfiyye (4 Muharrem 1333), 107/134-136.
  47. Mustafa Fevzi. “Leyle-i Vilâdet-i Hazret-i Risâlet-penâhîde”, Cerîde-i Sȗfiyye (16 Rebiülevvel 1332), 83/359.
  48. Mustafa Fevzi. “Mazmȗn-ı Hasbihâle İmtisâl-1”, Cerîde-i Sȗfiyye (25 Muharrem 1332), 76/294.
  49. Mustafa Fevzi. “Mazmȗn-ı Hasbihâle İmtisâl-5”, Cerîde-i Sȗfiyye (23 Safer 1332), 80/337-338.
  50. Mustafa Fevzi. “Mazmȗn-ı Hasbihâle İmtisâl-7”, Cerîde-i Sȗfiyye (9 Rebiülevvel 1332), 82/354-356.
  51. Mustafa Fevzi. “Medîne-i Münevvere’de Huzȗr-ı Hazret-i Risâlet-penâh’a Takdim Edilen İstişfânâme Sȗretidir”, Cerîde-i Sȗfiyye (27 Zilkâde 1333), 114/192-193.
  52. Mustafa Fevzi. “Meşher-i Re’s-i Şerîf-i Cenâb-ı Hüseyin’e Karşı”, Cerîde-i Sȗfiyye (11 Muharrem 1332), 74/275-276.
  53. Mustafa Fevzi. “Nağme-i Len Terânî, Cerîde-i Sȗfiyye (1 Şaban 1332), 96/494-495.
  54. Mustafa Fevzi. “Nağme-i Len Terânî’den Mâ-Ba’d”, Cerîde-i Sȗfiyye (8 Şaban 1332), 97/10.
  55. Mustafa Fevzi. “Nüshadaki Dördüncü Bilmecenin Halli”, Cerîde-i Sȗfiyye (29 Ramazan 1331), 60/136.
  56. Mustafa Fevzi. “Ramazan Şehr-i Ümmettir”, Cerîde-i Sȗfiyye (29 Şaban 1332), 100/44-46.
  57. Mustafa Fevzi. “Rȗhun Felsefesi Yâhȗd Sergüzeşt-i Rȗhânî-1”, Cerîde-i Sȗfiyye (4 Receb 1335), 127/289-291.
  58. Mustafa Fevzi. “Rȗhun Felsefesi Yâhȗd Sergüzeşt-i Rȗhânî-2”, Cerîde-i Sȗfiyye (15 Şaban 1335), 128/297-299.
  59. Mustafa Fevzi. “Rü’yetullah Câiz midir?”, Cerîde-i Sȗfiyye (29 Ramazan 1331), 60/126-128.
  60. Mustafa Fevzi. “Ulviyât-ı İslâm Makaleleri Muharrir-i Muhteremi Ferîk Ahmed Muhtar Paşa Hazretlerine”, Cerîde-i Sȗfiyye (22 Zilkâde 1331), 67/208-209.
  61. Mustafa Fevzi. “56. Nüshadaki Bilmecenin Hâllidir”, Cerîde-i Sȗfiyye (15 Ramazan 1331), 58/114.
  62. Mustafa Fevzi. “57. Nüshadaki Bilmecenin Hâllidir”, Cerîde-i Sȗfiyye (15 Ramazan 1331), 58/114.
  63. Mustafa Fevzi. “59. Nüshadaki Bilmecenin Hâllidir”, Cerîde-i Sȗfiyye (29 Ramazan 1331), 60/136.
  64. Öztürk, Erdem Can. Mîzânü’l- ‘İrfân. Ankara: Kurgan Edebiyat Yayınları, 2019.
  65. Öztürk, Erdem Can. Menâkıb-ı Haseniyye Fî Ahvâli’s-Seniyye, Ankara: İKSAD Yayınları, 2021.
  66. Öztürk, Kurtuluş. “II. Meşrutiyet”. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim 10 Eylül 2025. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/ii-mesrutiyet
  67. Semiz, Yaşar. “İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Türkçülük Politikası”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 35 (Haziran 2014), 217-244. https://doi.org/10.21563/sutad.187092
  68. Şahin, Mehmet. Mustafa Fevzi B. Numan’ın Hayatı, Eserleri ve Dinî Edebiyatla İlgili Şiirleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
  69. Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye’de Siyasal Gelişmeler (1876-1938)-I Kanun-i Esasî ve Meşrutiyet Dönemi. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2001.
  70. Uzun, Mustafa İsmet. “Kâtip Fevzi Efendi”. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/509-510. Ankara: TDV Yayınları, 1995.
  71. Ülgener, Sabri Fehmi. Zihniyet, Aydınlar ve İzm’ler. Ankara: Mayaş Yayınları, 1983.
  72. Vassâf, Osmanzâde Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. çev. Mehmet Akkuş. Ali Yılmaz. II Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
  73. Yıldız, Fatih. Mustafa Fevzi Efendi. Cerîde-i Sȗfiyye Yazıları. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2024.
  74. Yıldız, Fatih. Mustafa Fevzi Efendi Kitâb-ı Ziyâiyye, Dört Kitap Mir’âtü’ş-Şühûd, İsbâtü’l-Mesâlik, Rehber-i Zâkir, Mîzânü’l-İrfân. İstanbul: KDY Yayınları, 2014.