KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Gazi İktisat ve İşletme Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 1

Beş faktör kişilik kuramının örgütsel muhalefet üzerindeki etkisinin incelenmesi

An examination of the impact of the five-factor personality theory on organizational dissent

Ercan Yavuz(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-3696-4832
Sayfa
68–83
Yayın Tarihi
2026-02-28
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elde edilen bulgular, duygusal dengesizlik, deneyime açıklık, uyumluluk ve öz-disiplinin hem yatay hem de dikey muhalefet davranışlarını anlamlı biçimde etkilediğini göstermiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Beş Faktör Kişilik Kuramı kapsamında bireylerin kişilik özelliklerinin örgütsel muhalefet davranışları üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Araştırma modeli ilişkisel tarama modeli temelinde yapılandırılmış ve veri toplama süreci 15 Haziran–1 Aralık 2024 tarihleri arasında Ankara ilinde kamu ve özel sektörde faaliyet gösteren hizmet işletmelerinde görev yapan çalışanlara yönelik olarak çevrimiçi ve yüz yüze anket uygulamalarıyla gerçekleştirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Elde edilen bulgular, duygusal dengesizlik, deneyime açıklık, uyumluluk ve öz-disiplinin hem yatay hem de dikey muhalefet davranışlarını anlamlı biçimde etkilediğini göstermiştir.
🔬Tür:Uygulamalı Anket & Alan Araştırması
📍Kapsam:2024 Verileri
⚙️Değişkenler:Davranış · kişilik · beş faktör kişilik kuramı

Özet

Bu çalışma, Beş Faktör Kişilik Kuramı kapsamında bireylerin kişilik özelliklerinin örgütsel muhalefet davranışları üzerindeki etkilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, kişilik kuramının temel boyutları olan dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk, duygusal dengesizlik ve deneyime açıklık ile örgüt içinde sergilenen muhalif tutumlar arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir. Araştırma modeli ilişkisel tarama modeli temelinde yapılandırılmış ve veri toplama süreci 15 Haziran–1 Aralık 2024 tarihleri arasında Ankara ilinde kamu ve özel sektörde faaliyet gösteren hizmet işletmelerinde görev yapan çalışanlara yönelik olarak çevrimiçi ve yüz yüze anket uygulamalarıyla gerçekleştirilmiştir. Hedeflenen örneklem büyüklüğüne ulaşmak amacıyla 500 kişiye ulaşılarak %82 dönüş oranı ile 410 geçerli anket formu analizlere dâhil edilmiştir. Elde edilen bulgular, duygusal dengesizlik, deneyime açıklık, uyumluluk ve öz-disiplinin hem yatay hem de dikey muhalefet davranışlarını anlamlı biçimde etkilediğini göstermiştir. Özellikle duygusal dengesizlik yüksek olan bireylerin daha sık eleştirel tutum sergilediği; deneyime açıklığın ise yeni fikirlere açık bireylerin örgütsel sorunlara yönelik öneri sunma eğilimini artırdığı gözlemlenmiştir. Uyumluluk ve öz-disiplin boyutlarının ise üst yönetime yönelik yapıcı geri bildirimlerde bulunmayı desteklediği belirlenmiştir. Buna karşılık dışadönüklüğün örgütsel muhalefet üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Bu durum, sosyal yönelimin riskli muhalefet davranışına doğrudan yansımadığını ve ses verme eğiliminin kişilikten çok durumsal değerlendirmelere bağlı olabileceğini göstermektedir.

Abstract

This study investigates the impact of individuals’ personality traits, within the framework of the Five-Factor Personality Theory, on organizational dissent behaviors. It examines the relationships between the five core traits—extraversion, agreeableness, conscientiousness, emotional stability, and openness to experience—and different forms of dissent. The research model followed a correlational survey design. Data were collected between June 15 and December 1, 2024, through online and face-to-face questionnaires administered to employees working in public and private service enterprises in Ankara. To reach the targeted sample size, 500 employees were contacted, and valid responses were obtained from 410 (82%). The findings revealed that emotional instability, openness to experience, agreeableness, and conscientiousness significantly predicted both vertical and lateral dissent, while extraversion showed no significant effect. The positive influence of emotional instability was consistent with earlier research, indicating that individuals with higher anxiety levels tend to voice negative evaluations more frequently. Openness to experience was positively related to all forms of dissent, supporting the idea that receptiveness to new perspectives fosters innovative contributions. The effects of agreeableness and conscientiousness, particularly on vertical dissent, confirmed the view that employees with strong responsibility and cooperative tendencies are more inclined to provide constructive criticism to management. Conversely, the absence of a significant effect for extraversion suggests that being socially oriented does not necessarily lead to dissent. Instead, voicing appears to depend more on situational cost-benefit evaluations than on personality traits.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yavuz, E. (2026). Beş faktör kişilik kuramının örgütsel muhalefet üzerindeki etkisinin incelenmesi. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 1, 68–83. https://doi.org/10.30855/gjeb.2026.12.1.005

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (71)

  1. Atay, M., Gönül, F. ve Yaşar, M. E. (2025). The effect of mobbing on organizational dissent and whistleblowing. Equinox, Journal of Economics, Business & Political Studies, 12(1), 70-90.
  2. Barrick, M. R. ve Mount, M. K. (1991). The big five personality dimensions and job performance: A meta-analysis. Personnel Psychology, 44(1), 1–26.
  3. Benet-Martinez, V. B., ve John, O. P. (1998). Los cinco grandes across cultures and ethnic groups: Multitrait multimethod analyses of the big five in spanish and english. Journal of Personality and Social Pyschology. 75 (3), 729-750.
  4. Bogg, T., ve Roberts, B. W. (2013). The case for conscientiousness: Evidence and implications for a personality trait marker of health and longevity. Annals of Behavioral Medicine, 45(3), 278–288.
  5. Bouchard, T. J., ve Loehlin, J. C. (2001). Genes, evolution, and personality. Behavior Genetics, 31(3), 243-273.
  6. Caspi, A., ve Roberts, B. W. (2001). Personality development across the life course: The argument for change and continuity. Psychological Inquiry, 12(2), 49–66.
  7. Chamberlin, M., Newton, D. W., ve Lepine, J. A. (2017). A meta‐analysis of voice and its promotive and prohibitive forms: Identification of key associations, distinctions, and future research directions. Academy of Management Journal, 60(1), 55–81.
  8. Costa, P. T., ve McCrae, R. R. (1992). Four ways five factors are basic. Personality and Individual Differences, 13(6), 653–665.
  9. Çelik, E., ve Yavuz, E. (2024). Örgüt kültürünün örgütsel muhalefete etkisi: Hizmet sektörü üzerine bir araştırma. Alanya Akademik Bakış, 8(3), 806-822.
  10. Çiçek, İ., ve Aslan, A. E. (2020). Kişilik ve beş faktör kişilik özellikleri: Kuramsal bir çerçeve. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10(1), 137-147.
  11. Dağlı, A. (2015). Örgütsel Muhalefet Ölçeğinin Türkçe’ye ıyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(53), 198-218.
  12. Detert, J. R., ve Burris, E. R. (2007). Leadership behavior and employee voice: Is the door really open? Academy of Management Journal, 50(4), 869–884.
  13. Deyoung, C. G. (2010). Personality neuroscience and the biology of traits. Social and Personality Psychology Compass, 4(12), 1165-1180.
  14. Doğanay, A. (2018). Lider iletişim tarzlarının örgütsel muhalefete etkisinde örgütsel erdemliliğin düzenleyici rolü: otel işletmeleri üzerine bir çalışma. Doktora Tezi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı, İstanbul.
  15. Dursun, E. İ., ve Bilgivar, O. O. (2024). Örgütsel adaletin örgütsel muhalefet ve örgütsel mutluluk ile ilişkisi: Öğretmenler üzerine bir inceleme. Cumhuriyet International Journal of Education, 13(2): 282-293.
  16. Frazier, M. L., Fainshmidt, S., Klinger, R. L., Pezeshkan, A., ve Vracheva, V. (2017). Psychological safety: A meta‐analytic review and extension. Personnel Psychology, 70(1), 113–165.
  17. Grandey, A. A., Diefendorff, J. M., ve Rupp, D. E. (2013). Emotional labor in the 21st century: Diverse perspectives on emotion regulation at work. Routledge.
  18. Graziano, W. G., ve Eisenberg, N. (1997). Agreeableness. Handbook of Personality Psychology, 795–824. Grogans, S. E., Hur, J., Barstead, M. G., Anderson, A. S., Islam, S., Kim, H. C., … Shackman, A. J. (2024). Neuroticism/Negative Emotionality is associated with increased reactivity to uncertain threat in the bed nucleus of the stria terminalis, not the amygdala. Journal of Neuroscience, 44(32), e1868.
  19. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., Anderson, R. E., ve Tatham, R. (2010). Multivariate Data Analysis: Pearson Education. Upper Saddle River, New Jersey.
  20. Haydaroğlu, C., ve Besler, S. (2021). Beş faktör kişilik özelliklerinin örgütsel muhalefete etkisi ve lider-üye etkileşiminin düzenleyici rolü: Beyaz yakalı çalışanlar üzerinde bir araştırma. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 123–140.
  21. İrengün, O. (2014). Beş faktör kişilik kuramının sosyal girişimcilik yönelimine etkisi ve bir alan araştırması. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İşletme Anabilim Dalı, İstanbul.
  22. Jia, H. H. (2008). Relationship Between The Big five personality dimensions and cyberloafing behavior, southern ıllinois university at carbondale, Unpublished Doctorate Degree Thesis.
  23. John, O. P., Donahue, E. M., ve Kentle, R. L. (1991). Big Five Inventory (BFI) [Database record]. APA PsycTests. https://doi.org/10.1037/t07550-000
  24. Judge, T. A., Bono, J. E., Ilies, R., ve Gerhardt, M. W. (2002). Personality and leadership: A qualitative and quantitative review. Journal of Applied Psychology, 87(4), 765–780.
  25. Kale, D. (2024). Yalnız kadın gezginlerin seyahat güvenliği algısı: beş faktör kişilik kuramı çerçevesinde bir değerlendirme. Yüksek Lisans Tezi. Anadolu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Turizm İşletmeciliği Anabilim Dalı, Eskişehir.
  26. Karasar, N. (2011). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: Nobel Yayıncılık.
  27. Kassing, J. W. (1997). Articulating, antagonizing and displacing: A model of employee dissent. Communication Studies, 48(4), 311-332.
  28. Kassing, J. W. (1998). Development and validation of the organizational dissent scale. Management Communication Quarterly, 12(2), 183–229.
  29. Kassing, J. W. (2000).Investigating the relationship between superior-subordinate relationship quality and employee dissent. Communication Research Reports.V:17, N:1, Pp: 58-69.
  30. Kassing, J. W., ve Armstrong, T. A. (2002). “Someone’s going to hear about this; examining the association between dissent-triggering events and employees’ dissent expression”, Management Communication Quarterly, 16(1), 39-65.
  31. Kim, J., MacDuffie, J. P., ve Pil, F. K. (2010). Employee voice and organizational performance: Team versus representative influence. Human relations, 63(3), 371-394.
  32. Lahey, B. B. (2009). Public health significance of neuroticism. American Psychologist, 64(4), 241–256.
  33. LePine, J. A., ve Van Dyne, L. (1998). Predicting voice behavior in work groups. Journal of Applied Psychology, 83(6), 853–868.
  34. Liang, J., Farh, C. I. C., ve Farh, J. L. (2012). Psychological antecedents of promotive and prohibitive voice: A two‐wave examination. Academy of Management Journal, 55(1), 71–92.
  35. Lucas, R. E., ve Diener, E. (2001). Understanding extraverts’ enjoyment of social situations: The importance of pleasantness. Journal of Personality and Social Psychology, 81(2), 343–356.
  36. Maynes, T. D., ve Podsakoff, P. M. (2014). Speaking more broadly: An examination of the nature, antecedents, and consequences of an expanded set of employee voice behaviors. Journal of Applied Psychology, 99(1), 87–112.
  37. McCrae, R. R., ve Costa, P. T. (1991). The neo personality ınventory: Using the five-factor model in counseling. Journal of Counseling & Development, 69(4), 367–372.
  38. Milliken, F. J., Morrison, E. W., ve Hewlin, P. F. (2003). An exploratory study of employee silence: Issues that employees don’t communicate upward and why. Journal Of Management Studies, 40(6), 1453-1476.
  39. Morrison, E. W. (2014). Employee voice and silence. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior., 1(1), 173-197.
  40. Nemeth, C., ve Rogers, J. (1996). Dissent and the search for information. British Journal of Social Psychology, 35(1), 67–76.
  41. Newman, A., Donohue, R., ve Eva, N. (2017). Psychological safety: A systematic review of the literature. Human Resource Management Review, 27(3), 521–535.
  42. Ng, T. W. H., ve Feldman, D. C. (2012). Employee voice behavior: A meta‐analytic test of the conservation of resources framework. Journal of Organizational Behavior, 33(2), 216–234.
  43. Oral Ataç, L., ve Köse, S. (2017). Örgütsel demokrasi ve örgütsel muhalefet ilişkisi: Beyaz yakalılar üzerine bir araştırma. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 46(1), 117-132.
  44. Ötken, A. B. ve Cenkci, T. (2013). Beş faktör kişilik modeli ve örgütsel muhalefet arasındaki ilişki üzerine bir araştırma. Öneri Dergisi, 10(39), 41–51.
  45. Ötken, A. B., ve Cenkci, T. (2015). Beş faktör kişilik özellikleri ve örgütsel ses davranışı ilişkisi. İş ve İnsan Dergisi, 2(1), 21–32.
  46. Özgün, O. H. (2025). İnsan kaynakları profesyonellerinin beş faktör kişilik özelliklerinin iş tatminleri üzerindeki rolü. Beykoz Akademi Dergisi, 13(1), 588-611.
  47. Pervin, L. A., ve John, O. P. (2001). Personality: Theory and Research.
  48. Raja, U., Johns, G., ve Ntalianis, F. (2004). The impact of personality on psychological contracts. Academy Of Management Journal, 47(3), 350–367.
  49. Roberts, B. W., Lejuez, C., Krueger, R. F., Richards, J. M., ve Hill, P. L. (2014). What is conscientiousness and how can it be assessed? Developmental Psychology, 50(5), 1315–1330.
  50. Sadykova, G., ve Tutar, H. (2014). Örgütsel demokrasi ve örgütsel muhalefet arasındaki ilişki üzerine bir inceleme. İşletme Bilimi Dergisi, 2(1), 1-16. https://doi.org/10.22139/ibd.26606
  51. Schmitt, D. P., Allik, J., McCrae, R. R., ve Benet-Martínez, V. (2007). The geographic distribution of Big Five personality traits: Patterns and profiles of human self-description across 56 nations. Journal of Cross-Cultural Psychology, 38(2), 173-212.
  52. Sevi, E. S. (2009). Psikobiyolojik kişilik modeli ve beş faktör kişilik kuramı: Mizaç ve karekter envanteri (tcı) ile beş faktör kişilik envanterinin (öfke) karşılaştırılması. Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
  53. Skarlicki, D. P., van Jaarsveld, D. D., ve Walker, D. D. (2008). Getting even for customer mistreatment: The role of moral identity in the relationship between customer interpersonal injustice and employee sabotage. Journal of Applied Psychology, 93(6), 1335–1347.
  54. Solmaz Özgen, S. (2023). Yetişkinlerde psikolojik sağlamlık, depresyon ve beş faktör kişilik özellikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
  55. Soto, C. J. (2019). How replicable are links between personality traits and consequential life outcomes? The Life Outcomes of Personality Replication Project. Psychological Science, 30(5), 711–727. https://doi.org/10.1177/0956797619831612
  56. Soto, C. J., ve John, O. P. (2017). The next Big Five Inventory (BFI-2): Developing and assessing a hierarchical model with 15 facets to enhance bandwidth, fidelity, and predictive power. Journal of Personality and Social Psychology, 113(1), 117–143.
  57. Sümer, N. ve Sümer, H. C. (2005). Beş faktör kişilik özellikleri ölçeği (Yayımlanmamış çalışma). Erişim: https://scholar.google.com.tr
  58. Tabachnick, B. G., ve Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics. Always learning.
  59. Taggar, S., Hackett, R., ve Saha, S. (1999). Leadership emergence in autonomous work teams: Antecedents and outcomes. Personnel Psychology, 52, 899-926.
  60. Tett, R. P., ve Burnett, D. D. (2003). A personality trait-based interactionist model of job performance. Journal of Applied Psychology, 88(3), 500–517.
  61. TÜİK, (2017), https://data.tuik.gov.tr (Erişim tarihi: 10 Haziran 2025)
  62. Van Dyne, L., ve LePine, J. A. (1998). Helping and voice extra-role behaviors: Evidence of construct and predictive validity. Academy of Management Journal, 41(1), 108-119.
  63. Vapur, M., Yavuz, E., ve Demirel, M. A. (2023). İşgörenlerde örgütsel vatandaşlık davranışı ile tükenmişlik ilişkisinde etkileşimci liderliğin aracı rolü. Third Sector Social Economic Review, 58(1), 545-558.
  64. Vural, M. F. (2024). Seyirci kalma etkisi ile örgütsel muhalefet arasındaki ilişkide örgütsel destek algısının aracılık etkisi: Hava taşımacılığı sektöründe bir araştırma, (Yayınlanmamış doktora tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  65. Wilmot, M. P., ve Ones, D. S. (2019). Extraversion advantages at work: A quantitative review and synthesis of the strength and breadth of the evidence. Journal of Applied Psychology, 104(12), 1447–1478.
  66. Wilt, J.,ve Revelle, W. (2019). The Big Five, everyday contexts and activities, and affective experience. Personality and individual differences, 136, 140-147.
  67. Yayla, K. ve Güney, S. (2025). Beş faktör kişilik modeli ile örgütsel muhalefet arasındaki ilişkinin incelenmesi: Algılanan örgütsel desteğin düzenleyici rolü. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 43(2), 370-395.
  68. Yazıcıoğlu, Y. ve Erdoğan, S. (2004). SPSS Uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara, Detay Yayıncılık
  69. Yıldız, K. (2014). Örgütsel muhalefet. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi 43.
  70. Yıldız, S., Kosa, G. ve Güvenç, S. (2025). Kişilik özelliklerinin kariyer çapalarına etkisi: üniversite öğrencileri üzerinde araştırma. Dokuz Eylül Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 26(1), 105-132.
  71. Yürek, U. (2024). Okul yöneticilerinin kullandıkları güç kaynakları ve örgütsel muhalefet arasındaki ilişkide güç mesafesinin aracılık rolü, (Doktora Tezi). İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Malatya.