Dergiler / History Studies / 2026 / Sayı: 18(1)

Türkiye Cumhuriyeti'nde Sıkıyönetim Uygulamaları

Martial Law Practices in the Republic of Türkiye

Selma Göktürk Çetinkaya(Bilecik Şeyh Edebali University, Faculty of Humanities and Social Sciences, Department of History, Bilecik, Turkey)0000-0001-6828-1679
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-01-22
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Çalışmanın başlıklandırılması Anayasalar temelinde şekillendirilmiş; mevcut sorunların iyileştirilmesi adına yasal düzende gösterilen çabalardan ayrı hukuki metinlerde gidilen dönemsel düzeltmeler üzerinden bir yazım gerçekleştirilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Tarih boyunca devletler, uyguladıkları politikalar doğrultusunda toplumsal tepkilerle karşı karşıya kalabilmişler ve bununla baş edebilmek adına buldukları çözüm yollarını yasal zemine dayandırmışlardır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu durum Cumhuriyet rejimine geçişle Türkiye’de de yaşanmış; ülkenin farklı yerlerinde yeni sisteme ve sistemin getirisi olan uygulamalara karşı hareketlenmeler görülmüştür.
💡
Sonuç & Katkı:Çalışmanın başlıklandırılması Anayasalar temelinde şekillendirilmiş; mevcut sorunların iyileştirilmesi adına yasal düzende gösterilen çabalardan ayrı hukuki metinlerde gidilen dönemsel düzeltmeler üzerinden bir yazım gerçekleştirilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sıkıyönetim · Takrir-i Sükun · 1924 Anayasası

Özet

Tarih boyunca devletler, uyguladıkları politikalar doğrultusunda toplumsal tepkilerle karşı karşıya kalabilmişler ve bununla baş edebilmek adına buldukları çözüm yollarını yasal zemine dayandırmışlardır. Bu durum Cumhuriyet rejimine geçişle Türkiye’de de yaşanmış; ülkenin farklı yerlerinde yeni sisteme ve sistemin getirisi olan uygulamalara karşı hareketlenmeler görülmüştür. Bu hareketlenmeler kimi zaman kısa süre içinde ve bölgedeki kolluk kuvvetlerinin müdahalesiyle durdurulabilmiştir. Kimi zaman da daha geniş çapta müdahalede bulunulması zorunluluğu doğmuştur. Mevcut sıkıntının giderilebilmesi için uygulanacak müdahalelere karşı durulmaması ve bir an önce huzur ortamının sağlanması adına askeri idarenin kendini gösterdiği süreçlere “Örfi İdare/Sıkıyönetim” adı verilmiştir. Önceki yıllarda Kanun-ı Esasi’de ve 1921 Anayasası’nda görülen konuya ilişkin anayasal düzenlemeler, Cumhuriyet sonrasında ilk olarak 1924 Anayasası’nda yerini almış; akabinde gerek 1961 gerekse 1982 Anayasalarında ilgili maddelere yer verilmiştir. 1925’ten itibaren devletin işleyişini zora sokan süreçlerde ve darbe dönemlerinde başvurulan Sıkıyönetim, bazı il veya bölgelerde kısmi olarak yahut bütün yurt genelinde uygulanmıştır. Hazırlanan çalışmada Takrir-i Sükun’dan Olağanüstü Hal’e uzanan süreçteki uygulamalara yer verilmiştir. Devletin ve milletin asayiş ve güvenliğinin sağlanması adına gerek görüldükçe başvurulan bu uygulamalar kronolojik biçimde işlenmiştir. Çalışmanın başlıklandırılması Anayasalar temelinde şekillendirilmiş; mevcut sorunların iyileştirilmesi adına yasal düzende gösterilen çabalardan ayrı hukuki metinlerde gidilen dönemsel düzeltmeler üzerinden bir yazım gerçekleştirilmiştir.

Abstract

Throughout history, states have faced reactions from society due to their policies. They have found legal solutions to cope with this. This situation has also been experienced in the Republic of Turkey; movements against the new system and the practices that this system brought were seen in different parts of the country. These movements could sometimes be stopped in a short time and with the intervention of the security forces in the region. Sometimes, the state had to intervene on a larger scale. In order to prevent the interventions to be implemented in order to solve the existing problem and to ensure that peace was immediately established, support was received from the military administration. These processes were called “Martial Law”. Articles on the subject exist in all Turkish Constitutions. Martial Law, which was applied in processes that made the functioning of the state difficult and in coup periods starting from 1925, was applied partially or throughout the country in some provinces or regions. The prepared study includes the applications in the process from Takrir-i Sükun to the State of Emergency in Turkey. These applications, which were applied, when necessary, in order to ensure the order and security of the state and the nation, were processed chronologically. The study is divided into sections based on the Constitutions. A writing was carried out on the periodic corrections made in separate legal texts from the efforts made to improve the existing problems within the framework of the legal order.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çetinkaya, S. G. (2026). Türkiye Cumhuriyeti'nde Sıkıyönetim Uygulamaları. History Studies, Sayı: 18(1). https://doi.org/10.9737/historystudies.1630820

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (37)

  1. Arşiv Kaynakları
  2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
  3. BCA, Anayasa Mahkemesi Başkanlığı, Yassıada Mahkemesi Kararları.
  4. BCA, Başbakanlık, Bakanlıklararası Tayin Daire Başkanlığı
  5. BCA, Başbakanlık, Kararlar Daire Başkanlığı (1921-1928)
  6. BCA, Başbakanlık, Kararlar Daire Başkanlığı (1928-)
  7. BCA, Başbakanlık, Muamelat Genel Müdürlüğü
  8. BCA, Başbakanlık, Özel Kalem Müdürlüğü
  9. Resmi Yayınlar
  10. Ak Devrim, Ankara: Başbakanlık Devlet Basımevi, 1960.
  11. Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi’ne Katılan Alay ve Tugay Komutanlarının Biyografileri, C 2, Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2010.
  12. Genelkurmay Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi’ne Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1989.
  13. Milli Birlik Komitesi Genel Kurul Toplantısı, C I, Birleşim 14, 29 Eylül 1960.
  14. Ceride-i Resmiye.
  15. Resmi Ceride.
  16. Resmi Gazete.
  17. TBMM Başkanlığı, Birinci Dönem Ankara İstiklal Mahkemesi, haz. Ömer Kesikbaş vd. Ankara: TBMM Basımevi, 2023.
  18. TBMM Başkanlığı, Osmanlı’dan Günümüze Türk Anayasa Metinleri, ed. Ömer Kesikbaş, A. Haluk Kurnaz, Şeref İba, Ankara: TBMM Basımevi, 2023.
  19. TBMM Tutanak Dergisi (TD).
  20. TBMM Zabıt Ceridesi (ZC).
  21. Yassıada Zabıtları-II, 6-7 Eylül Olayları Davası, haz. Emine Gürsoy Naskali, İstanbul: Kitabevi, 2007.
  22. Yüksek Adalet Divanı Kararları İstanbul-Yassıada 14 Ekim 1960-15 Eylül 1961, ed. Seçkin Erdi, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2007.
  23. Araştırma ve İnceleme Eserleri
  24. Aybars, Ergün. İstiklal Mahkemeleri. İzmir: Zeus Kitabevi, 2006.
  25. Çağlayan, Muhtar. “Örfi İdarenin Hukuki Mahiyeti ve Örfi İdare Mahkemeleri”, İdare Dergisi 260, (Eylül-Ekim 1959): 1-25.
  26. Çelik, Seydi. “Türkiye’nin Demokrasi Tarihinde Sıkıyönetim Uygulamalarının Yeri ve Sosyo-Politik Etkileri (1877-1946)”, Antalya Bilim Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11 (22), (Aralık 2023): 325-350.
  27. DergiPark Akademik, “Sıkıyönetim” Arama Sonuçları, 21.12.2024 tarihinde https://dergipark.org.tr/tr/search?q=s%C4%B1k%C4%B1y%C3%B6netim&section=articles adresinden erişilmiştir.
  28. Galea, Michael. Malta Diary of a War 1940-1945. Malta: BDL Publishing, 2016.
  29. Göktürk Çetinkaya, Selma. “İkinci Dünya Savaşı’nda Malta’da Müttefik-Mihver Mücadeleleri ve Halk Üzerindeki Etkileri”, Vakanüvis 4, no. 1 (Bahar 2019): 166-188.
  30. Kolechitskii, V. V., “Voennoe polozhenie”, Bol'shaya Sovetskaya Entsiklopediya, 27.12.2024 tarihinde http://bse.sci-lib.com/article005962.html adresinden erişilmiştir.
  31. Sarol, Mükerrem. Bilinmeyen Menderes, C 1, İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2014.
  32. Tanör, Bülent. “Sıkıyönetim”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C. 4 İstanbul: İletişim Yayınları, 1983: 944-953.
  33. Üskül, Zafer. Bildirileriyle 1950-1970 Dönemi Sıkıyönetimleri. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2015.
  34. Üskül, Zafer. Siyaset ve Asker (Cumhuriyet Döneminde Sıkıyönetim Uygulamaları). İstanbul: Afa Yayıncılık, 1989.
  35. Yalman, Ahmet Emin. Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, C. 4. İstanbul: Rey Yayınları, 1971.
  36. Yılmaz, Duygu. “1932 Yılı İstihbarat Raporu Çerçevesinde I. Umumi Müfettişlik ve Umum Jandarma Komutanlığının Güvenlik ve Asayişe Yönelik Çalışmaları”, Güvenlik Bilimleri Dergisi, Uluslararası Güvenlik Kongresi Özel Sayısı, (2021): 35-52.
  37. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı, Tez Merkezi, 21.12.2024 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp adresinden erişilmiştir.