Dergiler / Dil Araştırmaları / 2026 / Cilt: 20 Sayı: 38

Özbek Türkçesinde O‘tir- Fiilinin İşlevsel Çözümlenmesi

Functional Analysis Of The Verb O‘tir- In Uzbek Turkish

Safiye Kırlangıç(ANKARA ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ)0000-0003-1457-0357
Sayfa
263–280
Yayın Tarihi
2026-05-05
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylelikle, Özbek Türkçesinde fiillerin çok işlevliliği bağlamında o‘tir- fiilinin dil içindeki yeri ve önemi tartışılacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Özbek Türkçesinde o‘tir- fiilinin ana fiil ve yardımcı fiil konumundaki işlevlerini incelemeyi hedeflemektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Türkçede fiiller, temel hareket bildirmenin yanı sıra birleşik yapılarda ve mecazi kullanımlarla farklı anlamları işaretleyebilir.
💡
Sonuç & Katkı:Böylelikle, Özbek Türkçesinde fiillerin çok işlevliliği bağlamında o‘tir- fiilinin dil içindeki yeri ve önemi tartışılacaktır.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Anlam bilim · işlevsellik · Özbek Türkçesi

Özet

Bu çalışma, Özbek Türkçesinde o‘tir- fiilinin ana fiil ve yardımcı fiil konumundaki işlevlerini incelemeyi hedeflemektedir. Türkçede fiiller, temel hareket bildirmenin yanı sıra birleşik yapılarda ve mecazi kullanımlarla farklı anlamları işaretleyebilir. Otur- fiili de fiziksel olarak bir yere oturması anlamında verilirken anlam genişlemesine uğrayarak veya farklı fiillerle çekime girerek soyut anlamlar kazanmaktadır. Örneğin, gapirib o‘tir-, yazib o‘tir-, kulib o‘tir- gibi kullanımlar, oturmak fiilinin yalnızca durumu değil, aynı zamanda eylemin sürekliliğini belirtir. Ayrıca deyimleşmiş ve mecazî kullanımlar o‘z o‘rnida o‘tir-, o‘tirib qol- örneklerindeki gibi fiilin anlam alanını genişletmektedir. Makalede söz konusu fiilin, söz dizimsel konumları ve anlam genişlemeleri örneklerle ele alınacak; ana fiil ve yardımcı fiil işlevleri arasındaki farklılıklar ortaya konacaktır. Böylelikle, Özbek Türkçesinde fiillerin çok işlevliliği bağlamında o‘tir- fiilinin dil içindeki yeri ve önemi tartışılacaktır.

Abstract

This study aims to examine the functions of the verb o‘tir- in Uzbek Turkish, both as a main verb and as an auxiliary verb. In Turkish, verbs can convey different meanings in compound structures and through metaphorical uses, in addition to expressing basic action. The verb sit-, while used to mean physically sitting somewhere, acquires abstract meanings through semantic expansion or by being conjugated with different verbs. For example, usages such as gapirib o‘tir-, yazib o‘tir-, and kulib o‘tir- indicate not only the state of the verb sit but also the continuity of the action. Furthermore, idiomatic and metaphorical usages, such as o‘z o‘rnida o‘tir- and o‘tirib qol-, expand the verb's semantic range. This article will examine the verb's syntactic positions and semantic extensions with examples, and will reveal the differences between the functions of the main verb and the auxiliary verb. Thus, the place and importance of the verb o‘tir- within the language will be discussed in the context of the multifunctionality of verbs in Uzbek Turkish.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kırlangıç, S. (2026). Özbek Türkçesinde O‘tir- Fiilinin İşlevsel Çözümlenmesi. Dil Araştırmaları, Cilt: 20 Sayı: 38, 263–280. https://doi.org/10.54316/dilarastirmalari.1778940

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (37)

  1. ABDURAHMONOV, G‘ani; SHUKUROV, Shamsiddin; MAHMUDOV, Qozoqboy (2008). O‘zbek Tilining Tarixiy Grammatikasi Fonetika, Morfologiya va Sintaksis. Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti.
  2. ATA, Aysun (2016). Çağatay Türkçesinin İlk Devresi Harezm - Altın Ordu Türkçesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi.
  3. ATALAY, Besim (1985). Divanu Lûgat-it-Türk Tercümesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  4. BEGMATOV, E. vd. (2013). O‘zbek Tilining Izohli Lug‘ati. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti.
  5. BODROGLIGETI, András (1992). Modern Literary Uzbek, A manual for intensive elementary, intermediate, and advanced courses. Lincom Europa.
  6. CLAUSON, Sir Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon.
  7. ERCİLASUN, Ahmet Bican; AKKOYUNLU Ziya (2014). Kaşgarlı Mahmud Divanu Lugati’t- Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu.
  8. ERDAL, Marcel (2004). A Grammar of Old Turkic. Leiden: Brill.
  9. GABAIN, A von (1945). Özbekische Grammatik. Leipzig: O. Harrassowitz.
  10. GRØNBECH, Kaare (1942). Codex Cumanicus. Kopenhagen: Einar Munksgaard.
  11. HOJIYEV, Azim (1966). O‘zbek Tilida Ko‘makchi Fe‘llar. Toshkent: O‘zbekiston Fan Nashriyoti.
  12. HOJIYEV, Azim (1970). To‘liqsiz Fe‘l. Toshkent: O‘zbekiston Fan Nashriyoti.
  13. HOJIYEV, Azim (1973). Fe‘l. Toshkent: O‘zbekiston Fan Nashriyoti.
  14. HOJIYEV, Azim (1985). Tilshunoslik Terminlarining Izohli Lug‘ati. Toshkent: O‘zbekistan Milliy Entsiklovediyasi Davlat Ilmiy Nashriyoti
  15. Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Grameri I - Fiil – Basit Çekim (2019). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  16. KONONOV, Andrey Nikolayeviç (1960). Grammatika Sovremennogo Uzbekskogo Literaturnogo. Moskva: Leningrad.
  17. KORKMAZ, Zeynep (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  18. KORKMAZ, Zeynep (2014). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  19. QAHHOR, Abdulla (1956). Og‘rıq Tishlar. Toshkent: O’zbekiston SSR Davlat Nashriyoti.
  20. QODIRIY, Abdulla (1967). Mehrobdan Chayon. G‘afur G‘ulom Nomidagi Badiiy Adabiyot Nashriyoti.
  21. QODIRIY, Abdulla (1974). O‘tgan Kunlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom Nomidagi Adabiyot va San‘at Nashriyoti.
  22. MAHKAMOV, Ne‘mat; ERMATOV, Ixtiyor (2013). Tilshunoslik Terminlarining Izohli Lug‘ati. Toshkent: O‘zbekistan Respublikası Fanlar Akademiyası, Fan Nashriyoti.
  23. MA‘RUFOV, Zayniddin (1981). O‘zbek Tilining Izohli Lug‘ati. Moskva.
  24. MIRTOJIYEV, Mamadali (1992). Hozirgi O‘zbek Tili. Toshkent: O‘zbekistan Nashriyoti.
  25. RAHMATULLAYEV, Shavkat (2006). Hozirgi Adabiy O‘zbek Tili. Toshkent: O‘zbekistan Respublikasi Oliy va O‘rta Maxsus Ta‘lim Vazirligi.
  26. RESHETOV, Viktor Vasilyevich vd., (1966). Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili I Fonetika, Leksikologiya, Morfologiya. Toshkent: O‘zbekistan SSR Fan Nashriyoti.
  27. SAPAYEV, Qalandar (2009). Hozirgi O‘zbek Tili Morfemika, So‘z Yasalishi va Morfologiya. Toshkent: Nizomiy Nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti.
  28. SAYFULLAYEVA, Rano Raufovna vd., (2009). Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili. Toshkent: Fan va Texnologiya Nashriyoti.
  29. SHOABDURAHMONOV, Shanazar vd. (1980). Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili I Qism. Toshkent: O‘qituvchi Nashriyoti.
  30. SHUKUROV, Shamsuddin (1976). O‘zbek Tilida Fe‘l Zamonlari Taraqqiyoti. Toshkent: Ozbekiston SSR Fan Nashriyoti.
  31. TEKİN, Talat (2003). Orhon Türkçesi Grameri. İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi:9.
  32. TOLKUN, Selahittin (2020). “Doğu Türkçesi Tarihî Metinlerinde - (X)p turur Biçimbiriminin Kullanımı Üzerine”. Uluslararası İdil - Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi, 2/3: 1-27.
  33. TO‘XTABOYEV, Xudoyberdi (2015). Qasoskorning oltin boshi. Toshkent: Yangi asr avlodi.
  34. TULUM, Mehmet Mahur (1997). Özbekçede Tasvir Yardımcı Fiilleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi.
  35. TURNIYOZOV Nigmat; RAHIMOV Ahmad (2006). O‘zbek Tili. O‘zbekiston: O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Samarqand davlat chet tillar instituti.
  36. TURSUNOV, Ulug‘bek; MUHTOROV Jabbor; RAHMATULLAYEV, Shavkat (1992). Hozirgi O‘zbek Adabiy Tili, Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
  37. YÜCE, Nuri (1993). Mukaddimetül-Edeb. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.