Dergiler / Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi / 2026 / Cilt: 10 Sayı: 2

Siyasi Dilin Edebî Dili Müzik Aleti Üzerinden Etkilemesi: Azerbaycan ve Tar Örneği

The Influence of Political Language on Literary Language Through Musical Instruments: The Example of Azerbaijan and the Tar

Orhan Baldane(Pamukkale Üniversitesi)0000-0002-7304-2506
Sayfa
1099–1117
Yayın Tarihi
2026-07-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak Süleyman Rüstem’in tarın yasaklanmasını savunduğu şiirinde Nâzım Hikmet’in etkisinin açık olduğu belirtilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Sovyetler Birliği’nde Rus olmayan halkların nüfusunun çok olması Sovyet yöneticilerini bu durumu çözmeye yönlendirmiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu girişimler alfabe değişikliğinden dinî törenlerin kısıtlanmasına kadar farklı farklı alanlarla ilgilidir.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak Süleyman Rüstem’in tarın yasaklanmasını savunduğu şiirinde Nâzım Hikmet’in etkisinin açık olduğu belirtilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:siyaset · kültür politikaları · Sovyet insanı

Özet

Sovyetler Birliği’nde Rus olmayan halkların nüfusunun çok olması Sovyet yöneticilerini bu durumu çözmeye yönlendirmiştir. Bunun neticesinde de siyasi ideolojiye bağlı olarak ülkede kurulmaya çalışılan “yeni hayat” için “yeni insan” tipine ihtiyaç duyulmuştur. “Sovyet insanı” olarak da anılan bu insan tipini ortaya çıkarabilmek için Sovyetler Birliği’nin idarecileri başta kültür olmak üzere birçok sahada girişimlerde bulunmuşlardır. Bu girişimler alfabe değişikliğinden dinî törenlerin kısıtlanmasına kadar farklı farklı alanlarla ilgilidir. Azerbaycan’daki kültürel girişimlerden biri ise “tar” adlı telli müzik aletinin eğitim programlarından çıkarılmak istenmesi olmuştur. Bu durum Azerbaycan aydınlarını “tarın kaldırılmasını destekleyenler” ve “tarın kullanılmasını destekleyenler” olmak üzere iki farklı cepheye ayırmıştır. Siyasi alanı ilgilendiren bu gelişmeler kültürel tarafı dolayısıyla dönemin şair ve yazarlarını da konunun içine çekmiştir. Buna bağlı olarak, Süleyman Rüstem tarın yasaklanmasına destek çıkan “Tar Sese Goyulur” şiirini yazmıştır. Mikayıl Müşfik ise tarın yasaklanmasına karşı çıkan “Tar” başlıklı şiirini yazmıştır. Bu iki şiir tartışmayı siyasi sahadan edebî sahaya çekmiştir. Siyasi saha ise bu şiirlerin dilini ve üslubunu etkilemiştir. Bu çalışmada öncelikle Sovyetler Birliği’nin Türk topluluklarının kültürel taraflarına yönelik siyaseti üzerinde kısaca durulmuştur. Ardından Azerbaycan’da tarın yasaklanma girişimiyle ortaya çıkan edebî hadise geniş bir şekilde ele alınmıştır. İncelemenin odaklandığı nokta şiirlerin içeriğiyle birlikte şairlerin dili ve üslup özellikleri olmuştur. Buna ek olarak, Süleyman Rüstem ve Nâzım Hikmet arasındaki ilişkiden hareketle Nâzım Hikmet’in “Orkestra” şiiri ve Faruk Nafiz’in “Sanat” adlı şiirleri de mukayeseye dâhil edilmiştir. Böylece Sovyetler Birliği’nin temel aldığı görüşlerin Sovyetler Birliği dışındaki şairler üzerindeki etkisine de değinilmiştir. Sonuç olarak Süleyman Rüstem’in tarın yasaklanmasını savunduğu şiirinde Nâzım Hikmet’in etkisinin açık olduğu belirtilmiştir. Ayrıca, siyasi gelişmelerin edebî gelişmelerle sıkı sıkıya ilişkili olduğu ve bu durumun edebî ürünleri farklı yönlerden etkilediği vurgulanmıştır. Azerbaycan’da tarın siyasiler tarafından yasaklanmak istenmesinin edebiyattaki yansımaları ise bu durumun somut bir örneği olarak değerlendirilmiştir.

Abstract

The large number of non-Russian peoples in the Soviet Union prompted Soviet leaders to seek solutions to this problem. As a result, a "new type of person" was needed for the "new life" that was being attempted to be established in the country, based on political ideology. To create this type of person, also known as the "Homo Sovieticus", Soviet leaders made efforts in many areas, primarily İN culture. These efforts ranged from alphabet changes to restrictions on religious ceremonies. One of these cultural initiatives in Azerbaijan was the attempt to remove the "tar" (a type of stringed instrument) from the education program. This situation divided Azerbaijani intellectuals into two groups: those who supported the removal of the tar and those who supported its continued use. These political developments also drew the poets and writers of the time into the matter due to their cultural implications. Consequently, Süleyman Rüstem wrote the poem "Tar Sese Goyulur" supporting the ban on the tar, while Mikayıl Müşfik wrote the poem "Tar" opposing its prohibition. These two poems shifted the debate from the political to the literary sphere. The political sphere, in turn, influenced the language and style of these poems. This study first briefly examines the Soviet Union's policies towards the cultural aspects of Turkic communities. Then, the literary event that arose from the attempt to ban the tar in Azerbaijan is discussed in detail. The focus of the study is on the content of the poems, as well as the language and stylistic characteristics of the poets. In addition, drawing on the relationship between Süleyman Rüstem and Nâzım Hikmet, the poems "Orkestra" by Nâzım Hikmet and "Sanat" by Faruk Nafiz are also included in the comparison. Thus, the influence of the views adopted by the Soviet Union on poets outside the Soviet Union is also addressed. In conclusion, it is stated that the influence of Nâzım Hikmet is clear in Süleyman Rüstem's poem defending the banning of the tar. Furthermore, it is emphasized that political developments are closely related to literary developments and that this affects literary works in various ways. The attempts by politicians to ban the tar in Azerbaijan and its repercussions in literature are considered a concrete example of this.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Baldane, O. (2026). Siyasi Dilin Edebî Dili Müzik Aleti Üzerinden Etkilemesi: Azerbaycan ve Tar Örneği. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, Cilt: 10 Sayı: 2, 1099–1117. https://doi.org/10.34083/akaded.1955743

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Abdullayeva, S. (2007). Azerbaycan folklorunda çalğı aletleri. Adiloğlu Neşriyyatı.
  2. Abdullayeva, S. (2014). Dünya mahiyetli çalgı aleti: tar. İrs, 3(11), 52-57.
  3. Ahundzade, D. (2005). Müşfikli günlerim. Genclik.
  4. Akpınar, Y. (1994). Azerî edebiyatı araştırmaları. Dergâh Yayınları.
  5. Akpınar, Y.; Orak, B.; Muradov, N. (2007). İsmail Gaspıralı (seçilmiş eserleri: ı roman ve hikâyeleri). Ötüken.
  6. Aksoy, Ö. (2018). Sovyetler Birliği’nde edebî metinlere yapılan ideolojik müdahalelerin beyitlere ve beyit yaratma geleneğine olan etkileri. Dede Korkut, 7 (27), 1-10. http://dx.doi.org/10.25068/dedekorkut239.
  7. Aktay, S.; Bayraktar, Z. (2023). SSCB dönemi kültür politikalarına genel bir bakış. Folklor Akademi Dergisi, 6 (1), 105-114. https://doi.org/10.55666/folklor.1194932.
  8. Aliyev, T. (2026). Azerbaycan edebiyatında Nazım Hikmet fenomeni: 1920-1930 süreli yayınlarında şiir ve eleştiri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 13 (2), 1-25. https://doi.org/10.46868/atdd.2026.1070.
  9. Apaydın, D. (2018). Sovyet düşüncesinin Aydınlık Mecmuası (1921) üzerindeki etkisi ve Faruk Nafiz’in Sanat şiirinin bir öncülü. RumeliDE, (4-Özel Sayı), 12-20. https://doi.org/10.29000/rumelide.454225.
  10. Aydoğdu, Y. (2017). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında toplumcu gerçekçi şiirin serüveni (1923-1950). Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7 (14), 267-282. https://izlik.org/JA78JK77AD.
  11. Balcı, M.; Yılmaz, T. (2018). Nazım Hikmet’in “Orkestra”sı: Üslupbilimsel bir çözümleme. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (18), 31-55. https://doi.org/10.30767/diledeara.472543.
  12. Baldane, O. (2019). Türk dünyasında telli çalgılar. Türk Musikisi Atlası – 2. Cilt, (Feyzan Göher Vural, Timur Vural, Ed.), T. C. Kültür ve Turizm Bakanlığı-Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi.
  13. Birinci, N. (1993). Faruk Nafiz Çamlıbel (incelemeler-seçmeler). Boğaziçi Yayınları.
  14. Buran, A. (2010). Kurşunlanan Türkoloji. Akçağ Yayınları.
  15. Çetin, M. A. (2020). Nurullah Ataç ve serbest şiir. AÜ DTCF Türkoloji Dergisi, 24 (2), 141-157. https://izlik.org/JA58HN26BS.
  16. Devlet, N. (1987). Batı’da Rusya Türkleri ile ilgili çalışmalar. Türk Dünyası Araştırmaları, (50), 117-126.
  17. Dilek, İ. (Ed.) (2023). Türk dünyasında Repressiya. YTB Yayınları.
  18. Doğan, V. F. (2016). Sovyetler Birliği’ndeki tarihi gerçeklerin Türk dünyası romanlarında sembollerle anlatılması. Yüksek lisans tezi. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
  19. Fidan, S. (2014). Azerbaycan müziğinde tar ve tar sanatçısı İlgar İmamverdiyev. Yeni Türkiye, (57-Türk Musikisi Özel Sayısı), 189-193.
  20. Hacıyev, T. (2008). Sovyet Rusyası’nın Azerbaycan’da Muharremlik törenlerine karşı mücadelesi. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12 (2), 467-479. https://izlik.org/JA48DR53GK.
  21. Hüseynoğlu, G. (2004). Müşfik enenesi yaşayır. Seçilmiş eserleri (Mikayıl Müşfik), Şerq-Qerb, 6-14.
  22. Hüseynov, R. (2025). Onların her gün gelen sesi. 525-ci Qezet, (53 / 2 April), 10-11; 16.
  23. Kalenderoğlu, İ. (2008). Sovyetler Birliği döneminde Bolşevik rejimin Türkmen folkloruna etkileri. Türkbilig, (16), 113-123. https://izlik.org/JA98ZZ27NG.
  24. Kellner, D. (2016). Marksist eleştiri. (Mustafa Özsarı, Çev.), Akademik Kaynak, 4 (7-8), 53-67. https://izlik.org/JA78AB99RL.
  25. Mikayıl Müşfik (2004). Seçilmiş eserleri. (Gülhüseyn Hüseynoğlu, Ed.), Şerq-Qerb.
  26. Nâzım Hikmet (1992). 835 satır (şiirler: ı). Adam Yayınları.
  27. Özcan, U. (2017). Edebiyat-siyaset ilişkisi bakımından Türk edebiyatında yenileşme eğilimlerine/akımlarına anahatlarıyla bir bakış. Sosyologca, 7 (13-14), 58-68.
  28. Özdemir, D. (2020). Mikayıl Müşfik’in “Oku Tar” adlı şiirinin kültürel ögeler bakımından incelenmesi. BUGU, 1 (1), 85-110. http://dx.doi.org/10.46321/bugu.8.
  29. Öztürk, Z. (2022). Sovyet adamı yaratma çabalarının Orta Asya’ya yansıması. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 5 (3), 197-210. https://izlik.org/JA72RW89JC.
  30. Sağlam, N. (2006). Faruk Nafiz’in şiirlerinde Anadolu ve Anadolu insanı. Journal of Turkish Studies (Türklük Bilgisi Araştırmaları), 30/III, 71-107.
  31. Süleyman Rüstem (1932). Ateş!. Azerneşr.
  32. Tagızade, L. (2006). Sosyalist realizm: kökeni, oluşum süreci ve kavramı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 3 (4), 7-24.
  33. Tanpınar, A. H. (2007). XIX. asır Türk edebiyatı tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
  34. Temur, N. (2010). Folklor-ideoloji bağlamında Sovyetler Birliği dönemi folklor politikaları ve bu politikaların Kırgız folkloruna etkileri. Bilig, (53), 219-232.
  35. Teziç, M. C. (2022). Sovyet tarih yazımında gönüllü katılım olgusu ve Sovyet halkının inşası. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 19 (1), 91-120.
  36. Yakar, Ü. (2018). 1920-1930 yıllarında Azerbaycan’ın milli ve manevi değerlerine karşı Sovyet Rusya tarafından yürütülen asimilasyon siyaseti. VAKANÜVİS, 3 (1), 306-325. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.415885.
  37. Yarımoğlu, S. (2022). Milliyetler meselesi temelinde Orta Asya’daki Sovyet politikaları. Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 4 (1), 31-60. https://doi.org/10.53425/madergisi.1011472.
  38. Yılmaz, S. (2016). Sovyet döneminde ideolojik bir araç olarak tarihî roman. III. Milletlerarası Tarihî Roman ve Romanda Tarih Bilgi Şöleni – Bildiriler. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 282-292.