Dergiler / History Studies / 2026 / Cilt: 18 Sayı: 3

Asılsız Soykırım İddialarının Odağındaki Mesele: Osmanlı Devleti’nin Ermenilere Yönelik “Sevk” (Yer Değiştirme) Uygulamaları

The Core Issue Behind the Baseless Genocide Allegations: The Ottoman State’s “Dispatch” (Relocation) Practices Toward Armenians

Mevlüt Yüksel(ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-3478-219X
Sayfa
583–610
Yayın Tarihi
2026-08-18
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Vücuda getirilirken kullanılan belgelerin neredeyse tamamında yer almadığı için zorla sınır dışı etmek anlamına gelen “tehcir” tabirinin hiç kullanılmadığı bu çalışmanın amacı ise asılsız soykırım iddialarının dayandırıldığı sevk sürecini ve bu süreçte Osmanlı Hükümeti’nin sergilediği hassas tutumu tüm gerçekliğiyle ortaya koymaya çalışmaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı Devleti, 1915 yılında çıkardığı “Sevk ve İskân Kanunu” ile başta doğu vilayetleri olmak üzere Anadolu’nun çeşitli yerlerinde faaliyet gösteren ayrılıkçı Taşnak ve Hınçak komitelerine mensup Ermenileri, ülkenin güney vilayetlerine göndermiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:İlgili vilayetlere ve sancaklara gönderilen tebliğ/talimatnameler doğrultusunda uygulanan sevk ve iskân kanunu 1917 yılının ortalarına kadar iki aşamalı olarak gerçekleştirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Vücuda getirilirken kullanılan belgelerin neredeyse tamamında yer almadığı için zorla sınır dışı etmek anlamına gelen “tehcir” tabirinin hiç kullanılmadığı bu çalışmanın amacı ise asılsız soykırım iddialarının dayandırıldığı sevk sürecini ve bu süreçte Osmanlı Hükümeti’nin sergilediği hassas tutumu tüm gerçekliğiyle ortaya koymaya çalışmaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Devleti · Ermeni · sevk

Özet

Osmanlı Devleti, 1915 yılında çıkardığı “Sevk ve İskân Kanunu” ile başta doğu vilayetleri olmak üzere Anadolu’nun çeşitli yerlerinde faaliyet gösteren ayrılıkçı Taşnak ve Hınçak komitelerine mensup Ermenileri, ülkenin güney vilayetlerine göndermiştir. Devlet bu kanunla I. Dünya Savaşı’nı ve Osmanlı Devleti’nin bu savaşa iştirakini fırsat bilen komitelerin çeteler kurarak Anadolu’nun birçok yerinde başlattıkları isyan ve terör eylemlerini durdurmayı, Kafkas Cephesinin güvenliğini sağlamayı ve Ermeni çetelerinin cephe gerisindeki Türk-Müslüman ahaliyi hedef alan katliamlarını sonlandırmayı amaçlamıştır. İlgili vilayetlere ve sancaklara gönderilen tebliğ/talimatnameler doğrultusunda uygulanan sevk ve iskân kanunu 1917 yılının ortalarına kadar iki aşamalı olarak gerçekleştirilmiştir. Bunların ilki sevk (yer değiştirme/nakil), ikincisi ise iskân (yeniden yerleştirme) aşamasıdır. Bu çalışmada; nakil, muafiyet, güvenlik, sağlık, kadın ve çocuklar konusu ile Ermenilerin malları meselesi başlıklar altında “sevk” (yer değiştirme) uygulamaları incelenmiştir. Çalışmanın kaynağını ağırlıklı olarak yerli ve yabancı arşiv kaynakları teşkil etmiştir. Bunun yanında birçok hatırat ve araştırma eserinden de yararlanılmıştır. Vücuda getirilirken kullanılan belgelerin neredeyse tamamında yer almadığı için zorla sınır dışı etmek anlamına gelen “tehcir” tabirinin hiç kullanılmadığı bu çalışmanın amacı ise asılsız soykırım iddialarının dayandırıldığı sevk sürecini ve bu süreçte Osmanlı Hükümeti’nin sergilediği hassas tutumu tüm gerçekliğiyle ortaya koymaya çalışmaktır.

Abstract

In 1915, through the promulgation of the “Law on Dispatch and Resettlement” (Sevk ve İskân Kanunu), the Ottoman State relocated Armenians affiliated with the separatist Dashnak and Hunchak committees, active primarily in the eastern provinces and other parts of Anatolia, to the southern provinces. The government aimed to suppress committee-led rebellions and violence during World War I, secure the Caucasus Front, and prevent attacks against the Turkish-Muslim population behind the lines. Implemented through circulars and directives sent to provincial authorities, the law was carried out in two phases until mid-1917: dispatch (relocation/transfer) and resettlement (reestablishment). This study examines the “dispatch” (relocation/transfer) practices under the headings of transfer, exemption, security, health, women and children, and Armenian property. It relies primarily on domestic and foreign archival materials, supplemented by memoirs and scholarly works. Since the term “tehcir” does not appear in almost any of the documents used in this study, it has been deliberately avoided. The purpose of this study is to present the dispatch process on the basis of documentary evidence and to assess the administrative approach adopted by the Ottoman government during this period.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yüksel, M. (2026). Asılsız Soykırım İddialarının Odağındaki Mesele: Osmanlı Devleti’nin Ermenilere Yönelik “Sevk” (Yer Değiştirme) Uygulamaları. History Studies, Cilt: 18 Sayı: 3, 583–610. https://doi.org/10.9737/historystudies.1907689

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (74)

  1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
  2. BEO (Bâb-ı Âli Evrak Odası); DH. HMŞ (Dâhiliye Nezareti Hukuk Müşavirliği Evrakı)
  3. DH. İ. UM (Dâhiliye Nezareti İdare-i Umumiyye Evrakı)
  4. DH. ŞFR (Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi)
  5. DH. EUM. 2. Şb (Dâhiliye Nezâreti, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti 2. Şube)
  6. DH. KMS (Dâhiliye Nezareti, Kalem-i Mahsus Tasnifi); MV (Meclis-i Vükelâ Mazbataları).
  7. Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanlığı Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı Arşivi (ATASE), Ankara. BDH (Birinci Dünya Harbi Kataloğu).
  8. National Archives and Records Administration of the United States (NARA), Washington, DC. Record Group (RG).
  9. Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanlığı. Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914–1918. Cilt 1–8. Ankara: Genelkurmay ATASE Yayınları, 2001–2008.
  10. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ermeniler Tarafından Yapılan Katliam Belgeleri (1914–1921). Cilt I–II. Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 2001.
  11. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Belgelerinde 1909 Adana Olayları. Cilt I–II. Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 2010.
  12. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Belgelerinde Ermeni İsyanları (1878–1916). Cilt I–IV. Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 2008–2009.
  13. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (1915–1920). Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 1994.
  14. Sarafian, Ara, ed. United States Official Documents on the Armenian Genocide, Volume III: The Central Lands. Massachusetts: Gomidas Institute Press, 1995.
  15. Albayrak, The New York Times, The Times
  16. “Ahvâl–i Harbiye ve Zaruret–i Fevkalade–i Siyasiye Dolayısı ile Mahall–i Âhere Nakilleri İcra Edilen Ermenilerin İskân ve İaşesiyle Hususat–ı Saireleri Hakkında Talimatnamedir.” Askerî Tarih Belgeleri Dergisi, no. 83 (1983): 129–133.
  17. Adıvar, Halide Edib. Mor Salkımlı Ev. İstanbul: Özgür Yayınları, 1996.
  18. Akçam, Taner. ‘Ermeni Meselesi Hallolunmuştur’ Osmanlı Belgelerine Göre Savaş Yıllarında Ermenilere Yönelik Politikalar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2008.
  19. Akçora, Ergünöz. Van ve Çevresinde Ermeni İsyanları (1896–1916). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1994.
  20. Ata, Ferudun, İşgal İstanbul’unda Tehcir Yargılamaları. Ankara: Türk tarih Kurumu Yayınları, 2011.
  21. Atkinson, Tacy. The German, the Turk and the Devil Made a Triple Alliance Harpoot Diaries, 1908–1917, New Jersey: Gomidas Institute Press, 2000.
  22. Atnur, İbrahim Ethem. Tehcirin Ardından Meseleler–Uygulamalar. Ankara: Hitabevi Yayınları, 2019.
  23. Atnur, İbrahim Ethem. Türkiye’de Ermeni Kadınları ve Çocukları Meselesi (1915–1923). Ankara: Babil Yayıncılık, 2005.
  24. Bakar, Bülent. Ermeni Tehciri. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2009.
  25. Bardakçı, Murat, haz. Talât Paşa’nın Evrak–ı Metrûkesi. İstanbul: Everest Yayınları, 2009.
  26. Bryce, Viscount. The Treatment of Armenians in The Ottoman State 1915–16. London: G.P. Putnam’s Sons New York and London The Knickerbocker Press, 1916.
  27. Çiçek, Kemal. Ermenilerin Zorunlu Göçü 1915–1917. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
  28. Dadrian, Vahakn N. Warrant for Genocide: Key Elements of the Turko–Armenian Conflict. New Jersey: Transaction Publishers, 1999.
  29. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca–Türkçe Ansiklopedik Büyük Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2004.
  30. Dinçer, Serdar. Alman Belgelerinde Alman–Türk Silah Arkadaşlığı ve Ermeniler. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
  31. Duman, Önder. “Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı Devleti ile Müttefikleri Arasında Bir Diplomatik Kriz: Ermeni Emval–i Metrukesi ve Borçları.” Ermeni Araştırmaları, no. 22 (2006): 117–161.
  32. Erdem, Ufuk. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Muhacir Komisyonları ve Faaliyetleri (1860–1923). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
  33. Ermeni Komitelerinin Âmâl ve Harekât–ı İhtilâliyyesi İlân–ı Meşrûtiyyet’ten Evvel ve Sonra. İstanbul: Matbaa–i Amire, 1332.
  34. Halaçoğlu, Yusuf. Ermeni Tehciri ve Gerçekler (1914–1918). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2001.
  35. Hocaoğlu, Mustafa Celalettin. “Osmanlı Ermenilerinin Tehcir Yolları (1915).” Master’s thesis, İnönü University, 2006.
  36. Hüseyin Nazım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi I–II. Ankara: Devlet Arşivleri Yayınları, 1998.
  37. Jacobsen, Maria. Diaries of a Danish Missionary Harpoot, 1915–1919. Translated by Kristen Vind. Edited by Ara Sarafian. London: Gomidas Institute Books, 2001.
  38. Kaiser, Hilmar. Diyarbakır’da Ermeni Kıyımı. Çeviren Ayşe Gür. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
  39. Kantarcı, Şenol. “Van’da Ermeni İsyanları (1896–1915).” Ermeni Araştırmaları, no. 5 (2002): 138–168.
  40. Karal Akgün, Seçil, ve Murat Uluğtekin. Hilal–i Ahmer’den Kızılay’a. Ankara: Kızılay Yayınları, 2002.
  41. Kardeş, Selahaddin. “Tehcir” ve Emvâl–i Metrûke Mevzuatı, Ankara: Maliye Bakanlığı Yayınları, 2008.
  42. Kekevi, Serkan. “1948 Soykırım Suçunun Önlenmesine ve Cezalandırılmasına Dair Sözleşme ve Ermeni ‘Soykırımı’ İddialarının Analizi.” Ermeni Araştırmaları, no. 61 (2018): 233–270.
  43. Kılıç, Selami. “Büyük Savaşta Erzurum’da Bulunan Almanların Bölgedeki İzlenimleri.” Ermeni Araştırmaları, no. 8 (2003): 68–80.
  44. Kılıç, Selami. Ermeni Sorunu ve Almanya Türk–Alman Arşiv Belgeleriyle. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2003.
  45. Kieser, Hans–Lukas. Iskalanmış Barış Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet 1839–1938. Çeviren Atilla Dirim. İletişim Yayınları, İstanbul 2005.
  46. Köksal, Osman. “Tarihsel Süreci İçinde Bir Özel Yargı Organı Olarak Divân–ı Harbî Örfîler (1877–1922).” Doctoral thesis, Ankara University, 1996.
  47. Küçük, Cevdet. Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı 1878–1897. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1986.
  48. Lepsius, Johannes. Der Todesgang des Armenischen Volkes: Bericht über das Schicksal des Armenischen Volkes in der Türkei während des Weltkrieges, Zweite, Vermehrte Auflage. Potsdam: Der Tempelverlag, 1919.
  49. Lepsius, Johannes. Deutschland und Armenien 1914–1918 Sammlung Diplomatischer Aktenstücke, Potsdam: Der Tempelverlag, 1919.
  50. McCarthy, Justin. Ölüm ve Sürgün Osmanlı Müslümanlarına Karşı Yürütülen Ulus Olarak Temizleme İşlemi. Çeviren Bilge Umar. İstanbul: İnkılâp Yayınevi, 1998.
  51. Miller, Donald E., and Lorna Touryan Miller. Survivors: An Oral History of the Armenian Genocide. Berkeley–Los Angeles–London: University of California Press, 1993.
  52. Morgenthau, Henry. Ambassador Morgenthau’s Story. New York: Garden City, Doubleday, Page & Company, 1919.
  53. Müezzinoğlu, Ersin. “I. Dünya Savaşı Esnasında Yetim ve Öksüz Çocukların Himayesi ve Eğitimi: Darüleytamlar.” History Studies, no. 4 (2012): 399–417. http://dx.doi.org/10.9737/hist_512.
  54. Nalbandian, Louise. The Armenian Revolutionary Movement: The Development of Armenian Political Parties Through the Nineteenth Century. Los Angeles: California University Press, 1963.
  55. Ortaylı, İlber. “Ermeni Sorunu: Soykırım İddialarının Arkasındaki Gerçekler.” Popüler Tarih, no. 8 (2002): 43–44.
  56. Özdemir, Hikmet, Kemal Çiçek, Ömer Turan, Ramazan Çalık, ve Yusuf Halaçoğlu. Ermeniler: Sürgün ve Göç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
  57. Riggs, Henry H. Days of Tragedy in Armenia: Personal Experiences in Harpoot 1915–1917. Michigan: Gomidas Institute Press, 1997.
  58. Sağlam, Tevfik. Büyük Harpte 3. Ordu’da Sıhhî Hizmet. İstanbul: Askerî Matbaa, 1941.
  59. Sarafian, Ara, ed. United States Diplomacy on the Bosphorus: The Diaries of Ambassador Morgenthau, 1913–1916. London: Gomidas Institute Press, 2004.
  60. Sarınay, Yusuf, ve Recep Karacakaya. 1909 Adana Ermeni Olayları. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2012.
  61. Sarınay, Yusuf. 24 Nisan 1915’te Ne Oldu? Ermeni Sevk ve İskânının Perde Arkası. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2012.
  62. Sezer, Cemal. “Ermenilerin Sevk ve İskânı Hakkında Yapılan Uygulama ve Yardımlar (1915–1917).” Doctoral thesis, Selçuk University, 2011.
  63. Shaw, Stanford J. “Resettlement of Refugees in Anatolia 1918–1923.” The Turkish Studies Association Bulletin, no. 22/1 (1998): 58–90.
  64. Sonyel, Salahi R. “Tehcir ve ‘Kırımlar’ Konusunda Ermeni Propagandası Hristiyan Dünyasını Nasıl Aldattı.” Belleten, no. 161 (1977): 137–156.
  65. Temizgüney, Firdes. Emval–i Metruke Meselesi Ermenilerden Kalan Mallar (1915–1923). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
  66. Toriguian, Shavarsh. The Armenian Question and International Law. Beirut: Hamaskaïne, 1973.
  67. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Ermeni Komiteleri (1891–1895). Ankara: Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayınları, 2001.
  68. Türkiye Cumhuriyeti Genelkurmay Başkanlığı. Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3’ncü Ordu Harekâtı. Cilt II (Birinci Kitap). Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1993.
  69. Türkmen, Zekeriya. Vilâyât–ı Şarkiye (Doğu Anadolu Vilayetleri) Islahat Müfettişliği 1913–1914. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
  70. Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi. İstanbul: Belge Yayınları, 1987.
  71. Yüksel, Mevlüt. “Amerikan Board Misyonerlerinden Elizabeth Freeman Barrows Ussher’in Mektuplarında 1915 Van Ermeni İsyanı ve Osmanlı Kayıtları.” Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, no. 67 (2020): 563–600. https://doi.org/10.14222/Turkiyat4246.
  72. Yüksel, Mevlüt. “Sevk ve İskân Kanunu Kapsamında Ermenilere Yönelik Uygulamalar (1915–1917)” 1000. Yılında Türk–Ermeni İlişkileri içinde, ed. Mustafa Sıtkı Bilgin, ve Yıldız Deveci Bozkuş, 725–775. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2019.
  73. Yüksel, Mevlüt. “Vilâyât–ı Şarkıyye Ermenilerine Yönelik Sevk ve İskân Uygulamaları (1915–1917).” Doctoral tesis, Atatürk University, 2013.
  74. Zürcher, Erik Jan. “Between Death and Desertion: The Experience of the Ottoman Soldier in the World War I.” Turcica, no. 28 (1996): 235–258.