KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 2

Bir Dönemin Analizi: 12 Mart Öncesinde Sol Polarizasyon, Ordu ve Cuntalar (1960-1971)

An Analysis of a Period: Leftist Polarization, the Army, and the Juntas Before March 12 (1960-1971)

Şafak Varol0000-0002-8909-7990
Sayfa
829–848
Yayın Tarihi
2026-07-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Dönemin aşırı politize halinin herhangi bir grup ya da kurum ayırt etmeksizin her yere sirayet ettiği ileri sürülmekte ancak siyasi bir nüfuza sahip olan Türk Silahlı Kuvvetlerinde bu anlamdaki bir değişimin ülkenin kaderini ne seviyede etkileyebileceği açıklanmaya çalışılmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:1960 ihtilalinin, ardından hazırlanan yeni anayasanın en önemli sonuçlarından biri, Türk toplumunu siyasal ve ideolojik açıdan yeni fikirlere açık hâle getirmesiydi.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu makale, 12 Mart 1971 Muhtırasına giden süreçte siyasal ve toplumsal alanlarda meydana gelen sol radikalizmi ve bu radikalizmin Türk Silahlı Kuvvetlerindeki (TSK) yansımalarını incelemektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Dönemin aşırı politize halinin herhangi bir grup ya da kurum ayırt etmeksizin her yere sirayet ettiği ileri sürülmekte ancak siyasi bir nüfuza sahip olan Türk Silahlı Kuvvetlerinde bu anlamdaki bir değişimin ülkenin kaderini ne seviyede etkileyebileceği açıklanmaya çalışılmıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Anayasa · İhtilal · Kemalizm

Özet

1960 ihtilalinin, ardından hazırlanan yeni anayasanın en önemli sonuçlarından biri, Türk toplumunu siyasal ve ideolojik açıdan yeni fikirlere açık hâle getirmesiydi. Demokratik sistemde olması gereken bir olgu olarak düşünülen bu durumun, dönemin uluslararası mücadelesi Soğuk Savaş ikileminden beslenmesiyle ideolojik bir polarizasyonu getireceği hesap edilememişti. Bu makale, 12 Mart 1971 Muhtırasına giden süreçte siyasal ve toplumsal alanlarda meydana gelen sol radikalizmi ve bu radikalizmin Türk Silahlı Kuvvetlerindeki (TSK) yansımalarını incelemektedir. Bu incelemede ordu-siyaset merkezli bilindik 12 Mart anlatımından farklı olarak sebep olan tüm iç ve dış değişkenler değerlendirilmiştir. Ana fikir, üniversite gençliği, işçi ve köylüler gibi toplumu oluşturan sektörlerin her birinin farklı ve çatışan bloklar halinde politikleşmesinin, 1961 anayasası ile çizilen anayasal çerçeve ve kurumları zorladığıdır. Dönemin aşırı politize halinin herhangi bir grup ya da kurum ayırt etmeksizin her yere sirayet ettiği ileri sürülmekte ancak siyasi bir nüfuza sahip olan Türk Silahlı Kuvvetlerinde bu anlamdaki bir değişimin ülkenin kaderini ne seviyede etkileyebileceği açıklanmaya çalışılmıştır.

Abstract

One of the most important consequences of the 1960 revolution and the new constitution prepared after it was that it made Turkish society politically and ideologically open to new ideas. It had not been anticipated that this situation considered an inherent feature of a democratic system would lead to ideological polarization as it was fueled by the Cold War dilemma, which defined the international struggles of that era. This article examines the left radicalism that occurred in the political and social spheres during the period leading up to the March 12, 1971 Memorandum and the reflections of this radicalism in the Turkish Armed Forces (TSK). In this analysis, all internal and external variables that led to the events have been evaluated, differing from the conventional military-politics-centered narrative of March 12. The main idea is that the politicization of each of the sectors that make up society, such as university youth, workers and peasants, into different and conflicting blocs, strains the constitutional framework and institutions drawn up by the 1961 constitution. It is claimed that the extremely politicized state of the period spread everywhere without distinguishing any group or institution, but it has been tried to explain to what level a change in this sense in the Turkish Armed Forces, which have a political influence, can affect the fate of the country.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Varol, Ş. (2026). Bir Dönemin Analizi: 12 Mart Öncesinde Sol Polarizasyon, Ordu ve Cuntalar (1960-1971). Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 2, 829–848. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1919593

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (72)

  1. Altan, Ç. (1967, Şubat 1). Sosyalist Gençliğin Büyük Görevi. Dönüşüm, ss.1.
  2. Avcıoğlu, D. (1962, Eylül 12). Sosyalist Gençlik. YÖN, ss.3.
  3. Avcıoğlu, D. (1962, Ocak 31). Niçin Sosyalizm. YÖN, ss.3.
  4. Avcıoğlu, D. (1966, Nisan, 15). Üçüncü Dünya. YÖN, ss.3.
  5. Avcıoğlu, D. (1966, Ağustos 5). Gericiler, İlericiler. YÖN, ss.3.
  6. Avcıoğlu, D. (1967, Ocak 11). Biz Ne İstiyoruz. YÖN, ss.3.
  7. Aybar, M. A. (1966, Kasım 1). Sosyalizmi Halk Kurar. Dönüşüm, ss.3.
  8. Belli, M. (1970, Eylül). Devrimci milliyetçilik ile proleter enternasyonalizmi birbirini tamamlar. Aydınlık Sosyalist Dergi, ss.358-359.
  9. Kıvılcımlı, H. (1968, Ekim 29). Cumhuriyet Bayramı Nedir. Türk Solu, ss.1-7.
  10. Selçuk, İ. (1963, Mayıs 15). Gençlik, Gençlik… YÖN, ss.3. Selçuk, İ. (1965, Nisan 2). Hayallerin Çöküntüsü. YÖN, ss.3.
  11. Selçuk, İ. (1965, Eylül 17). İşte O Zaman. YÖN, ss.3.
  12. Selçuk, İ. (1965, Aralık, 31). Ordu ve Politika. YÖN, ss.5.
  13. Soysal, M. (1966, Nisan 29). Gençlik ve Amerika. YÖN, ss.3.
  14. Ulutürk, K. (1967, 0cak 17). Sosyalist Gençlik Eylemi. Kavga, ss.1.
  15. Ağaoğlu, S. (1972). Demokrat Partinin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri Bir Soru. İstanbul: Baha Matbaası.
  16. Askeri Ceza Kanunu. (1930, 22 Mayıs). Resmî Gazete (Sayı:1520).
  17. Ahmad, F. (1996). Demokrasi Sürecinde Türkiye 1945-1980. İstanbul: Hil Yayınları.
  18. Akyaz, D. (2009). Askeri Müdahalelerin Orduya Etkisi ‘‘Hiyerarşi Dışı Örgütlenmeden Emir Komuta Zincirine’’. İstanbul: İletişim Yayınları.
  19. Aydemir, T. (2023). Hatıratım. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  20. Aydın, S.ve Taşkın, Y. (2015). 1960’tan Günümüze Türkiye Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
  21. Batur, M. (1985). Anılar ve Görüşler ‘‘Üç Dönemin Perde Arkası’. İstanbul: Milliyet Yayınları.
  22. Bayar, C. (1986). Başvekilim Adnan Menderes. İstanbul: Tercüman Yayınları.
  23. Bilbilik, E. (2013). Öncesi Sonrasıyla 9 Mart -12 Mart Süreci. İstanbul: Profil Yayıncılık.
  24. Bilget, V. (2002). Girdap. İstanbul: Kastaş Yayınevi.
  25. Bilgiç, S. (1998). Hatıralar. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
  26. Birand, M. A. Dündar, C. Çaplı, B. (1991). Demirkırat Bir Demokrasinin Doğuşu. İstanbul: Milliyet Yayınları.
  27. Bora, T. (2017). Cereyanlar Türkiye’de Siyasal İdeolojiler. İstanbul: İletişim Yayınları.
  28. Cemal, H. (1999). Kimse Kızmasın, Kendimi Yazdım. İstanbul: Doğan Kitapçılık.
  29. Cizre, Ü. (2005). Muktedirlerin Siyaseti: Merkez Sağ, Ordu, İslamcılık. İstanbul: İletişim Yayınları.
  30. Cizre, Ü. (2014). AP- Ordu İlişkileri. İstanbul: İletişimi Yayınları.
  31. Cizre, Ü. (2021). ‘‘Egemen İdeoloji ve Türk Silahlı Kuvvetleri: Kavramsal ve İlişkisel Bir Analiz’’, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce – Kemalizm, 2, İstanbul: İletişim Yayınları.
  32. Çelik, A. (2021). ‘‘Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK): Yetmişli Yıllarda Sınıf Sendikacılığının Yükselen Örgütü’’, Türkiye’nin 1970’li Yılları. İstanbul: İletişim Yayınları.
  33. Çizmeli, Ş. (2010). Menderes Demokrasi Yıldızı. Ankara: Arkadaş Yayınevi.
  34. Demirel, T. (2021). Türkiye’nin Uzun On Yılı Demokrat Parti İktidarı ve 27 Mayıs Darbesi. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  35. Demirel, T. (2023). 12 Mart ve 12 Eylül’ün Anatomisi 1960-1980 Dönemi Türkiye’sinde Siyaset. Ankara: Liberte Yayınları.
  36. Ege, Ö. (2021). 9 Mart 1971 Türkiye’de Sol Darbe Teşebbüsü. İstanbul: Kopernik Kitap.
  37. Erkanlı, O. (1972). Anılar… Sorunlar… Sorumlular. İstanbul: Baha Matbaası.
  38. Erol, Ö. L. (2010). Asker Devrim Darbe. İstanbul: Bildik Basın Yayın.
  39. Feyizoğlu, T. (2015). Fikir Kulüpleri Federasyonu. İstanbul: Ozan Yayıncılık.
  40. Gürkan, C. (1986). 12 Mart’a Beş Kala. Ankara: Tekin Yayınevi.
  41. Heper, M. (1977). Türk Kamu Bürokrasisinde Gelenekçilik ve Modernleşme -Siyaset Sosyolojisi Açısından Bir İnceleme. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
  42. Huntington, S. (1957). The Soldier and the state: The Theory anc practice of Civil-Military Relations. Cambridge: Harvard University Press.
  43. İnsel, A. (2004) ‘‘Bir Toplumsal Sınıf Olarak Türk Silahlı Kuvvetleri’’, Bir Parti, Bir Zümre Türkiye’de Ordu. İstanbul: Birikim Yayınları. İpekçi, A. Coşar, Ö. S. (2021). İhtilalin İç Yüzü. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  44. Ilıcak, N. (yıl yok). El Yazısı İtiraflarla 12 Mart Cuntası. Yer adı yok: Yayın adı yok.
  45. Janowıtz, M. (1959). Sociology and the Military Establishment. New York: Russell Sage Foundation.
  46. Janowıtz, M. (2017). The Professional Soldier: A Social and Political Portrait. Free Press.
  47. Karpat, K. H. (1970). ‘‘The Military and Politics in Turkey, 1960-64: A Socio-Cultural Analysis of a Revolution’’, Amerıcan Hıstorıcal Revıew, Oxford University Press, 75 (6), 1970, s.1654-1683
  48. Kartekin, E. (1973). Devrim Tarihi ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi. İstanbul: Sinan Yayınları.
  49. Kayalı, K. (2018). Ordu ve Siyaset 27 Mayıs 12 Mart. İstanbul: İletişim Yayınları.
  50. Kocatürk, K. (1999). Bir Subayın Anıları: 1909-1999. İstanbul: Kastaş Yayınları.
  51. Küçük, S. (2008). Rumeli’den 27 Mayıs’a. İstanbul: Mikado Yayınları.
  52. Madanoğlu Dosyası. (1973). Ankara: Töre-Devlet Yayınları.
  53. Özdağ, Ü. (2004). Menderes Döneminde Ordu Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali. İstanbul: Boyut Yayıncılık.
  54. Özdağ, Ü. (2005). Atatürk ve İnönü Dönemlerinde Ordu Siyaset İlişkisi. İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları.
  55. Özsever, A. (2021). Mesele Teslim Olmamakta. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  56. Parla, T. (1991). Türkiye’de Anayasalar. İstanbul: İletişim Yayınları.
  57. Poulantzas, N. (2016). Faşizm ve Diktatörlük (A. İnsel, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
  58. Sanlı, F. S. (2019). Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi'nden Milliyetçi Hareket Partisi'ne ‘‘Tarihi Süreç, İdeoloji ve Politika 1960-1969’’. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
  59. Seyhan, D. (1966). Gölgedeki Adam. İstanbul: Uycan Matbaası.
  60. Şen, E. (2019). Cunta Pazarı: Türkiye’de Asker ve Siyaset (1960-1971). Ankara: Demurg Kitap.
  61. Şener, M. (2021). ‘‘Türkiye İşçi Partisi’’, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce- Sol, 8, İstanbul: İletişim Yayınları.
  62. Taylak, M. (1977). 27 Mayıs ve Türkeş. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
  63. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. (1924, 22 Şubat). Resmî Gazete (Sayı:565).
  64. Ünsal, A. (2019). Umuttan Yalnızlığa Türkiye İşçi Partisi (1961-1971). İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları.
  65. Ünüvar, K. (2021). ‘‘Fikir Kulüpleri Federasyonu (1965-1969)’’, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce- Sol, 8, İstanbul: İletişim Yayınları.
  66. Ünsaldı, L. (2008). Türkiye’de Asker ve Siyaset. İstanbul: Kitap Yayınevi.
  67. Yıldırım, A. (2008). FKF Dev-Genç Tarihi 1965- 1971 belgelerle bir dönemin serüveni. İstanbul: Doruk Yayımcılık.
  68. Yurdakul, D. (Yayına Hazırlayan). (2018). Doğan Avcıoğlu Rejim ve Devrim. İstanbul: Tekin Yayınevi.
  69. Central Intelligence Agency (CIA), ‘‘Leftism İn Turkey’’, Weekly Summary Special Report, Central İntellıgence Agency, 31 Mart 1967.
  70. Central Intelligence Agency (CIA), ‘‘Turkey: Cracks in the Alliance’’, Special Memorandum, Central İntellıgence Agency, 13 August 1968.
  71. Central Intelligence Agency (CIA), ‘‘Turkey A Regime In Trouble’’, Offıce Of Natıonal Estımates, Central İntellıgence Agency, 4 June 1971.
  72. Karpat, K. H. (1970). ‘‘The Military and Politics in Turkey, 1960-64: A Socio-Cultural Analysis of a Revolution’’, Amerıcan Hıstorıcal Revıew, Oxford University Press, 75 (6), 1970, s.1654-1683